Από το Βυζάντιο στην Άλωση: Η επική ιστορία της Κωνσταντινούπολης

 

Από το Βυζάντιο στην Άλωση: Η επική ιστορία της Κωνσταντινούπολης

Υπάρχουν πόλεις που γεννήθηκαν για να υπηρετήσουν την ιστορία. Υπάρχουν όμως και πόλεις που γεννήθηκαν για να τη διαμορφώσουν. Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε μία από αυτές.

Χτισμένη πάνω σε μια στενή λωρίδα γης που ενώνει την Ευρώπη με την Ασία και ελέγχει τη δίοδο ανάμεσα στον Εύξεινο Πόντο και τη Μεσόγειο, η θέση της υπήρξε μοναδική. Από την αρχαιότητα ακόμη, το ελληνικό Βυζάντιο, αποικία των Μεγαρέων που ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα π.Χ., κατείχε στρατηγική σημασία. Ωστόσο, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί το πεπρωμένο που την περίμενε.

Το 324 μ.Χ., μετά τη νίκη του επί του Λικινίου, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Μέγας αναζήτησε μια νέα πρωτεύουσα για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η παλιά Ρώμη βρισκόταν πλέον μακριά από τα κρίσιμα σύνορα του κράτους, ενώ οι μεγάλες προκλήσεις προέρχονταν από την Ανατολή και τον Δούναβη. Ο Κωνσταντίνος επέλεξε το Βυζάντιο, αναγνωρίζοντας τα τεράστια στρατηγικά του πλεονεκτήματα.

Στις 11 Μαΐου του 330 εγκαινιάστηκε επίσημα η νέα πρωτεύουσα. Επισήμως ονομάστηκε «Νέα Ρώμη», όμως πολύ γρήγορα επικράτησε το όνομα «Κωνσταντινούπολις», η πόλη του Κωνσταντίνου.

Η νέα πρωτεύουσα στολίστηκε με φόρα, ανάκτορα, λουτρά, μνημεία και πλατείες. Αγάλματα μεταφέρθηκαν από κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας, ενώ οι καλύτεροι τεχνίτες της εποχής εργάζονταν αδιάκοπα για να μετατρέψουν τη νέα πόλη σε αντάξια διάδοχο της Ρώμης.

Όταν το 395 η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία χωρίστηκε οριστικά σε Ανατολική και Δυτική, η Κωνσταντινούπολη έγινε το αδιαμφισβήτητο κέντρο της ανατολικής αυτοκρατορίας. Λίγες δεκαετίες αργότερα, το 476, η Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατέρρευσε. Η Κωνσταντινούπολη έμεινε πλέον ως η μοναδική συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, διατηρώντας ζωντανή την κληρονομιά της για σχεδόν μία χιλιετία ακόμη.

 

Τα τείχη που προστάτευσαν έναν κόσμο

Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της πόλης ήταν τα Θεοδοσιανά Τείχη. Κατασκευασμένα τον 5ο αιώνα επί Θεοδοσίου Β΄, αποτελούσαν ένα από τα πιο εξελιγμένα αμυντικά συστήματα της ανθρώπινης ιστορίας.

Για περισσότερο από χίλια χρόνια, τα διπλά και τριπλά αυτά οχυρωματικά έργα απέκρουσαν αμέτρητες επιθέσεις. Ούννοι, Άβαροι, Πέρσες, Άραβες, Βούλγαροι και Ρως βρέθηκαν μπροστά τους χωρίς να κατορθώσουν να τα διασπάσουν.

Η επιβίωση της Κωνσταντινούπολης δεν οφειλόταν μόνο στα τείχη της. Ο βυζαντινός στόλος και το περίφημο «υγρόν πυρ» – ένα μυστικό εμπρηστικό όπλο που έκαιγε ακόμη και πάνω στο νερό – έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην άμυνα της πόλης.

 

 

Ο Ιουστινιανός και το όραμα της παγκόσμιας αυτοκρατορίας

Κανένας αυτοκράτορας δεν σφράγισε την Κωνσταντινούπολη περισσότερο από τον Ιουστινιανό Α΄ (527–565).

Ο Ιουστινιανός οραματιζόταν την ανασύσταση της ενιαίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι στρατηγοί του ανακατέλαβαν τη Βόρεια Αφρική από τους Βανδάλους, την Ιταλία από τους Οστρογότθους και τμήματα της Ισπανίας.

