Ο ΒΡΥΚΟΛΑΚΑΣ ΤΩΝ ΜΑΛΙΩΝ

 

 

Ο ΒΡΥΚΟΛΑΚΑΣ ΤΩΝ ΜΑΛΙΩΝ

Εκείνα τα πολύ παλιά χρόνια του 19^ου αιώνα στα μικρά χωριά με τους λιγοστούς κατοίκους δεν υπήρχαν οργανωμένα νεκροταφεία και οι νεκροί θάβονταν κοντά σε ερημοκλήσια ή εκκλησίες. Έτσι γινόταν και στα Μάλια. Στα τέλη όμως του 19^ου αιώνα οι ταφές στα Μάλια άρχισαν να γίνονται γύρω από ένα προϋφιστάμενο και απομακρυσμένο από τον οικισμό εκκλησάκι κοντά στην παραλία των Μαλίων. Ήταν το εκκλησάκι της Ζωοδόχου Πηγής.

Η ιστορία που θα σας διηγηθώ αφορά τα Μάλια και ένα λαϊκό μύθο που μετέφερε ο συγγραφέας Ιωάννης Κονδυλάκης μέσα από το διήγημα του «ο βρυκόλακας» που περιλαμβάνεται στην συλλογή διηγημάτων του «Όταν ήμουν δάσκαλος και άλλα διηγήματα» που εκδόθηκε το 1916 από τον εκδοτικό οίκο Φέξη.

Την αφορμή για να φέρω αυτή την διήγηση στην επιφάνεια μου την έδωσε ένας καλός Μαλιώτης φίλος μου, ο Μιχάλης Φαζός, όταν καθίσαμε και συζητήσαμε ένα παλαιότερο ερώτημά μου στο διαδίκτυο αν το υπάρχον νεκροταφείο Μαλίων βρισκόταν πάντα στην ίδια θέση που είναι σήμερα. Τότε ο Μιχάλης μου μίλησε για το διήγημα του Κονδυλάκη που φανερώνει ότι στα τέλη του 19^ου αιώνα με αρχές του 20^ου υπήρχε νεκροταφείο στα Μάλια και μάλιστα μου μίλησε και για την διήγηση του Κονδυλάκη και τον σχετικό λαϊκό μύθο που αγνοούσα.

 Ήταν λοιπόν καλοκαίρι όπως και τώρα και ο Κονδυλάκης ταξίδευε από το Μεραμπέλλο προς το Ηράκλειο. Επειδή η ζέστη στην διάρκεια της ημέρας ήταν βαριά και, αφού εκείνη την εποχή η Κρήτη ήταν ασφαλής για τους ταξιδιώτες, προτίμησε να ξεκινήσει τη νύχτα από την Νεάπολη για να γλιτώσει τον καυτό ήλιο και να απολαύσει τη δροσιά του δρόμου.

Ο άνθρωπος που πήρε για αγωγιάτη από τη Νεάπολη ήταν ένας Κρητικός με το παρατσούκλι Μαλλιώτης. Όταν πλησιάσανε στα Μάλια αυτός σήκωσε το χέρι του και του έδειξε με καμάρι τα λιγοστά φώτα που φαίνονταν μέσα στο σκοτάδι λέγοντάς του :

— Να το χωριό μου!

Η νύχτα ήταν ήσυχη. Το φεγγάρι δεν είχε ακόμη φανεί, μα ο ουρανός ήταν αρκετά φωτεινός. Δεξιά του δρόμου απλωνόταν ένας χαμηλός, αλμυρός τόπος. Από εκεί κάτω έφτανε στα αυτιά τους ο μακρινός ήχος της θάλασσας.

Κάποια στιγμή ο Κονδυλάκης διέκρινε ένα ασπριδερό κτίσμα στην άκρη του δρόμου και ρώτησε τον αγωγιάτη αν αυτό ήταν ένα χάνι.

Αυτός τότε χαμογέλασε.

— Όχι, εκκλησά είναι και γύρω της το νεκροταφείο του χωριού, του είπε.

Λίγο πιο κάτω βρήκαν ένα χάνι και σταματήσανε. Άλλωστε ήταν περασμένα μεσάνυχτα και τα Μάλια είχαν βυθιστεί πια στην ησυχία και το σκοτάδι

Ο Κονδυλάκης κάθισε έξω από το χάνι και άρχισε σιγά σιγά να αποκοιμιέται.

Τον ξύπνησε όμως η φωνή του αγωγιάτη γιατί έπρεπε να συνεχίσουνε.

Ξαναπήραν λοιπόν τον δρόμο. Ο Κονδυλάκης μισοκοιμισμένος πάνω στο μουλάρι πάλευε να κρατήσει τα μάτια του ανοιχτά. Το κατάλαβε ο αγωγιάτης και για να περάσει η ώρα, άρχισε να του διηγείται την ιστορία ενός παράξενου γέρου Μαλιώτη που τον φώναζαν Τζιρίτη και έζησε πριν κάποια χρόνια.

Ο γερο-Τζιρίτης, όπως λέγανε οι χωριανοί, ήταν τόσο παράξενος, που όλοι τον θεωρούσαν τρελό. Μερικοί μάλιστα έλεγαν πως ήταν νεραϊδοπαρμένος.

Ήταν μάλιστα γνωστό πως δεν είχε κοντινούς συγγενείς και ζούσε ολομόναχος σε ένα παλιόσπιτο. Δεν είχε δική του περιουσία, αλλά ούτε ζητούσε βοήθεια από κανέναν. Αν δεν τον λυπόντουσαν οι γυναίκες του χωριού και δεν του άφηναν κανένα κομμάτι ψωμί στο κατώφλι, μάλλον θα πέθαινε από την πείνα.

Κανείς δεν γνώριζε τι υπήρχε μέσα στο σπίτι του, γιατί ο Τζιρίτης δεν άφηνε ποτέ άνθρωπο να περάσει την πόρτα του. Όποια γυναίκα τολμούσε να του πάει φαγητό, του το άφηνε απ' έξω και αφού χτυπούσε την πόρτα περίμενε από απόσταση μέχρι να το πάρει.

