Emmy Storms : Η Ολλανδέζα που απογείωσε τον Τσιτσάνη...

Η Ολλανδέζα που απογείωσε τον Τσιτσάνη...

Η μόλις 25 ετών Ολλανδή βιολονίστα Emmy Storms άρχισε μαθήματα βιολιού στα 5 της, και 3 χρόνια μετά φοιτούσε ήδη στη φημισμένη Βασιλική Μουσική Σχολή της Χάγης.

Στο βίντεο εδώ την παρακολουθούμε να ολοκληρώνει μία συναυλία της στο Ρότερνταμ τον Φεβρουάριο του 2012 με το Tsigane (η Τσιγγάνα) του Μωρίς Ραβέλ, και αμέσως μετά, ενώ ο κόσμος την καλεί να επιστρέψει στη σκηνή για το καθιερωμένο μπιζάρισμα, η Storm να τους (μας) εκπλήττει και καθηλώνει όλους με την επιλογή της:

Ένα απίθανο σολάρισμα από Τα Ωραία του Τσιτσάνη! Όπως σημειώνει και ο συντάκτης του ogdoo, το ξέσπασμα του κόσμου μετά από αυτήν την έκπληξη, δεν περιγράφεται με λόγια, αλλά σίγουρα λέει πάρα πολλά για την βιολονίστρια και την υπέροχη και αναπάντεχη επιλογή της.

Καλή ακρόαση ή σωστότερα καλή απόλαυση.

«Ψάχνει» την Άννα Φρανκ με βοηθό ένα λογισμικό

«Ψάχνει» την Άννα Φρανκ με βοηθό ένα λογισμικό

Ένας πρώην πράκτορας του FΒΙ ελπίζει να ανακαλύψει έπειτα από 75 χρόνια τι συνέβη στο μικρό κορίτσι που κρυβόταν από τους ναζί μέσα σε μια βιβλιοθήκη

Από τη Θεανώ Καρούτα

Για σχεδόν 75 χρόνια αποτέλεσε ένα εκ των κορυφαίων αστυνομικών μυστηρίων. Μερικά από τα σπουδαιότερα ερευνητικά μυαλά προσπαθούσαν μάταια για χρόνια να βρουν τι πραγματικά συνέβη στην Άννα Φρανκ και στους άλλους επτά Εβραίους που κρύβονταν από τους ναζί στη σοφίτα μιας βιβλιοθήκης στο Άμστερνταμ. Το ερώτημα «ποιος τους πρόδωσε;» έμεινε αναπάντητο, όμως ποτέ δεν έπαψε να ηχεί στα αυτιά όσων έψαχναν να βρουν την αλήθεια. Τώρα, ένας πρώην ερευνητής του FΒΙ, ο Βινς Πάνκοκ, φαίνεται αποφασισμένος να μάθει τι συνέβη στην Άννα Φρανκ, να ξετυλίξει το κουβάρι της τραγικής ιστορίας της και να δώσει απαντήσεις για την κοπέλα που έγινε σύμβολο για έναν ολόκληρο κόσμο και έμβλημα μιας φρικιαστικής τραγωδίας. Ο Πάνκοκ επέλεξε την υπόθεση της Άννα Φρανκ να γίνει η τελευταία της καριέρας του και ελπίζει ότι θα λύσει το μυστήριο τόσων δεκαετιών έχοντας τη βοήθεια ενός νέου μυαλού, για την ακρίβεια ενός τεχνητού! Ο πρώην ερευνητής του ΕΒΙ, που έγινε διάσημος επειδή «ξερίζωσε» ως μυητικός πράκτορας πολλά από τα καρτέλ ναρκωτικών της Κολομβίας, έφτιαξε τώρα μια ομάδα 20 ατόμων, ανάμεσα τους ερευνητές, αναλυτές δεδομένων, εγκληματολόγοι και ιστορικοί, επιφορτισμένοι όλοι τους με το καθήκον να τον βοηθήσουν να εξετάσει αυτό που αποκαλεί «τη μεγαλύτερη ανεξιχνίαστη υπόθεση» του 20ού αιώνα. Το πλέον εξέχον μέλος στην ομάδα του Πάνκοκ δεν είναι κανένας από αυτούς. Είναι ένα λογισμικό που έχει τη δυνατότητα να ανατρέχει σε εκατομμύρια έγγραφα, από αστυνομικές αναφορές της εποχής και καταλόγους ναζιστών κατασκόπων μέχρι αρχεία για τους συμπατριώτες της οικογένειας Φρανκ, τους φίλους και τους εχθρούς της, και να διασταυρώνει πληροφορίες ψάχνοντας διασυνδέσεις εκεί που κανένας άνθρωπος δεν έχει εντοπίσει έως σήμερα. 