Την ίδια στιγμή, η Κωνσταντινούπολη μετατρεπόταν σε λαμπρό κέντρο πολιτισμού, δικαίου και θρησκείας.

Η πιο δραματική στιγμή της βασιλείας του ήρθε το 532 με τη Στάση του Νίκα. Η εξέγερση ξεκίνησε από τους δήμους του Ιπποδρόμου και γρήγορα εξελίχθηκε σε απειλή για τον ίδιο τον θρόνο.

Η πόλη τυλίχθηκε στις φλόγες. Δημόσια κτίρια καταστράφηκαν και χιλιάδες εξεγερμένοι κατέκλυσαν τους δρόμους.

Όταν ο αυτοκράτορας σκέφθηκε να εγκαταλείψει την πρωτεύουσα, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα τον απέτρεψε με τα περίφημα λόγια της:

«Η βασιλεία είναι το ωραιότερο σάβανο.»

Ο Ιουστινιανός παρέμεινε στην πόλη. Ο Βελισάριος και ο Ναρσής περικύκλωσαν τους στασιαστές στον Ιππόδρομο και κατέστειλαν την εξέγερση με πρωτοφανή σκληρότητα.

Από τις στάχτες της καταστροφής γεννήθηκε το μεγαλύτερο αρχιτεκτονικό αριστούργημα του Βυζαντίου.

 

 

Η Αγία Σοφία – το θαύμα της Χριστιανοσύνης

Η Αγία Σοφία που γνωρίζουμε σήμερα ολοκληρώθηκε το 537.

Όταν ο Ιουστινιανός εισήλθε στον νέο ναό, η παράδοση αναφέρει ότι αναφώνησε:

«Νενίκηκά σε, Σολομών!»

Ο τεράστιος τρούλος της προκαλούσε δέος στους επισκέπτες. Οι ξένοι προσκυνητές πίστευαν πως αιωρείται στον αέρα. Για σχεδόν μία χιλιετία παρέμεινε ο μεγαλύτερος ναός της Χριστιανοσύνης.

Εκεί στέφονταν οι αυτοκράτορες, εκεί τελούνταν οι μεγαλύτερες θρησκευτικές τελετές και εκεί χτυπούσε η καρδιά της Ορθοδοξίας.

 

Η πόλη που άντεξε τις πολιορκίες

Η Κωνσταντινούπολη αντιμετώπισε με επιτυχία πολιορκίες που θα είχαν αφανίσει οποιαδήποτε άλλη πόλη.

Το 626 άντεξε την πολιορκία Αβάρων και Περσών.

Το 674–678 και το 717–718 απέκρουσε τις μεγάλες αραβικές επιθέσεις, σώζοντας όχι μόνο το Βυζάντιο αλλά και τη χριστιανική Ευρώπη από την ισλαμική επέκταση.

Για πολλούς ιστορικούς, οι νίκες αυτές συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας.

 

 

Η τραγωδία του 1204

Εάν υπάρχει μία ημερομηνία που σημάδεψε ανεξίτηλα την πορεία της πόλης πριν από το 1453, αυτή είναι το 1204.

Η Δ΄ Σταυροφορία, αντί να κατευθυνθεί στους Αγίους Τόπους, στράφηκε εναντίον της Κωνσταντινούπολης.

Οι Σταυροφόροι εισέβαλαν στην πόλη και για τρεις ημέρες την παρέδωσαν στη λεηλασία. Πολύτιμα χειρόγραφα, έργα τέχνης, ιερά κειμήλια και αμέτρητοι θησαυροί χάθηκαν για πάντα.

Τα περίφημα χάλκινα άλογα που σήμερα κοσμούν τη Βενετία αποτελούν μόνο ένα μικρό δείγμα όσων αφαιρέθηκαν από την Πόλη.

Πολλοί Βυζαντινοί θεωρούσαν την Άλωση του 1204 μεγαλύτερη καταστροφή ακόμη και από εκείνη του 1453.

 

Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος
 

Οι τελευταίοι αιώνες

Το 1261 ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος ανακατέλαβε την Κωνσταντινούπολη.

Όμως η αυτοκρατορία δεν ήταν πλέον η ίδια. Οι οικονομικές δυσκολίες, οι εμφύλιες συγκρούσεις και η Μαύρη Πανώλη του 1347 αποδυνάμωσαν δραματικά την πόλη.

Καθώς η δύναμη των Βυζαντινών μειωνόταν, οι Οθωμανοί κυριαρχούσαν όλο και περισσότερο στη Μικρά Ασία και στα Βαλκάνια.

