Η φωτογραφία αυτή είναι το εμβληματικό έργο «Rodin — The Thinker» (1902) του Αμερικανού φωτογράφου Έντουαρντ Στάιχεν, το οποίο απεικονίζει τον Γάλλο γλύπτη Ογκύστ Ροντέν.
Πικτοριαλισμός:
όταν η φωτογραφία θέλησε να γίνει τέχνη
Στις αρχές του 20ού αιώνα, φωτογράφοι όπως ο Alfred Stieglitz, ο Edward Steichen και ο Robert Demachy αμφισβήτησαν την ιδέα ότι η φωτογραφία είναι απλώς μια μηχανική καταγραφή της πραγματικότητας.
Σήμερα μια φωτογραφία μπορεί να μεταμορφωθεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Να γίνει πιο φωτεινή, πιο σκοτεινή, πιο απαλή, πιο δραματική ή ακόμη και να αποκτήσει εντελώς διαφορετική ατμόσφαιρα.
Πριν όμως από το Photoshop, τα ψηφιακά φίλτρα και την τεχνητή νοημοσύνη, υπήρξαν φωτογράφοι που έκαναν κάτι παρόμοιο με πολύ πιο δύσκολα μέσα.
Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα πήραν τη φωτογραφική μηχανή και προσπάθησαν να αποδείξουν κάτι που τότε δεν ήταν καθόλου αυτονόητο: ότι η φωτογραφία μπορούσε να είναι τέχνη.
Η ιδέα ξεκίνησε στην Αγγλία. Το 1869, ο φωτογράφος και συγγραφέας Χένρι Πιτς Ρόμπινσον (Henry Peach Robinson) εξέδωσε το βιβλίο Pictorial Effect in Photography. Ήταν το πρώτο εγχειρίδιο που προέτρεπε τους φωτογράφους να χρησιμοποιούν τη σύνθεση, τον φωτισμό και το κολλάζ πολλαπλών αρνητικών για να δημιουργήσουν μια «ζωγραφική αίσθηση».
Λίγο αργότερα, ο Πίτερ Χένρι Έμερσον (Peter Henry Emerson) πρότεινε τη «φυσιοκρατική φωτογραφία», υποστηρίζοντας ότι οι εικόνες πρέπει να έχουν απαλή εστίαση (soft focus), ώστε να μιμούνται τον τρόπο με τον οποίο βλέπει το ανθρώπινο μάτι.
Το καλλιτεχνικό αυτό ρεύμα έγινε γνωστό ως Πικτοριαλισμός (Pictorialism).
Edward Steichen, The Flatiron, 1904. Η Νέα Υόρκη μέσα από την ατμοσφαιρική, «ζωγραφική» ματιά του Πικτοριαλισμού.
Πηγή
Από την ακρίβεια στην ατμόσφαιρα
Στα τέλη του 19ου αιώνα η φωτογραφία είχε ήδη κατακτήσει έναν κόσμο που μέχρι τότε ανήκε σχεδόν αποκλειστικά στη ζωγραφική. Η μηχανή μπορούσε πλέον να αποτυπώσει ένα πρόσωπο, ένα τοπίο, έναν δρόμο ή ένα κτίριο με ακρίβεια που κανένας ζωγράφος δεν μπορούσε να συναγωνιστεί.
Και όμως, ακριβώς αυτή η ακρίβεια δημιουργούσε ένα πρόβλημα.
Μπορούσε άραγε η φωτογραφία να θεωρηθεί τέχνη ή ήταν απλώς ένας μηχανικός τρόπος καταγραφής της πραγματικότητας;
Ο Πικτοριαλισμός γεννήθηκε μέσα από αυτή την αμφισβήτηση.
Οι Πικτοριαλιστές δεν ήθελαν η φωτογραφία να είναι απλώς μια πιστή καταγραφή του κόσμου. Ήθελαν να έχει ατμόσφαιρα, συναίσθημα, προσωπική έκφραση και αισθητική αυτονομία.