 Βινς Πάνκοκ

Το φιλόδοξο εγχείρημα του Πάνκοκ φαίνεται ότι τράβηξε το ενδιαφέρον πολλών στην Ολλανδία και διεθνώς. Η εταιρία παραγωγής Proditione Media ζητεί δωρεές για να συμβάλει στη χρηματοδότηση της έρευνας, ενώ συζητά με τον πράκτορα και το ενδεχόμενο ολόκληρη η διαδικασία από την αρχή έως το τέλος της -όπως κι αν καταλήξει- να γυριστεί σε ντοκιμαντέρ. Στο πλαίσιο της έρευνας ο Πάνκοκ έχει ζητήσει επίσης τη συμβολή όποιου μπορεί να βοηθήσει, καθώς είναι πολλές οικογένειες που έχουν στην κατοχή τους έγγραφα, φωτογραφίες και ντοκουμέντα από εκείνη την εποχή και πιθανώς να βοηθήσουν στην επίλυση της υπόθεσης και στον εντοπισμό του ανθρώπου ή έστω των πραγματικών γεγονότων, που οδήγησαν την Γκεστάπο στα ίχνη της οικογένειας Φρανκ.

Την ίδια διαδρομή εξιχνίασης είχε επιχειρήσει στο παρελθόν και «Το σπίτι της Άννα Φρανκ» στο Άμστερνταμ, που είναι εδώ και χρόνια μουσείο. Το 2016 μάλιστα είχε δημοσιεύσει το δικό του πόρισμα για το πως συνέβησαν τα πράγματα. Η έρευνα δεν είχε καταλήξει σε ιδιαίτερα διαφωτιστικά συμπεράσματα και άφηνε να εννοηθεί ότι το κρησφύγετο των Φρανκ αποκαλύφθηκε τυχαία και όχι λόγω κάποιου «χαφιέ» κοντά στην οικογένεια «Παρά τις έρευνες δεκαετιών, η προδοσία δεν αποκαλύπτεται» είχε δηλώσει τότε ο διευθυντής του μουσείου Ρόναλντ Λέοπολντ, ο οποίοw χαιρέτισε τη νέα προσπάθεια και έθεσε το αρχείο του μουσείου στη διάθεση του Πάνκοκ, δηλώνοντας ιδιαίτερα ικανοποιημένος για την εμπλοκή του πράκτορα στην υπόθεση.

Η ομάδα που στελέχωσε το πρώην μέλος του FΒΙ αισιοδοξεί πως αυτήν τη φορά η τεχνητή νοημοσύνη θα παίξει τον πρώτο ρόλο και θα φέρει στο φως ντοκουμέντα που έμεναν καλά κρυμμένα από τον ανθρώπινο νου. Ο ίδιος ο Πάνκοκ δηλώνει τυχερός που έχει το λογισμικό-ιδιοφυΐα στη διάθεση του, καθώς έχει πλέον στα χέρια του νέα έγγραφα που θα ήταν το λιγότερο εξουθενωτικό -αν όχι αδύνατο- να μελετηθούν συγκροτημένα από έναν άνθρωπο. «Βρήκαμε λίστες ονομάτων Εβραίων που είχαν συλληφθεί ύστερα από κατάδοση, βρήκαμε λίστες καταδοτών και ονόματα πρακτόρων της Γκεστάπο που ζούσαν στο Άμστερνταμ. Όλα αυτά θα μπουν στη βάση δεδομένων και μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα βρούμε τους συνδέσμους, εξήγησε. «Στόχος μου δεν είναι να οδηγήσω κάποιον στη Δικαιοσύνη. Προσπαθώ απλώς να λύσω το τελευταίο μυστήριο της καριέρας μου, εξήγησε γεμάτος πάθος ο Πάνκοκ στον βρετανικό «Guardian» για την υπόθεση που τον «στοίχειωσε» όσο καμία άλλη.