Ήταν γερο-παράξενος ο Τζιρίτης και αν κάποιος επιχειρούσε να μπει στο σπίτι του με το ζόρι, μπορούσε ακόμη και να τον σκοτώσει. Και το πιο παράξενο ήταν η συνήθειά του να μιλάει μόνος του ασταμάτητα βγάζοντας ένα παράξενο μουρμουρητό.

Οι χωριανοί πίστευαν ότι ο Τζιρίτης δεν μιλούσε μόνος του αλλά μιλούσε με κάποια νεράιδα που του είχε πάρει τα μυαλά και που ζούσε μαζί του μέσα στο κλειστό σπίτι και γι’ αυτό δεν ήθελε κανέναν να μπει εκεί μέσα.

Μερικοί ψαράδες πάλι ορκίζονταν πως τον είχαν δει αργά τη νύχτα να περπατά μόνος στην ακρογιαλιά, μέσα στον δυνατό άνεμο και στη βοή των κυμάτων και διέδιδαν πως στο πλάι του περπατούσε και η νεράιδά του.

Έτσι πέρασαν τα χρόνια.

 

Όμως εκείνη την εποχή οι άνθρωποι πίστευαν ακόμη πως κάποιοι νεκροί μπορούσαν να επιστρέψουν στον κόσμο των ζωντανών. Στην Κρήτη το έλεγαν κακαθρώπισμα ή βρυκολάκιασμα και όλοι στα Μάλια είχαν ήδη αποφασίσει ότι αυτό θα συνέβαινε στον Τζιρίτη όταν θα πέθαινε.

Αυτός ο άνθρωπος, έλεγαν, αποκλείεται να μην γίνει βρυκόλακας.

Μόνο που ο Τζιρίτης δεν έλεγε να πεθάνει και εξακολουθούσε να τριγυρίζει τα βράδια στην ακρογιαλιά.

Ώσπου μια μέρα, το μεσημέρι, οι χωριανοί παρατήρησαν ότι η πόρτα του σπιτιού του δεν είχε ανοίξει.

Χτύπησαν. Φώναξαν. Καμία απάντηση.

— Μωρέ, μήπως πέθανε;

Έσπασαν τελικά την πόρτα και τον βρήκαν νεκρό, ξαπλωμένο πάνω σε κάτι παλιά ρούχα. Ο γέρος Τζιρίτης είχε πεθάνει.

Και τότε ήρθε η ώρα να γίνει αυτό που όλοι περίμεναν.

Τον πήγαν στην εκκλησία του νεκροταφείου.

Εκείνη την εποχή, επειδή δεν υπήρχαν γιατροί στα χωριά, οι νεκροί έμεναν όλη τη νύχτα στην εκκλησία όπου τους ξενυχτούσαν οι συγγενείς τους και θάβονταν την επόμενη ημέρα. Ήταν ένας τρόπος να βεβαιωθούν ότι ο άνθρωπος είχε πραγματικά πεθάνει.

Τον Τζιρίτη όμως τον πήγαν και τον άφησαν μόνο του στο εκκλησάκι του νεκροταφείου γιατί δεν είχε κανέναν δικό του να ξενυχτήσει κοντά του και οι συγχωριανοί του φοβόντουσαν.

Μόλις νύχτωσε, σηκώθηκε ένας δυνατός αέρας και τα καντήλια έσβησαν. Ο  νεκρός Τζιρίτης έμεινε μόνος μέσα στο απόλυτο σκοτάδι.

Συνέβηκε όμως την ίδια νύχτα, ένας άλλος άνθρωπος να κατεβαίνει από τον δρόμο του Μεραμπέλλου. Ήταν ένας φτωχός, ηλικιωμένος άνθρωπος, καμπουριασμένος από τα χρόνια, που στηριζόταν σ' ένα ραβδί.

Ο αέρας ήταν δυνατός και παγωμένος. Και ο γέρος κάθε τόσο σταματούσε, ακουμπούσε πάνω στο ραβδί του και έπαιρνε ανάσα. Προχωρούσε δύσκολα, μέχρι που έφτασε μπροστά στο νεκροταφείο.

Εκεί πια δεν άντεχε.

Το χωριό βέβαια ήταν λίγο πιο πέρα, αλλά πού να πήγαινε; Ποιος θα άνοιγε την πόρτα του τέτοια ώρα σ' έναν φτωχό διακονιάρη;

Τότε θυμήθηκε τότε το μικρό εκκλησάκι όπου είχε ξανακοιμηθεί κάποτε.

Πλησίασε και έσπρωξε την πόρτα που άνοιξε με ένα βαρύ, ανατριχιαστικό τρίξιμο.

Ο γέρος μπήκε.

— Ευχαριστώ σε, Θεέ μου, που δεν διώχνεις κανέναν από το σπίτι σου είπε και έκανε τον σταυρό του. Στην συνέχεια πήγε και κούρνιασε σε μια γωνιά αποφασισμένος ότι εκεί, μέσα στο σκοτάδι, θα περνούσε τη νύχτα.

Το πρωί ο παπάς του χωριού ξεκίνησε για το νεκροταφείο.

Ήθελε πολύ να ξεμπερδεύει με την ταφή του Τζιρίτη γρήγορα, γιατί ήταν καθημερινή και είχε κι άλλες δουλειές.

Ο ουρανός ήταν ακόμη συννεφιασμένος και δεν είχε ξημερώσει καλά.

Έφτασε στην εκκλησία και έσπρωξε την πόρτα.

Μπαίνοντας, είπε αστειευόμενος προς τον νεκρό:

— Πώς τα πέρασες απόψε, ευλογημένε, με τέτοιον αέρα και τέτοιο κρύο;

Και τότε, όπως περιγράφει ο Κονδυλάκης, συνέβη το απίστευτο.

Από το σκοτάδι ακούστηκε μια τρεμάμενη φωνή:

— Ο Θεὸς κ’ ἐγὼ κατέχω πῶς ἐπέρασα!