Η φωτογραφία, με άλλα λόγια, δεν χρειαζόταν απλώς να καταγράψει την πραγματικότητα.
Μπορούσε να την ερμηνεύσει.
Alfred Stieglitz, The Street, Fifth Avenue, 1900–1901. Μια καθημερινή σκηνή της Νέας Υόρκης μετατρέπεται σε ατμοσφαιρική φωτογραφική σύνθεση.
Πηγή:
The Street, Fifth Avenue — Metropolitan Museum of Art
Η Χρυσή Εποχή και οι Μεγάλες Ομάδες (1890 - 1910)
Καθώς η τεχνολογία εξελισσόταν και οι κάμερες έγιναν προσβάσιμες στο ευρύ κοινό, οι καλλιτέχνες φωτογράφοι θέλησαν να διαχωρίσουν τη θέση τους από τους απλούς ερασιτέχνες («στιγμιοτυπάδες»). Ίδρυσαν διεθνείς λέσχες και αδελφότητες με αυστηρά κριτήρια:
• The Linked Ring (Λονδίνο, 1892): Μια ομάδα που αποσχίστηκε από τη Φωτογραφική Εταιρεία της Μεγάλης Βρετανίας για να προωθήσει αποκλειστικά την καλλιτεχνική φωτογραφία.
• Photo-Secession (Νέα Υόρκη, 1902): Ιδρύθηκε από τον εμβληματικό Άλφρεντ Στίγκλιτς (Alfred Stieglitz). Η ομάδα αυτή, στην οποία ανήκε και ο Έντουαρντ Στάιχεν (δημιουργός της φωτογραφίας του Ροντέν), έφερε τον πικτοριαλισμό στο απόγειό του. Ο Στίγκλιτς εξέδιδε το θρυλικό περιοδικό Camera Work (1903–1917), προβάλλοντας τα κορυφαία δείγματα του κινήματος
Το απαλό βλέμμα
Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά του Πικτοριαλισμού είναι το soft focus.
Δεν πρόκειται απλώς για μια «θολή» φωτογραφία. Η απαλότητα χρησιμοποιείται συνειδητά για να εξαφανίσει τις σκληρές λεπτομέρειες και να δημιουργήσει μια ονειρική ατμόσφαιρα.
Ομίχλη, βροχή, χιόνι, ατμός και χαμηλός φωτισμός γίνονται μέρος της σύνθεσης.
Ένα πρόσωπο μπορεί να μην εμφανίζεται με όλες τις λεπτομέρειες του δέρματος. Ένα τοπίο μπορεί να χάνεται μέσα στην ομίχλη. Ένα δέντρο μπορεί να μετατρέπεται περισσότερο σε σχήμα παρά σε συγκεκριμένο αντικείμενο.
Ο θεατής δεν καλείται απλώς να δει.
Καλείται να φανταστεί.
Η φωτογραφία δεν είναι μόνο το αρνητικό
Για τους Πικτοριαλιστές, το έργο τέχνης δεν ολοκληρωνόταν τη στιγμή που ο φωτογράφος πατούσε το κλείστρο.
Η εκτύπωση είχε εξίσου μεγάλη σημασία.
Χρησιμοποιήθηκαν απαιτητικές τεχνικές όπως η gum bichromate, η platinum printing και η carbon printing, που επέτρεπαν στον φωτογράφο να επηρεάσει σημαντικά την τελική εμφάνιση της εικόνας.
Ιδιαίτερα η gum bichromate έδινε στον φωτογράφο μεγάλη ελευθερία να δουλέψει την επιφάνεια της εικόνας.
Η φωτογραφία δεν ήταν πλέον απλώς κάτι που «έβγαινε» από μια μηχανή.
Ήταν μια δημιουργία.
Robert Demachy, Toucques Valley, 1906. Η φωτογραφία πλησιάζει εδώ περισσότερο τη ζωγραφική παρά την ψυχρή φωτογραφική καταγραφή.