Ποια ήταν η 15χρονη που πέθανε τελικά από τύφο!

Η Άννα Φρανκ δεν ήταν παρά ένα τυπικό κορίτσι της εποχής της και αν κάτι την έκανε σύμβολο, αυτό ήταν η τραγική τύχη που της επιφύλασσε η μοίρα. Η γερμανικής καταγωγής Εβραία μεγάλωσε στη Γερμανία την εποχή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, όταν οι ναζί άλωναν τη γηραιά ήπειρο. Λίγο πριν εξαπολυθούν τα πρώτα πογκρόμ κατά των Εβραίων στη Γερμανία, ο πατέρας της αποφάσισε να πάρει την οικογένεια και να καταφύγουν στο Άμστερνταμ, παραβλέποντας τους χιλιάδες κινδύνους που έκρυβε ένα τέτοιο ταξίδι. Όταν η γερμανική κατοχή επεκτάθηκε και στην Ολλανδία, ο Οτο Φρανκ κατάλαβε ότι είχαν εγκλωβιστεί. Όσο εντείνονταν οι διώξεις κατά των Εβραίων τόσο η οικογένεια άρχισε να ψάχνει μετά μανίας κρυψώνες. Το καλοκαίρι του 1943 η οικογένεια Φρανκ είχε «μετακομίσει» σε μια μικρή σοφίτα, μια παλιά βιβλιοθήκη στο κτίριο όπου στεγαζόταν το γραφείο του πατέρα. Δύο χρόνια πέρασαν κλεισμένοι εκεί μέσα η Άννα Φρανκ και άλλα επτά άτομα, έως το 1944, όταν στις 4 Αυγούστου η κρυψώνα τους αποκαλύφθηκε κι έπεσαν όλοι τους στα χέρια των ναζί, για να σταλούν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η Άννα δεν άντεξε τις κακουχίες του στρατοπέδου. Πέθανε λίγους μήνες αργότερα από τύφο, στις αρχές του 1945, σε ηλικία 15 ετών, στο στρατόπεδο Μπέργκεν Μπέλσεν. Ο πατέρας της, ο μόνος που επέζησε από τους οκτώ της σοφίτας, γύρισε μετά το τέλος του πολέμου στο Άμστερνταμ, όπου ανακάλυψε στην κρυψώνα τους ότι είχε διασωθεί το ημερολόγιο της κόρης του. Σκεπτόμενος ότι αποτελούσε μια μοναδική μαρτυρία, προχώρησε στην έκδοση του. Το ημερολόγιο εκδόθηκε στα ολλανδικά, με τον τίτλο «Het Achterhuis» («Το πίσω σπίτι») και έγινε παγκόσμιο φαινόμενο: μεταφράστηκε σε 67 γλώσσες και πούλησε πάνω από 30.000.000 αντίτυπα.

«κυριακάτικη δημοκρατία»

Μπαρούχ ή Μπενεντίκτους Σπινόζα

Μπαρούχ ή Μπενεντίκτους Σπινόζα

Ο ολλανδοεβραίος φιλόσοφος Μπαρούχ ή Μπενεντίκτους Σπινόζα γεννήθηκε στο Άμστερνταμ στις 24 Νοεμβρίου 1632 και πέθανε στις 21 Φεβρουαρίου 1677.

 Το εύρος και η σημασία του έργου του Σπινόζα δεν έγιναν πλήρως κατανοητά παρά μόνο χρόνια μετά τον θάνατό του. Θέτοντας τα θεμέλια για τον Διαφωτισμό του 18ου αιώνα και τη σύγχρονη κριτική της Αγίας Γραφής, περιλαμβανομένων των σύγχρονων αντιλήψεων για το άτομο και, αναμφίβολα, το σύμπαν, θεωρείται ένας από τους μεγάλους ορθολογιστές της φιλοσοφίας του 17ου αιώνα. Το αριστούργημά του, η μεταθανάτια Ηθική, με το οποίο αντιτάχθηκε στο δυϊσμό πνεύματος-σώματος του Καρτέσιου, του χάρισε την αναγνώριση ως ενός από τους σημαντικότερους διανοητές της Δυτικής φιλοσοφίας. Με την Ηθική ο Σπινόζα έγραψε το τελευταίο αδιαμφισβήτητο αριστούργημα στα Λατινικά, στο οποίο οι εκλεπτυσμένες αντιλήψεις της μεσαιωνικής φιλοσοφίας στρέφονται τελικά ενάντια στον εαυτό τους και καταστρέφονται εντελώς. Ο φιλόσοφος Γκέοργκ Βίλχελμ Φρήντριχ Χέγκελ δήλωσε ότι από όλους τους σύγχρονους φιλοσόφους "Ή είσαι Σπινοζικός ή δεν είσαι καθόλου φιλόσοφος".

