Τι είδε ο Spratt στα Μάλια το 1865;

 

Τι είδε ο Spratt στα Μάλια το 1865;

Από το «Sivadhi Hellenico» στον Χρυσόλακκο και τον Ποταμό

Όταν διάβασα τον «Βρικόλακα των Μαλίων» του Ιωάννη Κονδυλάκη και πρόσεξα ιδιαίτερα την αναφορά του στον δρόμο από τη Νεάπολη προς τα Μάλια, μου δημιουργήθηκε η περιέργεια να ψάξω αν υπάρχουν και άλλες παλαιότερες περιγραφές για το πώς ήταν η ευρύτερη περιοχή των Μαλίων πριν από τις μεγάλες αρχαιολογικές ανασκαφές.

Τι υπήρχε άραγε εδώ πριν από έναν ή δύο αιώνες; Πώς έμοιαζε η περιοχή; Πού βρισκόταν τότε η ακτογραμμή; Υπήρχαν παλαιότερες αναφορές σε αρχαία κατάλοιπα που σήμερα μπορούμε να τα συνδέσουμε με γνωστούς αρχαιολογικούς χώρους;

Αναζητώντας απαντήσεις, συνάντησα ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον περιηγητικό και αρχαιολογικό κείμενο του 19ου αιώνα. Πρόκειται για το έργο του Βρετανού αξιωματικού και περιηγητή Thomas Abel Brimage Spratt, Travels and Researches in Crete, που εκδόθηκε στο Λονδίνο το 1865.

Ο Spratt περιηγήθηκε στην Κρήτη και κατέγραψε με αξιοσημείωτη λεπτομέρεια το τοπίο, τους δρόμους, τα χωριά, τις αρχαιότητες και τις τοπικές παραδόσεις. Η περιγραφή του για τα Μάλια και την περιοχή γύρω από αυτά παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί γράφτηκε πολλές δεκαετίες πριν από τη συστηματική ανασκαφή του ανακτόρου των Μαλίων.

Και μέσα στην περιγραφή του εμφανίζεται ένα όνομα που σήμερα μας είναι σχεδόν άγνωστο: «Sivadhi Hellenico».

 

Τα Μάλια του Spratt

 

Ο Spratt περιγράφει τον ανοιχτό κόλπο που εκτείνεται ανατολικά από το ακρωτήριο Χερσόνησος και αναφέρει ότι ονομάζεται επίσης Μάλια, από το χωριό που βρίσκεται στην πεδιάδα, στους πρόποδες των Λασιθιώτικων βουνών.

Στη συνέχεια αναφέρεται στον δρόμο που οδηγούσε προς την ανατολική πλευρά της Κρήτης και περιγράφει την περιοχή γύρω από τα Μάλια, τις καλλιέργειες και ιδιαίτερα την παραγωγή χαρουπιών.

Σε μικρή απόσταση από το χωριό, όμως, ο Spratt συναντά κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: τα κατάλοιπα μιας άγνωστης τότε αρχαίας θέσης, την οποία οι κάτοικοι ονόμαζαν «Sivadhi Hellenico».

Γράφει ότι η θέση βρισκόταν περίπου ένα μίλι βορειοανατολικά του χωριού και μερικές εκατοντάδες γιάρδες από την ακτή.

Η περιγραφή του είναι αρκετά συγκεκριμένη:

«Sivadhi Hellenico» ονόμαζαν οι ντόπιοι τα κατάλοιπα μιας αρχαίας πόλης, που βρίσκονταν σε ένα τραχύ και υπερυψωμένο τμήμα του εδάφους, στην ανατολική πλευρά μιας κοίτης χειμάρρου. Εκεί υπήρχαν θεμέλια αρχαίων κατοικιών, τμήματα από αυτό που ο Spratt χαρακτηρίζει ως κυκλώπεια αναλημματικά έργα ή τείχη και μια μεγάλη πλατφόρμα, περίπου 95 × 95 πόδια, δηλαδή περίπου 29 × 29 μέτρα.

Η πλατφόρμα αυτή, κατά την εκτίμησή του, πιθανότατα είχε σχέση με κάποιο ιερό ή ναό.

Και εδώ αρχίζει μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία.

 

Ο θησαυρός που έψαχναν οι κάτοικοι

Η μεγάλη πλατφόρμα ήταν τότε θαμμένη κάτω από αρκετά πόδια κοκκινωπού χώματος.

Κάποια στιγμή ένας βοσκός παρατήρησε στην επιφάνεια του εδάφους μερικές λεπτές φολίδες ή ελάσματα χρυσού.