Πηγή:
Robert Demachy — Toucques Valley, Wikimedia Commons
Robert Demachy: όταν ο φωτογράφος γίνεται και τεχνίτης
Ο Γάλλος Robert Demachy υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της χειροποίητης πλευράς του Πικτοριαλισμού.
Η gum bichromate του επέτρεπε να δημιουργεί εικόνες στις οποίες η τεχνική επέμβαση του φωτογράφου γινόταν σχεδόν ορατή.
Δεν είναι τυχαίο ότι έργα του βρίσκονταν στις σελίδες του Camera Work, της μεγάλης επιθεώρησης που ο Alfred Stieglitz εξέδιδε στη Νέα Υόρκη.
Alfred Stieglitz: ο άνθρωπος που θέλησε να κάνει τη φωτογραφία τέχνη
Αν υπάρχει ένα όνομα που συνδέθηκε περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο με τον αμερικανικό Πικτοριαλισμό, αυτό είναι ο Alfred Stieglitz.
Ο Stieglitz δεν ήταν μόνο φωτογράφος. Ήταν οργανωτής, εκδότης, γκαλερίστας και ένας από τους σημαντικότερους υπερασπιστές της φωτογραφίας ως καλλιτεχνικού μέσου.
Το 1902 ίδρυσε το Photo-Secession, ενώ το 1903 άρχισε να εκδίδει το Camera Work. Το 1905 δημιουργήθηκαν οι περίφημες Little Galleries of the Photo-Secession στη Νέα Υόρκη, γνωστές αργότερα ως 291, από τη διεύθυνσή τους στην Fifth Avenue.
Το «Camera Work»
Το σημαντικότερο ίσως όργανο διάδοσης των ιδεών του Stieglitz ήταν το περιοδικό Camera Work, που κυκλοφόρησε από το 1903 έως το 1917.
Δεν ήταν ένα συνηθισμένο φωτογραφικό περιοδικό.
Οι φωτογραφίες παρουσιάζονταν με ιδιαίτερα προσεγμένη αναπαραγωγή και το περιοδικό περιλάμβανε κείμενα αισθητικής, κριτικές και συζητήσεις γύρω από τη σύγχρονη τέχνη.
Το Camera Work έγινε έτσι κάτι περισσότερο από ένα περιοδικό φωτογραφίας: έγινε ένα από τα βασικά βήματα για να αποκτήσει η φωτογραφία θέση μέσα στον κόσμο της τέχνης. Ο Stieglitz το εξέδωσε από το 1903 μέχρι το 1917.
Camera Work. Το περιοδικό του Alfred Stieglitz αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα έντυπα για την καθιέρωση της φωτογραφίας ως καλλιτεχνικού μέσου.
Edward Steichen: η φωτογραφία ως ποίηση
Ο Edward Steichen υπήρξε από τους σημαντικότερους συνεργάτες του Stieglitz και από τις χαρακτηριστικές μορφές του αμερικανικού Πικτοριαλισμού.
Στις φωτογραφίες του το φως, η ομίχλη, η νύχτα και οι αντανακλάσεις αποκτούν σχεδόν ποιητικό χαρακτήρα.
Το The Flatiron είναι ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα.
Όμως εξίσου ενδιαφέρον είναι το The Big White Cloud, Lake George, του 1903.
Το ίδιο το Metropolitan Museum το χαρακτηρίζει χαρακτηριστικό έργο της Πικτοριαλιστικής τάσης του Steichen, επισημαίνοντας ότι θολώνει τα όρια ανάμεσα στη ζωγραφική και τη φωτογραφία.
Edward Steichen, The Big White Cloud, Lake George, 1903. Ένα τοπίο που βρίσκεται στα όρια ανάμεσα στη φωτογραφία και τη ζωγραφική.
Πηγή:
The Big White Cloud, Lake George — Metropolitan Museum of Art
Από τον Πικτοριαλισμό στον Μοντερνισμό
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας.