Ο παππούς και ο πατέρας του Σπινόζα ήταν Πορτογάλοι και είχαν υποχρεωθεί από την Ιερά Εξέταση να ασπαστούν τον χριστιανισμό. Μετά όμως την επιτυχή εξέγερση των Ολλανδών εναντίον της Ισπανίας, οπότε και ο φιλελευθερισμός εδραιώθηκε στην Ολλανδία, οι πρόγονοί του κατέφυγαν στο Άμστερνταμ. Η μητέρα του Σπινόζα,η οποία επίσης καταγόταν από την Πορτογαλία, πέθανε, όταν ο γιος την ήταν μόλις έξι ετών. Παράλληλα με τις σχολικές σπουδές του, ο νεαρός Σπινόζα πήρε μαθήματα λατινικής γλώσσας και ενδεχομένως γερμανικής γλώσσας. Ο πατέρας του πέθανε το 1654.

Έχοντας επιδοθεί μεν με ιδιαίτερο ζήλο στη μελέτη της εβραϊκής γραμματείας, αλλά και με δεδομένη την ανεξαρτησία της σκέψης του, ο Σπινόζα δε θα αργήσει να προκαλέσει την αντίδραση της εβραϊκής συναγωγής του Άμστερνταμ, γεγονός που θα οδηγήσει στον αφορισμό του το 1656. Στο μεταξύ ιδιαίτερη επιρροή στη φιλοσοφική σκέψη του Σπινόζα αρχίζει να ασκεί ο χριστιανός και πρώην ιησουίτης Φραντσίσκους φαν ντεν Έντεν, ο οποίος και τον εμύησε ενδεχομένως στην καρτεσιανή φιλοσοφία. Την ίδια περίοδο, ο φιλόσοφος ασχολείται επαγγελματικά με τη λείανση των φακών γυαλιών, τηλεσκοπίων και μικροσκοπίων, χωρίς όμως να χάνει το βαθύτερο ενδιαφέρον του για τη φιλοσοφία.

Το 1660 ο Σπινόζα αποσύρεται στο Ράινσμπουργκ, ένα μικρό χωριό κοντά στο Λέιντεν, προκειμένου να επιδοθεί με συστηματικό τρόπο στην ενασχόλησή του με τη φιλοσοφία. Στο Ράινσμπουργκ συνέγραψε μεταξύ άλλων το 1662 και την Πραγματεία για τη Διόρθωση της Νόησης. Το 1663 μετακινείται στο Βόομποργκ, κοντά στη Χάγη, όπου και μέχρι τον Ιούνιο του 1665 θα ολοκληρώσει τα τρία μέρη του φιλοσοφικού αριστουργήματός του, της Ηθικής, ενώ το 1670 θα δημοσιευτεί στο Άμστερνταμ ανώνυμα η Θεολογικοπολιτική Πραγματεία του, ένα έργο που –αν και το 1674 πέρασε στον κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων με επίσημο διάταγμα– φέρνει τις ιδέες του Σπινόζα στο κέντρο των κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων στην Ολλανδία, προκαλώντας σημαντικό για τα δεδομένα της εποχής ενδιαφέρον, καθώς αναδεικνύει την ιδιαίτερη σχέση και συμβατότητα ανάμεσα στην ελευθερία της έκφρασης, τη θρησκευτική ελευθερία και την άδολη ευσέβεια. Το 1675, λίγο πριν συναντηθεί με τον άλλο κορυφαίο εκπρόσωπο του ορθολογισμού, τον Λάιμπνιτς, με τον οποίο διατηρούσε ζωντανή επικοινωνία, ολοκληρώνει, αλλά δεν εκδίδει την Ηθική του, που κυκλοφορεί αρχικά από χέρι σε χέρι σε ένα στενό κύκλο φίλων του.