Η είδηση γρήγορα διαδόθηκε.

Οι κάτοικοι των Μαλίων, πιστεύοντας ότι κάτω από το χώμα ίσως κρυβόταν κάποιος αρχαίος θησαυρός, άρχισαν να σκάβουν την περιοχή. Σύμφωνα με τον Spratt, εργάστηκαν επί αρκετές εβδομάδες.

Ο θησαυρός, όμως, δεν ήταν αυτό που περίμεναν.

Βρέθηκαν μόνο λίγες ουγγιές χρυσού, με τη μορφή λεπτών ελασμάτων ή φολίδων. Ο Spratt θεωρούσε ότι πιθανότατα αυτά κάλυπταν κάποιο άγαλμα κατασκευασμένο από φθηνότερο υλικό.

Μάλιστα, διατύπωνε την υπόθεση ότι ίσως επρόκειτο για άγαλμα της Βριτόμαρτιδος, θεότητας που, σύμφωνα με αρχαίες πηγές, λατρευόταν στην Κρήτη.

Δεν μπορούμε βέβαια σήμερα να γνωρίζουμε αν η ερμηνεία αυτή ήταν σωστή. Έχει όμως ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι ο Spratt κατέγραψε το περιστατικό το 1865, πολύ πριν από τις συστηματικές αρχαιολογικές έρευνες των Μαλίων.

 

 

Ήταν άραγε ο «Sivadhi Hellenico» ο Χρυσόλακκος;

Εδώ η παλιά περιγραφή αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Νεότερη αρχαιολογική βιβλιογραφία έχει συσχετίσει την περιγραφή του Spratt με την περιοχή του Χρυσόλακκου, του αρχαιολογικού χώρου που βρίσκεται περίπου 500 μέτρα βόρεια-βορειοανατολικά του ανακτόρου των Μαλίων.

Σε σχετική βιβλιογραφική παραπομπή στον Spratt αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι η περιγραφή του «Sivadhi Hellenico» φαίνεται να αναφέρεται στην περιοχή του Χρυσολάκκου.

Δεν πρόκειται επομένως απλώς για μια δική μας σύγχρονη υπόθεση. Η συσχέτιση έχει καταγραφεί και στην αρχαιολογική βιβλιογραφία.

Και πράγματι, υπάρχουν αρκετά στοιχεία που κάνουν την ταύτιση ενδιαφέρουσα.

Ο Spratt αναφέρει ότι το «Sivadhi Hellenico» βρισκόταν:

• περίπου ένα μίλι βορειοανατολικά του χωριού,
• μερικές εκατοντάδες γιάρδες από την ακτή,
• πάνω σε υπερυψωμένο και τραχύ έδαφος,
• δίπλα σε κοίτη χειμάρρου,
• κοντά σε μικρό όρμο,
• και ότι εκεί υπήρχαν κατάλοιπα αρχαίας εγκατάστασης, μεταξύ των οποίων μεγάλες κατασκευές και μια εντυπωσιακή πλατφόρμα.

Πρόκειται για ένα αρκετά συγκεκριμένο τοπογραφικό σύνολο.

Ο Χρυσόλακκος, άλλωστε, βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της αρχαίας πόλης των Μαλίων, σχετικά κοντά στην παλιά ακτογραμμή, και αποτελεί σημαντική παλαιοανακτορική νεκρόπολη.

Και υπάρχει ακόμη ένα εντυπωσιακό στοιχείο.

Το ίδιο το όνομα Χρυσόλακκος είναι άμεσα συνδεδεμένο με τα χρυσά ευρήματα που ήρθαν στο φως από την περιοχή. Ανάμεσα στα γνωστότερα είναι το περίφημο μινωικό κόσμημα με τις δύο μέλισσες.

Δεν θα ήταν σωστό, βέβαια, να υποστηρίξουμε ότι τα χρυσά ελάσματα που είδε ο Spratt ήταν τα ίδια με τα γνωστά μεταγενέστερα ευρήματα του Χρυσόλακκου. Αυτό δεν προκύπτει από τις πηγές.

Η σύμπτωση όμως παραμένει εντυπωσιακή: ο Spratt, ήδη από το 1865, καταγράφει στην περιοχή ένα περιστατικό εύρεσης χρυσού, σε μια θέση που η νεότερη αρχαιολογική έρευνα έχει συνδέσει με τον Χρυσόλακκο.

 

 

Από το «Sivadhi Hellenico» προς τη θάλασσα

Η περιγραφή του Spratt δεν σταματά στην αρχαία θέση.