Ο παπάς πάγωσε.

Έμεινε ακίνητος στην πόρτα.

Το πρόσωπό του άσπρισε και τα γένια του άρχισαν να τρέμουν.

Τι άλλο μπορούσε να σημαίνει αυτό;

Ο Τζιρίτης είχε βρυκολακιάσει!

Και πριν προλάβει να σκεφτεί οτιδήποτε άλλο, είδε μέσα από το σκοτάδι να ξεπροβάλλει ένα γεροντικό κεφάλι.

Δεν χρειάστηκε δεύτερη σκέψη. Ο παπάς γύρισε και το έβαλε στα πόδια.

Όταν έφτασε στο σπίτι του, έπεσε στο κρεβάτι με πυρετό.

Μέσα στο παραλήρημά του διηγούνταν σε όλους πως είχε δει τον Τζιρίτη βρυκολακιασμένο.

Οι χωριανοί δεν χρειάζονταν και πολλά για να τον πιστέψουν.

Το περίμεναν.

Το είχαν αποφασίσει από πριν.

Ο Τζιρίτης ήταν νεραϊδοπαρμένος.

Ο Τζιρίτης μιλούσε με νεράιδες.

Ο Τζιρίτης, φυσικά, θα γινόταν βρυκόλακας.

Έφεραν λοιπόν έναν παπά από άλλο χωριό και ξανάθαψαν τον Τζιρίτη με τον τρόπο που συνήθιζαν τότε να θάβουν όσους θεωρούσαν βρυκολακιασμένους.

Κανείς δεν έμαθε ποτέ την αλήθεια.

Κανείς, δηλαδή, εκτός από τον φτωχό γέρο που είχε περάσει τη νύχτα στην εκκλησία.

Ο «βρυκόλακας» δεν ήταν παρά ένας ταλαιπωρημένος άνθρωπος που γύρευε ένα καταφύγιο από τον άνεμο και το κρύο.

Κι έτσι, μέσα σε μια σκοτεινή νύχτα, ένας αθώος άνθρωπος, ένας πεθαμένος και ένας φοβισμένος παπάς έφτιαξαν χωρίς να το καταλάβουν έναν ολόκληρο θρύλο.

Και ο γέρο Τζιρίτης έμεινε για πάντα στη μνήμη των χωριανών ως ο βρυκόλακας των Μαλίων.

Αυτή ήταν η ιστορία που μου μετέφερε ο φίλος μου ο Μιχάλης Φαζός. Μια τυχαία σύμπτωση, η άγνοια και οι παλιές λαϊκές δοξασίες δημιούργησαν έναν ολόκληρο θρύλο γύρω από τον γέρο Τζιρίτη και τον βρυκόλακα των Μαλίων.

Όπως σας είπα την ιστορία δεν την γνώριζα και δεν είχε τύχει να διαβάσω και το βιβλίο του Κονδυλάκη «Όταν ήμουν δάσκαλος». Πιστεύω ότι και πολλοί Μαλιώτες δεν την γνωρίζουν και για αυτό την συμπεριέλαβα στις αναρτήσεις μου. Πάντως όποιος θέλει να την διαβάσει και στο πρωτότυπο μπορεί να κατεβάσει το βιβλίο του Κονδυλάκη δωρεάν από την διεύθυνση : https://digital.lib.auth.gr/record/135509?ln=el

Κωνσταντίνος Αντ. Γραικιώτης

 

Από τη Σαντορίνη στον Αφέντη Χριστό

 

 Από τη Σαντορίνη στον Αφέντη Χριστό

Πώς θα μπορούσε να έφτασε το Μινωικό τσουνάμι στα Μάλια και τι σχέση μπορεί να είχε με τη μικρή νησίδα του Αφέντη Χριστού;

Υπάρχουν τοπία που, όσο κι αν τα κοιτάζουμε σήμερα, δεν μπορούμε εύκολα να φανταστούμε πώς ήταν πριν από χιλιάδες χρόνια.

Ο κόλπος των Μαλίων είναι ένα από αυτά.

 

 

Σήμερα βλέπουμε μια σύγχρονη ακτογραμμή, μια παραλία, ξενοδοχεία, δρόμους και απέναντι από την ακτή τη μικρή βραχώδη νησίδα του Αφέντη Χριστού.

Πριν από περίπου 3.500 χρόνια όμως, όταν πραγματοποιήθηκε η μεγάλη έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, το τοπίο ήταν διαφορετικό.

Η θάλασσα δεν συναντούσε τη στεριά ακριβώς εκεί όπου τη βλέπουμε σήμερα. Πίσω από την ακτή υπήρχε ένα μεγάλο υγροτοπικό περιβάλλον, προστατευμένο από μια αμμώδη παράκτια ζώνη. Και πάνω σε αυτή την πεδιάδα αναπτυσσόταν ένας από τους σημαντικούς μινωικούς οικισμούς της Κρήτης.

Κάποια στιγμή, ένα τεράστιο φυσικό γεγονός άλλαξε για πάντα το τοπίο.

Η έκρηξη της Θήρας προκάλεσε ισχυρές θαλάσσιες διαταραχές —το τσουνάμι που συνδέεται με τη έκρηξη και τα διαδοχικά κύματά του έφτασαν στις ακτές της Κρήτης.

Στα Μάλια οι επιστήμονες έχουν πλέον βρει το γεωλογικό αποτύπωμα αυτού του γεγονότος.

Και κάπου απέναντι από την ίδια ακτή βρίσκεται ο Αφέντης Χριστός.

Εκεί όπου σήμερα βλέπουμε μια μικρή νησίδα, οι Μινωίτες είχαν ήδη δημιουργήσει έναν χώρο ταφής.

Και κάπου εδώ αρχίζει ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα:

Τι αντιμετώπισε άραγε το σήμερα γραφικό νησάκι όταν έφτασε στις ακτές των Μαλίων το τσουνάμι της Θήρας;

Για να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε, πρέπει πρώτα να γυρίσουμε πίσω περίπου 3.500 χρόνια.