Είναι σαφές ότι με το πέρασμα των χρόνων, και ζώντας από κοντά τα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα της πατρίδας του, ο Σπινόζα μετατοπίζει το ενδιαφέρον του προς το πεδίο της κοινωνικής και πολιτικής φιλοσοφίας. Προχωρεί μάλιστα στη συγγραφή της Πολιτικής Πραγματείας του, έργο που, αν και ημιτελές, αποτέλεσε όχι μόνο κείμενο παρέμβασης στα ταραγμένα πολιτικά χρόνια της ολλανδικής πολιτείας, αλλά και κείμενο διαχρονικής αξίας για τον πολιτικό φιλοσοφικό στοχασμό.

Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι, αν και ορθολογιστής, ο Σπινόζα δεν υπήρξε ψυχρός παρατηρητής της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας του καιρού του. Στρατεύτηκε ιδεολογικά στο πλευρό του φιλελεύθερου κυβερνήτη της Ολλανδίας ντε Βιττ, γεγονός που παραλίγο να του στοιχίσει τη ζωή του, όταν στη σύγκρουση των φιλελεύθερων με το μοναρχικό οίκο της Οράγγης ηττήθηκε η παράταξη των αδελφών ντε Βιττ, οι οποίοι και δολοφονήθηκαν.

Ο Σπινόζα πέθανε το 1677 αφήνοντας πίσω τα ελάχιστα υπάρχοντά του, ανάμεσα στα οποία και 160 περίπου βιβλία, που βγήκαν στη δημοπρασία.

Το έργο του Σπινόζα

Ο Μπαρούχ ντε Σπινόζα παρακολουθεί έναν κύκλο ραβινικής διδασκαλίας αλλά συγκρούεται με τη Συναγωγή και γίνεται αντικείμενο αφορισμού. Στρέφεται στη μελέτη των επιστημών και της φιλοσοφίας και εξοικειώνεται με τη φιλοσοφία του Καρτέσιου ενώ ταυτόχρονα μαθαίνει να κατασκευάζει φακούς για μικροσκόπια για να ζήσει. Δημοσιεύει ενόσω ζει δύο βιβλία: τις «Αρχές της καρτεσιανής φιλοσοφίας» (Αμστερνταμ 1663) και ανωνύμως τη «Θεολογικοπολιτική πραγματεία» (Αμβούργο 1670). Η ταυτότητά του όμως αποκαλύπτεται γρήγορα και ο Σπινόζα κατηγορείται ως άθεος και καταδιώκεται.

Τα πράγματα οξύνονται ύστερα από τη μεταθανάτια δημοσίευση της «Ηθικής». Η διατύπωση «με γεωμετρικό τρόπο» των θεωρημάτων της «Ηθικής» και η συνακόλουθη αυστηρή απόδειξη των φιλοσοφικών θέσεων δεν αποκρούονται εύκολα, πράγμα που δυναμώνει το μίσος εναντίον του συγγραφέα. Κύριο μέλημα πολλών φιλοσόφων είναι να αντικρούσουν την περίεργη φιλοσοφία, η οποία ξεκινά από τον Θεό, δεν τον εγκαταλείπει ποτέ και παρά ταύτα ανησυχεί τους θεολόγους και τους θρησκευόμενους φιλοσόφους.

«Η ώρα της σπινοζικής φιλοσοφίας», σύμφωνα με τον Γεράσιμο Βώκο, «σήμανε τον 18ο αιώνα και μάλιστα στη Γερμανία, με αφορμή τη διαμάχη γύρω από τον πανθεϊσμό». Ο καθηγητής αναφέρει ότι ο Σπινόζα και η φιλοσοφία του θα αποτελέσουν το πεδίο μέσα στο οποίο θα συγκρουστούν οπαδοί και αντίπαλοι του γερμανικού Διαφωτισμού, αλλά και το όπλο με το οποίο θα πολεμήσουν οι διαφωτιστές μεταξύ τους όταν αποφασίσουν για το πρόσωπο του Διαφωτισμού που τους ταιριάζει. Το ενδιαφέρον δεν συγκεντρώνεται εν προκειμένω στην ίδια τη σπινοζική φιλοσοφία αλλά στην εκμετάλλευσή της. Από τη διαμάχη αυτή ξεκίνησαν και εδραιώθηκαν οι περισσότερες από τις αντιλήψεις για τη σπινοζική φιλοσοφία. Η διαμάχη έδειξε τη ζωτικότητα της φιλοσοφίας του Σπινόζα καθώς και τον αιχμηρό από πολιτική σκοπιά χαρακτήρα της.