Ανατολικά από τα ερείπια αναφέρει έναν μικρό όρμο, στην εκβολή μιας βραχώδους χαράδρας ή κοίτης υδατορρεύματος.

Ο όρμος αυτός, σύμφωνα με τον Spratt, μπορούσε να προσφέρει προστασία σε μικρά παράκτια σκάφη. Την εποχή της επίσκεψής του χρησιμοποιούνταν για την εξαγωγή λαδιού και χαρουπιών από την περιοχή.

Και εδώ κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα υπόθεση:

θεωρεί ότι ο μικρός αυτός όρμος πρέπει να αποτελούσε κατά την αρχαιότητα το λιμάνι της άγνωστης πόλης που περιέγραψε.

Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή.

Ο Spratt δεν το παρουσιάζει ως βεβαιότητα. Πρόκειται για δική του ερμηνεία, βασισμένη κυρίως στη μορφολογία του όρμου και στη δυνατότητα προστασίας των μικρών σκαφών.

Σήμερα λοιπόν είναι προτιμότερο να γράψουμε ότι:

ο Spratt υπέθετε πως ο όρμος αποτελούσε αρχαίο λιμάνι της άγνωστης τότε πόλης.

Και αυτό είναι διαφορετικό από το να πούμε ότι έχει αποδειχθεί πως ήταν το λιμάνι των Μαλίων.

 

Το «Hellenico Sisi»

Ο όρμος, γράφει ο Spratt, ονομαζόταν Sisi.

Οι κάτοικοι της περιοχής τον αποκαλούσαν επίσης «Hellenico Sisi» ή «Seese».

Η ονομασία αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί ο Spratt θεωρεί ότι αντανακλούσε την αντίληψη των ντόπιων πως η περιοχή συνδεόταν με κάποιο αρχαίο λιμάνι ή ψαροχώρι.

Δεν πρέπει όμως και εδώ να μετατρέψουμε την ερμηνεία του Spratt σε αρχαιολογικό γεγονός.

Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι ότι ο Βρετανός περιηγητής κατέγραψε στα μέσα του 19ου αιώνα μια τοπική ονομασία και ταυτόχρονα μια τοπική αντίληψη για την αρχαιότητα της περιοχής.

Και αυτό από μόνο του έχει ενδιαφέρον.

Μάλια → «Sivadhi Hellenico» → Σίσι

Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά την περιγραφή του Spratt, σχηματίζεται μπροστά του ένα ολόκληρο παράκτιο τοπίο.

Μάλια → «Sivadhi Hellenico» → μικρός όρμος → Σίσι.

Ο Spratt δεν είχε στη διάθεσή του τα σημερινά αρχαιολογικά δεδομένα.

Δεν γνώριζε το ανάκτορο όπως το γνωρίζουμε σήμερα. Δεν γνώριζε τον Χρυσόλακκο ως τμήμα μιας μεγάλης μινωικής πόλης. Δεν μπορούσε να γνωρίζει τις μεταγενέστερες ανασκαφές και τις επιστημονικές έρευνες που θα άλλαζαν την εικόνα της περιοχής.

Είχε όμως κάτι άλλο: είχε μπροστά του το τοπίο.

Είδε τους λόφους, τις κοίτες των χειμάρρων, την ακτή, τους μικρούς όρμους, τις καλλιέργειες και τα αρχαία κατάλοιπα που βρίσκονταν ακόμη διάσπαρτα στην επιφάνεια ή κρυμμένα κάτω από το χώμα.

Και τα κατέγραψε.

 

 

Από τον Spratt στον Ποταμό του 2026

Είναι ενδιαφέρον ότι η αναζήτηση της σχέσης των Μαλίων με τη θάλασσα δεν έχει τελειώσει.

Το 2026 πραγματοποιήθηκε στην περιοχή του Ποταμού, στην ανατολική πλευρά της παραλίας, σωστική αρχαιολογική έρευνα από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηρακλείου, στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «Μάλια και η θάλασσα».

Η έρευνα έφερε στο φως κατασκευές που χρονολογούνται από την Προανακτορική περίοδο έως και τους ρωμαϊκούς χρόνους.

Έτσι, περισσότερο από ενάμιση αιώνα μετά την περιήγηση του Spratt, η σχέση των αρχαίων Μαλίων με το παράκτιο τοπίο εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο αρχαιολογικής έρευνας.

Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας.