Ο Πικτοριαλισμός είχε ξεκινήσει προσπαθώντας να αποδείξει ότι η φωτογραφία μπορεί να είναι τέχνη κάνοντάς την να μοιάζει με ζωγραφική.
Σταδιακά όμως η ίδια η φωτογραφία άρχισε να ανακαλύπτει τη δική της γλώσσα.
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η καθαρότητα, η γεωμετρία, η αρχιτεκτονική, οι μηχανές και η σύγχρονη πόλη άρχισαν να αποκτούν μεγαλύτερη σημασία.
Ο Stieglitz και ο Steichen ήταν ανάμεσα στους φωτογράφους που μετακινήθηκαν σταδιακά προς μια πιο άμεση και μοντέρνα φωτογραφική αντίληψη.
Το 1917 ο Stieglitz διέλυσε το Photo-Secession και σταμάτησε την έκδοση του Camera Work. The Metropolitan Museum of Art
Άλλωστε μετά το 1915, ο πικτοριαλισμός άρχισε να δέχεται έντονη κριτική. Η νέα γενιά καλλιτεχνών θεώρησε ότι η φωτογραφία δεν χρειαζόταν να «μιμείται» τη ζωγραφική για να είναι τέχνη.
Έτσι γεννήθηκε η Καθαρού Φακού Φωτογραφία (Straight Photography) και ο Μοντερνισμός, με πρωτεργάτες φωτογράφους όπως ο Paul Strand και ο Ansel Adams, οι οποίοι επέβαλαν την απόλυτη ευκρίνεια, τις έντονες αντιθέσεις και τον ρεαλισμό.
Παρά την παρακμή του, ο πικτοριαλισμός πέτυχε τον μεγάλο του στόχο: άνοιξε τις πόρτες των μεγάλων μουσείων του κόσμου για τη φωτογραφία και την καθιέρωσε οριστικά στη συνείδηση του κοινού ως αυτόνομη τέχνη.
Ο Πικτοριαλισμός λοιπόν δεν εξαφανίστηκε από τη μια μέρα στην άλλη.
Απλώς είχε ολοκληρώσει την αποστολή του.
Είχε βοηθήσει τη φωτογραφία να περάσει από το εργαστήριο, την εφημερίδα και το οικογενειακό άλμπουμ στις αίθουσες τέχνης.
Γιατί ο Πικτοριαλισμός εξακολουθεί να μας ενδιαφέρει;
Σήμερα, στην εποχή της ψηφιακής φωτογραφίας, των φίλτρων και της τεχνητής νοημοσύνης, ο Πικτοριαλισμός μπορεί να φαίνεται μακρινός.
Στην πραγματικότητα είναι εκπληκτικά επίκαιρος.
Οι Πικτοριαλιστές έθεσαν ένα ερώτημα που εξακολουθεί να υπάρχει:
Πότε μια φωτογραφία παύει να είναι απλή καταγραφή και γίνεται δημιουργία;
Η τεχνολογία άλλαξε.
Το ερώτημα όμως έμεινε ίδιο.
Τι κάνει μια φωτογραφία έργο τέχνης;
Η τεχνική;
Η σύνθεση;
Το φως;
Η επέμβαση του φωτογράφου;
Ή τελικά η ματιά του ανθρώπου πίσω από τη μηχανή;
Ίσως αυτή να είναι και η σημαντικότερη κληρονομιά του Πικτοριαλισμού.
Οι Πικτοριαλιστές δεν μας έμαθαν απλώς να κοιτάζουμε παλιές, ομιχλώδεις και ατμοσφαιρικές φωτογραφίες.
Μας έμαθαν ότι η φωτογραφία δεν είναι υποχρεωμένη να μας δείξει τον κόσμο όπως ακριβώς είναι.
Μπορεί να μας δείξει πώς τον είδε κάποιος.
Και αυτή είναι, τελικά, μια από τις πιο ουσιαστικές διαφορές ανάμεσα στην απλή καταγραφή και την τέχνη.
κγ