Στις αρχές του 15ου αιώνα η αυτοκρατορία είχε ουσιαστικά περιοριστεί στην Κωνσταντινούπολη και σε λίγες ακόμη περιοχές.

 

Η Άλωση του 1453

Στις 6 Απριλίου 1453 άρχισε η τελική πολιορκία.

Απέναντι σε περισσότερους από 80.000 Οθωμανούς στρατιώτες, οι υπερασπιστές της πόλης αριθμούσαν μόλις λίγες χιλιάδες άνδρες. Επικεφαλής τους βρισκόταν ο τελευταίος αυτοκράτορας, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος.

Για σχεδόν δύο μήνες αντιστάθηκαν με πείσμα. Τα γιγάντια κανόνια του Μωάμεθ Β΄ σφυροκοπούσαν αδιάκοπα τα τείχη που επί χίλια χρόνια θεωρούνταν απόρθητα.

Τα ξημερώματα της 29ης Μαΐου η τελική έφοδος πέτυχε.

Ο αυτοκράτορας έπεσε μαχόμενος στα τείχη, αρνούμενος να εγκαταλείψει την πόλη του.

Η Κωνσταντινούπολη είχε χαθεί.

Όμως η μνήμη της δεν χάθηκε ποτέ.

Η Βασιλίδα των Πόλεων συνέχισε να ζει μέσα στις παραδόσεις, στα τραγούδια, στους θρύλους και στη συλλογική μνήμη των λαών της Ανατολής και της Δύσης.

Για περισσότερα από χίλια χρόνια υπήρξε το κέντρο μιας αυτοκρατορίας, το προπύργιο της Ορθοδοξίας, η γέφυρα ανάμεσα σε δύο ηπείρους και το σημείο όπου συναντήθηκαν πολιτισμοί, θρησκείες και λαοί.

Γι' αυτό και η Κωνσταντινούπολη δεν είναι απλώς μια πόλη της ιστορίας.

Είναι ένα από τα σπουδαιότερα σύμβολα του παγκόσμιου πολιτισμού.

 

 

 

Μονεμβασιά, η κρυμμένη Πολιτεία του Βράχου

 

Μονεμβασιά

Η κρυμμένη Πολιτεία του Βράχου

 

Στην τοπική διάλεκτο, ο τόπος αυτός είναι γνωστός απλώς ως Κάστρο. Επισήμως ονομάζεται Μονεμβασιά, δηλαδή «ο τόπος με μία μόνο είσοδο». Για τους γερμανικής καταγωγής Φράγκους, που την πολιόρκησαν αποτυχημένα επί τρία ολόκληρα χρόνια στα μέσα του 13ου αιώνα, ήταν η Μαλβουαζία. Για τους Άγγλους, που έτρεφαν ιδιαίτερη αδυναμία στο ντόπιο κρασί, ήταν το Μάλμζι. Κι όμως, με την πρώτη ματιά, οι περισσότεροι επισκέπτες που διασχίζουν το στενό ανάχωμα προς αυτή την αρχαία καστροπολιτεία, χτισμένη πάνω σε μια νησίδα στα νοτιοανατολικά του Μοριά, δύσκολα φαντάζονται την ομορφιά που θα ανακαλύψουν.

Ίσως ταιριαστά, ήταν όσα έγραψε ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Αριστοτέλης, στην Ιστορία των Ζώων (Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν) τον 4ο αιώνα π.Χ όπου  σε μία από τις πρώτες παρατηρήσεις του για το καμουφλάζ των ζώων στη  φύση, περιγράφει την ικανότητα του χταποδιού να αλλάζει χρώμα και να χάνεται μέσα στο περιβάλλον του για να προστατευθεί. Κάπως ανάλογη είναι και η εικόνα που προβάλλει στον επισκέπτη η Μονεμβασιά μιας και εμφανίζεται ως μια γροθιά από βράχο. Μια επιβλητική γροθιά από πέτρα, που αποσπάσθηκε το 365 μ. Χ. από τη στεριά έπειτα από σεισμό ΚΑΙ διαμορφώθηκε ο βράχος όπως τον βλέπουμε σήμερα. Ο βράχος αποκόπηκε από την ξηρά και η περιοχή υπέστη καθίζηση. 