 

Πώς ήταν τα Μάλια πριν από 3.500 χρόνια;

 

Η σημερινή ακτογραμμή δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί απλώς ως «φωτογραφία» του παρελθόντος.

Η γεωμορφολογική έρευνα στην περιοχή των Μαλίων έχει δείξει ότι η παράκτια περιοχή είχε τότε διαφορετική μορφή.

Μία από τις σημαντικότερες μελέτες είναι αυτή του Laurent Lespez και των συνεργατών του, που δημοσιεύθηκε το 2021 στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports.

Οι ερευνητές μελέτησαν τα ιζήματα —δηλαδή τα υλικά που συσσωρεύονται σταδιακά στον πυθμένα ενός έλους ή μιας λιμνοθάλασσας— και προσπάθησαν να ανασυνθέσουν την εξέλιξη του παράκτιου τοπίου των Μαλίων.

Η εικόνα που προκύπτει είναι εντυπωσιακή.

Πίσω από την ακτή υπήρχε ένα μεγάλο υγροτοπικό σύστημα.

Προς τη θάλασσα υπήρχε μια παράκτια αμμώδης φραγή, δηλαδή μια φυσική ζώνη άμμου που λειτουργούσε σαν φράγμα ανάμεσα στη θάλασσα και στον υγροτοπικό χώρο.

Έτσι, το τοπίο θα μπορούσε σχηματικά να μοιάζει κάπως έτσι:

Ανοιχτή θάλασσα ↓

παράκτια αμμώδης ζώνη ↓

ρηχός/υφάλμυρος χώρος ↓

έλος και υγροτοπική πεδιάδα ↓

στεριά

μινωικός οικισμός

Το ανάκτορο των Μαλίων βρισκόταν σε υψηλότερο έδαφος από την παράκτια πεδιάδα.

Αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Γιατί όταν έφτασε το τσουνάμι, δεν αντιμετώπισε παντού την ίδια ακτή.

Συνάντησε πρώτα τη θάλασσα, την αμμώδη παράκτια ζώνη και στη συνέχεια μια σχετικά επίπεδη περιοχή που μπορούσε να πλημμυρίσει.

 

Η θάλασσα ήταν τότε χαμηλότερα;

 

 

Πιθανότατα ναι, αλλά εδώ χρειάζεται προσοχή.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η σχετική στάθμη της θάλασσας στην περιοχή κατά την Ύστερη Μινωική περίοδο ήταν περίπου 2–3 μέτρα χαμηλότερη από τη σημερινή.

Αυτό όμως δεν πρέπει να θεωρηθεί ως μια απόλυτα μετρημένη τιμή ειδικά για κάθε σημείο της ακτής των Μαλίων.

Η Κρήτη είναι μια περιοχή με έντονη τεκτονική δραστηριότητα. Η ξηρά μπορεί να ανυψώνεται ή να βυθίζεται και αυτό κάνει δύσκολο τον ακριβή υπολογισμό της αρχαίας ακτογραμμής.

Επομένως, όταν επιχειρούμε να αναπαραστήσουμε τα Μάλια πριν από 3.500 χρόνια, πρέπει να κρατάμε μια απαραίτητη επιφύλαξη.

Ξέρουμε ότι το τοπίο ήταν διαφορετικό. Δεν γνωρίζουμε όμως με απόλυτη ακρίβεια κάθε μέτρο της αρχαίας ακτογραμμής.

Και αυτό είναι σημαντικό όταν μιλάμε για την περιοχή στον Αφέντη Χριστό.

 

Πώς ανακαλύπτουν οι επιστήμονες ένα τσουνάμι που έγινε πριν από 3.500 χρόνια;

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο εντυπωσιακό μέρος της έρευνας.

Δεν υπάρχει κάποια αρχαία επιγραφή που να λέει:

«Σήμερα ήρθε το τσουνάμι».

Οι επιστήμονες όμως αναζητούν τα ίχνη που άφησε πίσω του.

Και αυτά τα ίχνη βρίσκονται μέσα στα στρώματα του εδάφους.

Για να τα μελετήσουν, πήραν από το έλος των Μαλίων πυρήνες ιζημάτων.

 

Τι είναι ένας «πυρήνας» εδάφους;

Η λέξη μπορεί να ακούγεται περίπλοκη, αλλά η ιδέα είναι απλή.

Φανταστείτε ότι βυθίζουμε έναν μακρύ, κοίλο σωλήνα μέσα στο έδαφος και τον τραβάμε έξω.

Μέσα στον σωλήνα έχει εγκλωβιστεί ένας μακρύς κύλινδρος από χώμα και ιζήματα, με τα στρώματα στη σειρά που δημιουργήθηκαν.

Τα βαθύτερα στρώματα είναι παλαιότερα.

Τα νεότερα βρίσκονται ψηλότερα.

Είναι σαν ένα βιβλίο που δεν έχει γράμματα.

Κάθε στρώμα είναι μία σελίδα της ιστορίας του τοπίου.

Οι επιστήμονες μπορούν να εξετάσουν το χρώμα, το πάχος, το μέγεθος των κόκκων, τα χημικά χαρακτηριστικά και τα απολιθωμένα ή μικροσκοπικά κατάλοιπα που περιέχει κάθε στρώμα.

Έτσι μπορούν να καταλάβουν τι συνέβαινε στην περιοχή πριν από εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια.

 

Ο πυρήνας C21 – η «χρονοκάψουλα» του τσουνάμι

 

 

Ένας από τους πυρήνες που μελετήθηκαν ονομάστηκε C21.

Ο C21 δεν είναι ένας «κρατήρας», ούτε κάποιο αρχαιολογικό αντικείμενο.

Είναι ένας γεωλογικός πυρήνας, δηλαδή ένα κυλινδρικό δείγμα των διαδοχικών στρωμάτων του εδάφους.

Και μέσα του υπάρχει κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο εμφανίζεται ένα στρώμα περίπου 20 εκατοστών άμμου, διαφορετικό από τα λεπτόκοκκα ιζήματα που κανονικά σχηματίζονταν στο έλος.