Το 1865 ένας περιηγητής σημείωνε στον χάρτη του ένα άγνωστο «Sivadhi Hellenico», έναν μικρό όρμο και μια πιθανή αρχαία λιμενική θέση.

Σήμερα, η αρχαιολογία προσπαθεί να ανασυνθέσει με πολύ περισσότερα στοιχεία το ίδιο τοπίο.

 

 

Τι μπορούμε τελικά να πούμε;

Η περιγραφή του Spratt δεν μας επιτρέπει να λύσουμε όλα τα ερωτήματα.

Μας προσφέρει όμως ένα πολύτιμο στιγμιότυπο της περιοχής των Μαλίων πριν από τις μεγάλες ανασκαφές.

Μας δείχνει ότι στα μέσα του 19ου αιώνα οι κάτοικοι γνώριζαν και ονόμαζαν αρχαία κατάλοιπα που υπήρχαν μέσα στο τοπίο τους. Μας πληροφορεί για την ύπαρξη του «Sivadhi Hellenico», περιγράφει μεγάλες αρχαίες κατασκευές και καταγράφει την εύρεση χρυσών ελασμάτων.

Και, κυρίως, μας δίνει μια εικόνα μιας περιοχής όπου ο οικισμός, η αρχαία πόλη και η θάλασσα φαίνεται να συνδέονταν στενά μεταξύ τους.

Η πιθανή σύνδεση του «Sivadhi Hellenico» με τον Χρυσόλακκο κάνει την αφήγηση ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Η υπόθεση του Spratt για έναν αρχαίο λιμένα προς την πλευρά του Σισίου παραμένει μια υπόθεση και όχι αποδεδειγμένο γεγονός. Όμως η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα στην παράκτια ζώνη των Μαλίων, και ιδιαίτερα η έρευνα στον Ποταμό, δείχνει ότι η σχέση της αρχαίας πόλης με τη θάλασσα εξακολουθεί να έχει πολλά να μας αποκαλύψει.

Και ίσως αυτός να είναι ο πιο όμορφος τρόπος για να διαβάζει κανείς ένα παλιό περιηγητικό κείμενο.

Όχι σαν μια απλή περιγραφή ενός τόπου που χάθηκε, αλλά σαν ένα παλιό κομμάτι του παζλ, το οποίο μπορούμε σήμερα να ξαναβάλουμε στη θέση του χάρη στην αρχαιολογία.

Ο Spratt πέρασε από τα Μάλια το 1865 και κατέγραψε όσα έβλεπε.

Ενάμιση αιώνα αργότερα, εμείς μπορούμε να κοιτάζουμε ξανά τις σημειώσεις του και να αναρωτιόμαστε:

πόσο διαφορετική ήταν άραγε η περιοχή των Μαλίων όταν ο δρόμος, οι αρχαίες θέσεις, οι χείμαρροι και η θάλασσα αποτελούσαν ακόμη ένα ενιαίο τοπίο;

 

Πηγές και Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς Πηγές

Spratt, Thomas Abel Brimage. Travels and Researches in Crete. Vol. I. London: John Van Voorst, 1865, σσ. 112-113. Διαθέσιμο μέσω του Internet Archive. [archive.org]

Spratt, Thomas Abel Brimage. Travels and Researches in Crete. London: John Van Voorst, 1865. Ψηφιακή έκδοση διαθέσιμη στο Internet Archive. [archive.org]

Αρχαιολογικές Πηγές

Palace of Malia - Wikimedia Commons. Φωτογραφικό και τεκμηριωτικό υλικό για τον αρχαιολογικό χώρο των Μαλίων. [commons.wi...imedia.org]

Chryssolakkos. Εγκυκλοπαιδική παρουσίαση της μινωικής νεκρόπολης του Χρυσολλάκκου και των σημαντικών ευρημάτων της. [en.wikipedia.org]

Chrysolakkos near the Minoan palace of Malia, a necropolis. Παρουσίαση της νεκρόπολης του Χρυσολλάκκου και των χρυσών ευρημάτων της περιοχής. [landofexperiences.gr]

Σημείωση του συντάκτη

Οι αναφορές στο «Sivadhi Hellenico» βασίζονται αποκλειστικά στην περιγραφή του Thomas Abel Brimage Spratt (1865). Η πιθανή ταύτιση της θέσης με την περιοχή του Χρυσόλλάκκου αποτελεί μεταγενέστερη αρχαιολογική ερμηνεία που απαντά στη σχετική βιβλιογραφία και δεν προέρχεται από τον ίδιο τον Spratt. [en.wikipedia.org], [landofexperiences.gr]