 

Αγέρωχος και τραχύς, ο βράχος υψώνει τους οδοντωτούς γκρεμούς του εκατοντάδες πόδια πάνω από τα διάφανα νερά του Αιγαίου, όπου, τις μέρες της κακοκαιρίας, τα πρασινογάλαζα αλμυρά κύματα χτυπούν και αφρίζουν με μανία κάτω από τα τείχη, σαν τις ίδιες τις Ερινύες. Και οι ντόπιοι, εκείνες τις μέρες, παρακαλούν ο καιρός να φέρει και βροχή. Γιατί το γλυκό νερό είναι σπάνιο αγαθό στη Μονεμβασιά και οι καταιγίδες — ή έστω η βροχή — είναι εδώ περισσότερο ευπρόσδεκτες απ’ ό,τι σε άλλα νησιά του Αιγαίου.

Από το ανάχωμα, ένας μακρύς δρόμος με στροφές οδηγεί τελικά σε λίγα απομονωμένα κτίσματα και σε ένα τεράστιο εξωτερικό πέτρινο τείχος, αυστηρό και απειλητικό στην όψη. Μια στενή καμάρα αποτελεί τη μοναδική πύλη της πόλης. Τόσο μικρή όσο χρειάζεται για να περάσει ένας γάιδαρος με τον αναβάτη του και μοιάζει σαν να είναι αποφασισμένη να αποθαρρύνει κάθε αμύητο από το να προχωρήσει πιο μέσα. Κι όμως, μόλις διαβεί κανείς αυτό το ταπεινό άνοιγμα, ξεδιπλώνεται μπροστά του μια αρχιτεκτονική σπηλιά του Αλαντίν· ένας οικισμός διπλός και σχεδόν έξω από τον χρόνο, του οποίου το κάτω μέρος κατοικείται αδιάκοπα ήδη από τον 12ο αιώνα.

 

Η κάτω πολιτεία διατηρεί ακόμη τις αυθεντικές οχυρώσεις της, τα ελικοειδή καλντερίμια, τις εκκλησίες, τα μοναστηριακά κτίσματα και τα πέτρινα σπίτια του Μεσαίωνα. Πλάι τους στέκουν τα ίχνη μεταγενέστερων εποχών — ανάμεσά τους ένα παλιό οθωμανικό τέμενος του 16ου αιώνα — καθώς και κομψά αρχοντικά εμπόρων του 19ου αιώνα με μπαλκόνια από σφυρήλατο σίδερο. Ψηλότερα, πάνω στην απότομη πλαγιά, απλώνεται η εγκαταλελειμμένη Άνω Πόλη, βυθισμένη κατά μεγάλο μέρος σε μια μεγαλόπρεπη ερείπωση, με μόνη εξαίρεση τον θαυμάσια διατηρημένο βυζαντινό ναό της Αγία Σοφία Μονεμβασιάς.

Κάποτε τόπος μεγάλης στρατηγικής, στρατιωτικής και εμπορικής σημασίας, η Μονεμβασιά είναι ένα αληθινό παλίμψηστο της ιστορίας, όπου τα ίχνη της βυζαντινής, της ενετικής, της παπικής, της οθωμανικής και της νεότερης ελληνικής κυριαρχίας — ακόμη και της κατοχικής περιόδου του πολέμου — διακρίνονται από τοίχο σε τοίχο και από δρόμο σε δρόμο. 

 

 

Το γεγονός ότι τα αυτοκίνητα δεν μπόρεσαν ποτέ να διαπεράσουν τα πανάρχαια εξωτερικά της τείχη θα μπορούσε εύκολα να είχε οδηγήσει την πόλη σε παρακμή μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αντίστοιχα, ο μαζικός τουρισμός των τελευταίων δεκαετιών θα μπορούσε να είχε αλλοιώσει ολοκληρωτικά τον χαρακτήρα της. Αντί γι’ αυτό, οι περιορισμοί στην κυκλοφορία των οχημάτων ενίσχυσαν την ανάπτυξη της Γέφυρα Μονεμβασιάς απέναντι από το πέρασμα — ως τόπου κατοικίας για τον ντόπιο πληθυσμό αλλά και ως σύγχρονης κωμόπολης με τον απαραίτητο χώρο για τουριστικές υποδομές — αφήνοντας τη Μονεμβασιά να αφοσιωθεί στη διατήρηση της κληρονομιάς πάνω στην οποία σήμερα στηρίζεται και ευημερεί· μιας κληρονομιάς που εξακολουθεί να φυλάσσεται προσεκτικά, κρυμμένη πίσω από τα τείχη της.

Διασκευή από το ομότιτλο άρθρο του TRAVIS ELBOROUGH από το βιβλίο του ATLAS OF UNEXPECTED PLACES