Μαζί με την άμμο βρέθηκαν θαλάσσια κατάλοιπα.

Μαλάκια. Εχινόδερμα. Μικροσκοπικοί θαλάσσιοι οργανισμοί.

Υλικά που δεν θα περίμενε κανείς να βρίσκονται σε αυτό το σημείο του υγροτόπου με τέτοια συγκέντρωση.

Κάτι είχε μεταφέρει αυτό το υλικό από τη θάλασσα μέσα στην ξηρά. Και μάλιστα το είχε μεταφέρει απότομα.

Αυτό είναι το μεγάλο ενδιαφέρον του C21.

Δεν είναι απλώς ένα δείγμα χώματος. Είναι μια φυσική «χρονοκάψουλα» που διατήρησε το αποτύπωμα ενός μεγάλου θαλάσσιου γεγονότος.

Οι ερευνητές συνέδεσαν αυτό το στρώμα με το τσουνάμι που προκλήθηκε από την έκρηξη της Θήρας.

 

Γιατί οι επιστήμονες πιστεύουν ότι ήταν από τσουνάμι;

 

Επειδή το στρώμα έχει χαρακτηριστικά που δύσκολα εξηγούνται από μια συνηθισμένη καταιγίδα.

Η άμμος δεν αποτελεί φυσιολογικό υλικό του συγκεκριμένου έλους. Περιέχει θαλάσσια κατάλοιπα. Και βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από την ακτή.

Αυτό σημαίνει ότι χρειάστηκε ένα ισχυρό θαλάσσιο γεγονός για να μεταφέρει τόσο υλικό από τη θάλασσα προς το εσωτερικό.

Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης τη χρονολόγηση και τη θέση του στρώματος σε σχέση με τις υπόλοιπες περιβαλλοντικές αλλαγές.

Όλα αυτά μαζί οδηγούν στην ερμηνεία ότι πρόκειται για την απόθεση του τσουνάμι της έκρηξης της Θήρας.

 

Τι σημαίνει «inundation»;

Εδώ υπάρχει ένας όρος που συναντάμε συχνά στις επιστημονικές μελέτες:

«inundation».

Δεν χρειάζεται όμως να τον θυμάται κανείς. Σημαίνει απλά: πόσο μακριά από την ακτή προχώρησε το νερό πάνω στη στεριά.

Δεν σημαίνει το ύψος του κύματος.

Αν ένα κύμα φτάσει στην παραλία και το νερό συνεχίσει να κινείται πάνω στην επίπεδη ξηρά για 400 μέτρα, τότε λέμε ότι η πλημμυρική εισχώρηση ήταν περίπου 400 μέτρα.

Άρα:

400 μέτρα inundation ≠ κύμα ύψους 400 μέτρων.

Η διαφορά είναι τεράστια.

 

Πόσο μακριά μπήκε το νερό στα Μάλια;

Στην περιοχή που μελέτησαν οι επιστήμονες, τα ίχνη του γεγονότος βρέθηκαν σε απόσταση πάνω από 400 μέτρα από την Ύστερη Μινωική ακτογραμμή.

Με απλά λόγια: Το νερό δεν έμεινε στην παραλία. Πέρασε πάνω από την παράκτια ζώνη και προχώρησε βαθιά μέσα στην πεδιάδα. Μαζί του μετέφερε άμμο και θαλάσσιους οργανισμούς. Και όταν το νερό υποχώρησε, άφησε αυτά τα υλικά πίσω.

Αυτό ακριβώς διαβάζουν σήμερα οι γεωλόγοι μέσα στους πυρήνες των ιζημάτων.

 

Δεν ήταν όμως ένα «τείχος νερού 10 μέτρων»

Και εδώ χρειάζεται μια ακόμη διευκρίνιση.

Η μελέτη εκτιμά ότι το μέγιστο run-up —δηλαδή το υψηλότερο σημείο μέχρι το οποίο ανέβηκε το νερό πάνω στην ξηρά— πιθανότατα δεν ξεπέρασε περίπου τα 8 μέτρα πάνω από τη σημερινή στάθμη της θάλασσας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα κατακόρυφο κύμα ύψους 8 ή 10 μέτρων έπεσε σαν τείχος πάνω στην παραλία.

Η μορφή ενός τσουνάμι στην ακτή είναι πολύ πιο σύνθετη.

Το νερό μπορεί να εισχωρήσει σαν μια τεράστια και ταχύτατη πλημμύρα, να επιταχυνθεί σε ρηχές περιοχές, να διασκορπιστεί στην πεδιάδα και στη συνέχεια να επιστρέψει προς τη θάλασσα.

Στην περιοχή των Μαλίων αυτό μπορούσε να σημαίνει:

• Θάλασσα ↓
• παράκτια άμμος ↓
• υπέρβαση/διάβρωση της παράκτιας ζώνης ↓
• εισχώρηση του νερού στην πεδιάδα ↓
• μεταφορά άμμου και θαλάσσιων οργανισμών ↓
• έλος ↓
• επιστροφή του νερού στη θάλασσα

 

Από τη Θήρα στα Μάλια

Η γεωγραφική θέση της περιοχής των Μαλίων σε σχέση με τη Σαντορίνη. Ο χάρτης αποτελεί το Figure 1 της μελέτης των Lespez et al. (2021) και δείχνει το γεωγραφικό και γεωτεκτονικό πλαίσιο της Ανατολικής Μεσογείου, καθώς και τις σημαντικές θέσεις της μινωικής Κρήτης.
Πηγή: Lespez et al., 2021, Scientific Reports. 

Η απόσταση από τη Θήρα μέχρι τη βόρεια ακτή της Κρήτης είναι περίπου 120 km. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το τσουνάμι ταξίδεψε σαν ένα «βέλος» από τη Σαντορίνη προς τα Μάλια.

Ένα τσουνάμι επηρεάζεται συνεχώς από:

• το βάθος της θάλασσας,
• τη μορφολογία του πυθμένα,
• τα νησιά,
• τις υποθαλάσσιες λεκάνες,
• την ακτογραμμή,
• και το σχήμα των κόλπων.