Ως προς το τελευταίο αυτό σημείο αψευδής μάρτυρας είναι ο Χέγκελ, ο οποίος στις παραδόσεις του με αντικείμενο την ιστορία της φιλοσοφίας αναφέρει πως «ο Σπινόζα είναι σταυρικό σημείο στην ιστορία της φιλοσοφίας. Το δίλημμα είναι το ακόλουθο: ή Σπινόζα ή όχι φιλοσοφία». Ο γερμανός φιλόσοφος εντάσσοντας τον Σπινόζα στη γενική πορεία του ανθρώπινου πνεύματος του αφαίρεσε την αιχμηρή ζωντανή παρουσία του και τον κατέστησε υποκείμενο ιστορικής έρευνας. Εξαιτίας του Χέγκελ η σπινοζική φιλοσοφία γίνεται αντικείμενο των ιστορικών της φιλοσοφίας και ενός νηφάλιου, αν όχι ουδέτερου, βλέμματος το οποίο μετρά τα υπέρ και τα κατά χωρίς σχεδόν ποτέ το ίδιο να προδίδει τη θέση από την οποία κρίνει.

Η σπινοζική σκέψη τον 20ό αιώνα

Το 1920 εκδίδεται το βιβλίο του Leon Brunschvicg «Ο Σπινόζα και οι σύγχρονοί του» που, παρά το γνωστό αντιχεγκελιανό μένος του συγγραφέα, συγκροτεί μία από τις κυρίαρχες αντιλήψεις για τη σπινοζική φιλοσοφία: σε αντίθεση με τον Πασκάλ, του οποίου η σκέψη τείνει στην ιδανική μορφή της θρησκευτικής συνείδησης, ο Σπινόζα τείνει στην ιδανική μορφή της φιλοσοφικής αλήθειας. Το ιδεαλιστικό και μάλιστα πνευματοκρατικό πρόσωπο που απέδωσε ο Brunschvicg επικράτησε για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η απάντηση ήλθε στα μέσα της δεκαετίας του '60 από τον Althusser που βρίσκει στη σπινοζική σκέψη τα όπλα που του χρειάζονται για να στραφεί εναντίον του διαλεκτικού υλισμού και της διαλεκτικής ως μεθόδου. Σχεδόν την ίδια περίοδο κυκλοφορεί το βιβλίο του Ντελέζ «Ο Σπινόζα και το πρόβλημα της έκφρασης». Ακολουθεί το 1971 το έργο του Martial Gueroult «Σπινόζα» στο οποίο ο μεγάλος ιστορικός αναλύει πρόταση προς πρόταση τα δύο πρώτα μέρη της «Ηθικής». Το 1981 κυκλοφορεί το βιβλίο του Αντόνιο Νέγκρι «Η άγρια ανωμαλία/Εξουσία και δύναμη στον Μπαρούχ Σπινόζα», το οποίο συντάχθηκε στη φυλακή όπου είχε εγκλεισθεί ο συγγραφέας με την κατηγορία της συμμετοχής στις δραστηριότητες των Ερυθρών Ταξιαρχιών.

Οι συντελεστές των ελληνικών εκδόσεων αφήνουν την ελπίδα ότι στο μέλλον η ελληνική βιβλιογραφία γύρω από τον Σπινόζα θα εμπλουτισθεί με νέους τίτλους. Ηδη υπάρχει σκέψη για τη μετάφραση των έργων του ολλανδού φιλοσόφου «Ηθική» και «Θεολογικοπολιτική πραγματεία», σχέδιο μακροπρόθεσμο αφού η μετάφραση από τα λατινικά, σύμφωνα με τον Α. Ι. Στυλιανού, είναι «ευχάριστη αλλά ταυτόχρονα επίπονη και δύσκολη εργασία».

Πηγές:

http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=83820

https://el.wikipedia.org/wiki/Μπαρούχ_Σπινόζα

http://www.u-topia.gr/issues/61/21