Καθώς πλησιάζει σε ρηχότερα νερά, η συμπεριφορά του αλλάζει.

Γι' αυτό η πραγματική πορεία και η ένταση του τσουνάμι στη βόρεια Κρήτη ήταν αποτέλεσμα ολόκληρης της μορφολογίας του Αιγαίου και όχι μιας απλής ευθείας διαδρομής.

 

Και τώρα για το νησάκι μας

 

Μέχρι εδώ μιλάμε για κάτι που έχει μελετηθεί επιστημονικά.

Τώρα όμως φτάνουμε σε ένα σημείο όπου η γεωλογία συναντά την αρχαιολογία.

Ο Αφέντης Χριστός βρίσκεται απέναντι από την ακτή των Μαλίων, περίπου 150 μέτρα από τη σημερινή ακτή. Και η νησίδα δεν είναι απλώς ένας βράχος.

Οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν αποκαλύψει εκεί μινωική νεκρόπολη.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί σημαίνει ότι ο βραχώδης σχηματισμός αποτελούσε ήδη μέρος του μινωικού τοπίου.

 

Η μινωική νεκρόπολη του Αφέντη Χριστού

Εδώ αξίζει να σταματήσουμε για λίγο και να κοιτάξουμε τον χάρτη. 

 Σχήμα 11 – Οι αρχαιολογικές έρευνες στον Αφέντη Χριστό

Το Σχήμα 11 της δημοσίευσης του 2024 είναι ιδιαίτερα χρήσιμο γιατί μας επιτρέπει να δούμε τη θέση των αρχαιολογικών ερευνών πάνω στη νησίδα.

Πηγή: Déderix, Boukala & Papakonstantinou, Les nécropoles minoennes de Malia (2020–2023), 2024. 

Η πρώτη σημαντική ανασκαφή στη νησίδα πραγματοποιήθηκε το 1925, από τους Oulié και de Saussure.

Αργότερα, το 1969, πραγματοποιήθηκε σωστική ανασκαφή στη νότια πλευρά της νησίδας από τους Olivier, Treuil και Vandenabeele.

Τα αρχαιολογικά δεδομένα έδειξαν ότι η περιοχή χρησιμοποιήθηκε ως χώρος ταφής.

Και εδώ υπάρχει μια σημαντική διόρθωση σε σχέση με ορισμένες παλαιότερες τοπικές αναφορές.

Δεν έχουμε τεκμηριωμένους «λαξευτούς Μινωικούς τάφους» στον βράχο.

Οι ανασκαφές αφορούν κυρίως ταφές σε πίθους —μεγάλα πήλινα αγγεία που χρησιμοποιούνταν και ως ταφικά δοχεία.

Σε ορισμένες περιπτώσεις οι πίθοι είχαν τοποθετηθεί σε φυσικές σχισμές του βράχου.

Η νεότερη επανεξέταση του αρχαιολογικού και οστεοαρχαιολογικού υλικού από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή δίνει μια πολύ πιο λεπτομερή εικόνα της νεκρόπολης.

Και αυτό κάνει το νησάκι του Αφέντη Χριστού ακόμη πιο ενδιαφέρον.

 

Πού ακριβώς βρέθηκαν οι τάφοι;

Η σημασία του δεν είναι απλώς αρχαιολογική. Μας βοηθά να καταλάβουμε ότι όταν μιλάμε για τον «Αφέντη Χριστό» δεν μιλάμε για ένα αόριστο σημείο.

Μιλάμε για έναν συγκεκριμένο βραχώδη χώρο στον οποίο έχουν πραγματοποιηθεί συγκεκριμένες ανασκαφές και έχουν εντοπιστεί συγκεκριμένες ταφές.

 

Τι μας λένε λοιπόν οι τάφοι;

Μας λένε κάτι πολύ συγκεκριμένο: ο Αφέντης Χριστός υπήρχε και ήταν προσβάσιμος κατά τη Μινωική περίοδο.

Δεν μπορούμε όμως από αυτό και μόνο να πούμε ότι ήταν νησί, χερσόνησος, ακρωτήριο ή ενωμένος με τη στεριά.

Η αρχαιολογία απλά μάς δείχνει τη χρήση του χώρου, όχι ολόκληρη τη γεωλογική ιστορία του.

Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα της έρευνάς μας.

 

Μήπως ο Αφέντης Χριστός ήταν τότε ακρωτήριο;

 

 

Η ιδέα είναι γοητευτική. Αλλά προς το παρόν παραμένει υπόθεση.

Αν ο σημερινός βραχώδης σχηματισμός ήταν τότε συνδεδεμένος με τη στεριά, θα μπορούσε να αποτελούσε ένα μικρό ακρωτήριο στην παράκτια ζώνη των Μαλίων.

Αργότερα, η σχέση του με τη στεριά θα μπορούσε να αλλάξει εξαιτίας:

• της διάβρωσης,
• των μεταβολών της ακτογραμμής,
• της σχετικής μεταβολής της στάθμης της θάλασσας,
• τεκτονικών κινήσεων,
• ή συνδυασμού όλων αυτών.

Όμως δεν έχουμε ακόμη γεωλογική μελέτη που να αποδεικνύει αυτό το σενάριο.

Επομένως δεν μπορούμε να γράψουμε:

«Ο Αφέντης Χριστός ήταν ακρωτήριο πριν από 3.500 χρόνια».

Μπορούμε να γράψουμε:

«Η πιθανότητα ο βραχώδης σχηματισμός να είχε διαφορετική σχέση με την ακτή από τη σημερινή αποτελεί ένα ενδιαφέρον ερευνητικό ερώτημα.»

Και αυτή η διατύπωση είναι πολύ πιο ισχυρή επιστημονικά.

Τι θα μπορούσε λοιπόν να έκανε το τσουνάμι στον Αφέντη Χριστό;

Εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε καθαρά τα δεδομένα από τη φανταστική αναπαράσταση.

Γνωρίζουμε ότι το τσουνάμι έφτασε στην παράκτια περιοχή των Μαλίων.

Γνωρίζουμε ότι το νερό εισχώρησε εκατοντάδες μέτρα στην πεδιάδα.

Γνωρίζουμε ότι ο Αφέντης Χριστός χρησιμοποιούνταν από τους Μινωίτες.

Δεν γνωρίζουμε όμως πώς ακριβώς κινήθηκε το νερό γύρω από τη νησίδα.

Αν ο βραχώδης σχηματισμός βρισκόταν στην παράκτια ζώνη, το νερό θα συμπεριφερόταν διαφορετικά πάνω στον βράχο από ό,τι πάνω στην αμμώδη ακτή.

Θα μπορούσαν να δημιουργηθούν ισχυρές αναταράξεις και τοπικές αλλαγές της ροής.

Αν μάλιστα ο βράχος ήταν ενωμένος με την ακτή, η ροή θα μπορούσε θεωρητικά να χωριστεί στις δύο πλευρές του.

Αλλά αυτό δεν είναι αποτέλεσμα μοντελοποίησης του Αφέντη Χριστού.

Είναι μια λογική υδροδυναμική υπόθεση.

Για να αποδειχθεί, θα χρειαζόταν ειδικό μοντέλο που να χρησιμοποιεί την ανακατασκευασμένη παλαιογεωγραφία των Μαλίων.

 

Και τα κεραμικά θραύσματα που βρίσκονται σήμερα στα ρηχά;

 

Εδώ ίσως βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα για μελλοντική έρευνα.

Στην περιοχή μπροστά από τον Αφέντη Χριστό έχουν εντοπιστεί κεραμικά θραύσματα σε πολύ μικρό βάθος. Αυτό από μόνο του όμως δεν αποδεικνύει καμία σχέση με το τσουνάμι της Θήρας.

Ένα κεραμικό αντικείμενο μπορεί να μετακινηθεί από:

• θαλασσοταραχές,
• ρεύματα,
• διάβρωση,
• μετακίνηση του βυθού,
• ή ανθρώπινη δραστηριότητα.

Ακόμη και αν ένα θραύσμα είναι Μινωικό, αυτό δεν σημαίνει ότι μεταφέρθηκε εκεί από το τσουνάμι.

Για να μπορούσαμε να κάνουμε μια τέτοια σύνδεση θα χρειαζόταν στρωματογραφική και αρχαιολογική τεκμηρίωση.

Με άλλα λόγια, θα έπρεπε να γνωρίζουμε όχι μόνο τι είναι το θραύσμα αλλά σε ποιο στρώμα βρέθηκε, μαζί με ποια άλλα υλικά και σε ποια ακριβώς γεωλογική θέση.

 

Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι το τσουνάμι εξαφάνισε τα Μάλια

Αυτό είναι επίσης σημαντικό.

Η μελέτη δεν δείχνει ότι ολόκληρη η μινωική πόλη καταστράφηκε από το τσουνάμι.

Η κύρια επίδραση φαίνεται ότι αφορούσε την χαμηλή παράκτια ζώνη και το έλος. Το υψηλότερο τμήμα του οικισμού βρισκόταν σε μεγαλύτερο υψόμετρο.

Άρα η εικόνα που έχουμε δεν είναι: «Ένα τεράστιο κύμα εξαφάνισε τα Μάλια».

Είναι πολύ πιο σύνθετη:

«Ένα ισχυρό θαλάσσιο γεγονός πλημμύρισε την παράκτια πεδιάδα, διείσδυσε βαθιά στην περιοχή και άφησε πίσω του ένα γεωλογικό αποτύπωμα που μπορούμε να μελετήσουμε ακόμη και σήμερα».

 

 

Τι γνωρίζουμε και τι δεν γνωρίζουμε;

Σε αυτό το σημείο αξίζει να κάνουμε έναν μικρό διαχωρισμό.

🟢 Τι γνωρίζουμε

Η έκρηξη της Θήρας προκάλεσε ένα μεγάλο τσουνάμι.

Το τσουνάμι έφτασε στη βόρεια Κρήτη.

Στην περιοχή των Μαλίων έχει εντοπιστεί χαρακτηριστική θαλάσσια απόθεση.

Στον πυρήνα C21 υπάρχει στρώμα άμμου με θαλάσσια κατάλοιπα.

Η απόθεση του γεγονότος εντοπίζεται σε απόσταση μεγαλύτερη των 400 μέτρων από την αρχαία ακτογραμμή.

Ο Αφέντης Χριστός χρησιμοποιήθηκε ως μινωική νεκρόπολη.

🟡 Τι είναι πιθανό

Η παράκτια μορφή των Μαλίων ήταν διαφορετική από τη σημερινή.

Η σχέση του Αφέντη Χριστού με την ακτή μπορεί να ήταν διαφορετική.

Η περιοχή του Αφέντη Χριστού πιθανότατα επηρεάστηκε από τη θαλάσσια διαταραχή.

🔴 Τι δεν έχει αποδειχθεί

Ότι ο Αφέντης Χριστός ήταν ακρωτήριο.

Ότι το τσουνάμι πέρασε πάνω από τη νησίδα.

Ότι τα σημερινά κεραμικά θραύσματα σχετίζονται με το τσουνάμι.

Ότι η σημερινή μορφή της νησίδας δημιουργήθηκε ή διαμορφώθηκε από την έκρηξη της Θήρας.

Αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη.

Γιατί η επιστήμη γίνεται πιο ενδιαφέρουσα όταν ξέρουμε πού σταματούν τα δεδομένα και πού αρχίζουν τα ερωτήματα.

 

 

Η μεγάλη εικόνα

Αν προσπαθήσουμε τώρα να φανταστούμε το τοπίο των Μαλίων πριν από περίπου 3.500 χρόνια, μπορούμε να το δούμε σχηματικά:

• ΘΗΡΑ ↓
• Αιγαίο ↓
• Βόρεια Κρήτη ↓
• παράκτια ζώνη Μαλίων ↓
• αμμώδης παράκτια φραγή ↓
• υγροτοπική πεδιάδα ↓
• μινωικός οικισμός
• και μέσα στο παράκτιο αυτό τοπίο:
• ΑΦΕΝΤΗΣ ΧΡΙΣΤΟΣ, όπου οι Μινωίτες είχαν ήδη δημιουργήσει έναν χώρο ταφής.

Κάποια στιγμή φτάνει η μεγάλη θαλάσσια διαταραχή. Το νερό ξεπερνά την παράκτια ζώνη. Προχωρά στην πεδιάδα. Μεταφέρει άμμο, όστρακα και θαλάσσιους μικροοργανισμούς. Φτάνει εκατοντάδες μέτρα στην ενδοχώρα.

Και στη συνέχεια υποχωρεί.

Χιλιάδες χρόνια αργότερα, ένας ερευνητής παίρνει έναν κύλινδρο χώματος από το έλος. Ονομάζεται C21 και μέσα του βρίσκει ένα στρώμα που δεν μοιάζει με τα υπόλοιπα. Ένα στρώμα που περιέχει τη θάλασσα.

Το τσουνάμι έχει αφήσει την υπογραφή του.

 

Και ο Αφέντης Χριστός;

Εδώ ίσως βρίσκεται το πιο όμορφο κομμάτι της ιστορίας.

Δεν έχουμε ακόμη όλες τις απαντήσεις. Ξέρουμε όμως πλέον ότι η μικρή νησίδα απέναντι από τα Μάλια δεν είναι απλώς ένα σύγχρονο γεωγραφικό χαρακτηριστικό. Ο χώρος χρησιμοποιήθηκε από τους Μινωίτες ως νεκροταφείο.

Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής γνώριζαν τον βράχο, τον προσέγγιζαν και τον χρησιμοποιούσαν. Και αυτό σημαίνει ότι όταν το τσουνάμι της Θήρας έφτασε στις ακτές της Κρήτης, ο Αφέντης Χριστός υπήρχε ήδη μέσα στο τοπίο που αντίκριζαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής.

Δεν ξέρουμε αν ήταν τότε νησί. Δεν ξέρουμε αν ήταν ακρωτήριο. Δεν ξέρουμε αν το νερό πέρασε πάνω από τον βράχο ή κινήθηκε κυρίως γύρω του. Και δεν ξέρουμε αν κάποια από τα αντικείμενα που βρίσκονται σήμερα στον βυθό συνδέονται με εκείνο το γεγονός.

Αυτά είναι ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά και ίσως ακριβώς γι' αυτό αξίζουν να διερευνηθούν. 

 

Ίσως η επόμενη ανακάλυψη βρίσκεται κάτω από το νερό

Για να απαντηθούν βεβαίως τα ερωτήματα αυτά θα χρειαζόταν μια ειδική έρευνα του Αφέντη Χριστού.

• Γεωλογικές τομές.
• Υποβρύχια χαρτογράφηση.
• Δειγματοληψίες ιζημάτων.
• Αρχαιολογική καταγραφή των κεραμικών ευρημάτων.
• Και, ίσως το σημαντικότερο, μια αριθμητική προσομοίωση του τσουνάμι πάνω σε μια ανακατασκευασμένη εικόνα της αρχαίας ακτογραμμής.

Μόνο τότε θα μπορούσαμε να πλησιάσουμε πραγματικά την απάντηση στο ερώτημα: Πώς κινήθηκε το νερό γύρω από τον Αφέντη Χριστό πριν από 3.500 χρόνια;

Μέχρι τότε, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.

Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε μια ενδιαφέρουσα υπόθεση σε βεβαιότητα.

Τα πραγματικά δεδομένα είναι ήδη αρκετά συναρπαστικά. Ένα τεράστιο ηφαιστειακό γεγονός στη Θήρα. Ένα τσουνάμι που διέσχισε το Αιγαίο. Μια διαφορετική ακτογραμμή στα Μάλια. Ένας υγρότοπος που κράτησε μέσα στα στρώματά του την απόδειξη της μεγάλης θαλάσσιας εισβολής. Ένας πυρήνας ιζημάτων με το όνομα C21 που διατήρησε αυτή την ιστορία σαν χρονοκάψουλα.

Και απέναντι, ένας βράχος που οι Μινωίτες είχαν ήδη χρησιμοποιήσει ως τόπο ταφής.

Ίσως τελικά η ιστορία του Αφέντη Χριστού να μην είναι η ιστορία ενός βράχου που «δημιουργήθηκε» από ένα τσουνάμι.

Ίσως να είναι η ιστορία ενός πολύ παλαιότερου βραχώδους τοπίου, του οποίου η σχέση με τη στεριά άλλαξε αργά μέσα στους αιώνες.

Και ίσως, κάτω από τα σημερινά νερά, να υπάρχουν ακόμη τα ίχνη αυτής της αλλαγής.

Γιατί η θάλασσα δεν σβήνει πάντα την ιστορία. Μερικές φορές απλώς την κρύβει και περιμένει χιλιάδες χρόνια μέχρι κάποιος να την αναζητήσει.

 

Βιβλιογραφία

Lespez, L. et al. (2021). Discovery of a tsunami deposit from the Bronze Age Santorini eruption at Malia (Crete): impact, chronology, extension. Scientific Reports 11, 15487. DOI: 10.1038/s41598-021-94859-1. Πλήρες άρθρο στο Scientific Reports

Ελεύθερο πλήρες κείμενο στο PubMed Central

Déderix, S., Boukala, K. & Papakonstantinou, N. (2024). Les nécropoles minoennes de Malia (2020–2023). Bulletin archéologique des Écoles françaises à l’étranger. Πλήρες άρθρο – Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή

Olivier, J.-P., Treuil, R. & Vandenabeele, F. (1970). Malia. Nécropole de l’Îlot du Christ. Bulletin de Correspondance Hellénique 94, 871–879.

Becker, M. J. (1975). Malia. Analyse ostéologique de cinq inhumations provenant de l’Îlot du Christ. Bulletin de Correspondance Hellénique 99.2, 726–728.