Πέρα από το Μινωικό Ανάκτορο: Η άγνωστη ιστορία των Μαλίων
Τα Μάλια δεν ήταν πάντοτε ο τουριστικός προορισμός που γνωρίζουμε σήμερα. Κάποτε ήταν ένας αγροτικός τόπος με απέραντα περιβόλια, χίλιους ανεμόμυλους, φημισμένες πατάτες, καρπούζια και πεπόνια, αλλά και μια παραλία που μόλις άρχιζε να ανακαλύπτεται από τους επισκέπτες.
Πώς ήταν άραγε τα Μάλια πριν από τη μεγάλη τουριστική ανάπτυξη; Πόσο πίσω στον χρόνο μπορούμε να αναζητήσουμε την ιστορία τους; Τι γνωρίζουμε από τις βενετικές απογραφές και τα παλαιότερα αρχειακά τεκμήρια; Και μήπως η απόσταση του παλιού οικισμού από τη θάλασσα συνδέεται, μεταξύ άλλων, με τους κινδύνους των πειρατικών επιδρομών που γνώρισε η Κρήτη;
Στην παρούσα ανάρτηση επιχειρώ μια περιπλάνηση στον χρόνο, συνδυάζοντας παλιές περιγραφές, ιστορικές μαρτυρίες και νεότερες έρευνες. Δεν πρόκειται για μια ολοκληρωμένη ιστορική μελέτη, αλλά για μια προσωπική αναζήτηση γύρω από τον τόπο μας, με ορισμένα ενδιαφέροντα στοιχεία και ερωτήματα που ίσως αξίζει να απασχολήσουν περισσότερο τους μελλοντικούς ερευνητές.
Γιατί τα Μάλια έχουν μια ιστορία πολύ μεγαλύτερη και πιο ενδιαφέρουσα από εκείνη που συνήθως γνωρίζουμε μέσα από το περίφημο Μινωικό Ανάκτορό τους.
Αν κάποιος αναζητούσε τα Μάλια στα 1960 σε τουριστικό οδηγό της εποχής θα ανακάλυπτε ένα ειδυλλιακά περιγραφόμενο τόπο. Θα διάβαζε λοιπόν τα εξής :
34 χλμ. : Μάλλια (1465 κ.).
Παράκτιο πεδίο πού απλώνεται σε μήκος πολλών χιλιομέτρων αριστερά του δρόμου μέχρι τη θάλασσα. Εδώ χίλιοι ανεμόμυλοι τραβούν το νερό από μικρό βάθος (6—16 μέτρα) και ποτίζουν εξαιρετικές καλλιέργειες. Φημισμένη είναι ή «Μαλλιώτικη» πατάτα. Καλλιεργούνται επίσης ντομάτες, καρπούζια, πεπόνια και τελευταία εσπεριδοειδή και μπανάνες. Στη στάση του αυτοκινήτου της συγκοινωνίας κάθε επιβάτης μπορεί να αγοράσει ένα γλυκύτατο καρπούζι ή πεπόνι «Μαλλιώτικο».
Ένας δρόμος βόρεια (1 χλμ.) οδηγεί στη θαυμάσια παραλιακή θέση, όπου το Τουριστικό περίπτερο Γραμματικάκη.
Αμμουδιά ψιλή σα ζάχαρη. Θάλασσα ολοκάθαρη. Μια παραλία μαγευτική. Οι άνθρωποι την ανακάλυψαν και συγκεντρώνονται εδώ για να απολαύσουν ένα θαυμάσιο μπάνιο και να ζήσουν λίγες ώρες ξεγνοιασιάς.
Λίγα χρόνια μετά αν έκανε ανάλογη αναζήτηση θα εύρισκε περισσότερες πληροφορίες αλλά και ένα τόπο διαφορετικό. Τα Μάλλια τώρα έχουν γίνει στην καθημερινότητα των κατοίκων Μάλια, με ένα «λ», αλλά και ένας τόπος που εξελίσσεται :
Μάλια, (τα). Χωριό και κοινότητα επαρχίας Πεδιάδας, κάτοικοι 2467 (1981), υψόμετρο 20 μ. Ονομαστό για τα κηπευτικά του προϊόντα και τους γραφικούς ανεμόμυλους του άλλοτε, το θαυμάσιο τοπίο του, την περίφημη αμμουδιά του και τα άφθονα νερά του. Είναι στο 34 χλμ. τού εθνικού δρόμου Ηράκλειο-'Αγ. Νικόλαος. Τα κυριότερα προϊόντα του είναι τα λαχανικά και οι μπανάνες.
Σήμερα τα Μάλια είναι ένα από τα πιο σπουδαία τουριστικά κέντρα της βόρειας παραλίας της Κρήτης. Πολλά και πολυτελέστατα ξενοδοχεία φιλοξενούν χιλιάδες τουρίστες. Οι Μαλιώτες άφησαν τα περιβόλια των και τις άλλες γεωργικές απασχολήσεις και απασχολούνται, οι περισσότεροι, με τον τουρισμό. Δεκάδες κέντρα, ταβέρνες και καταστήματα με τουριστικά είδη έχουν φυτρώσει σ' όλο το μήκος τού κεντρικού δρόμου.
ΙΣΤΟΡΙΑ
Στη Βενετοκρατία ήταν αρκετά μεγάλο χωριό με 620 κάτοικους κατά την απογραφή τού 1583. Στους βενετσάνικους χάρτες αναφέρεται ως Vila di Maglia. To 1834 είχε 100 χριστιανικές οικογένειες και το 1881 είχε 800 Χριστιανούς κάτοικους. Τούρκοι, ως φαίνεται, δεν κατοικούσαν εδώ, τουλάχιστο τον τελευταίο αιώνα της Τουρκοκρατίας. Υπήρξε όμως βάση εξόρμησης των Τούρκων κατά τού Μεραμπέλου.
Στον κόλπο των Μαλίων υπάρχει εστία σεισμών, κατά τον Sieber, και από τους σεισμούς ο κόλπος βρίσκεται σε καθίζηση και το χωριό καταστράφηκε με το σεισμό το 438 μ.Χ. (μάλλον 448). Με τη συνεχιζόμενη αυτή καθίζηση μια βυζαντινή εκκλησία έχει μετατοπιστεί προς τα ενδότερα τρεις φορές. Τα ερείπια της ως και η είσοδος τού λιμανιού βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας από τους ιστορικούς χρόνους. (Βλ. Δ. Κουτσουδάκη - Παν. Αρβανιτάκη, Προμελέτη ρυθμιστικού σχεδίου Ρεθύμνης, 1967, τόμ. Ι, σελ. 17 και Ελευθ. Πλατάκη, οι σεισμοί της Κρήτης «Κρητ. Χρονικά», Δ', 474, 475).
Στα Μάλια υπάρχει μια πολύ παλιά εκκλησία. Πρόκειται για την εκκλησία των Εισοδίων, γνωστή και με την ονομασία Γαλαθιανή, γιατί, κατά την παράδοση, κτίστηκε με λάσπη ζυμωμένη με γάλα, που έφερναν οι κτηνοτρόφοι από τα γύρω βουνά. Δυστυχώς όλες οι τοιχογραφίες της καταστράφηκαν. Υπάρχει όμως μια παλιά εικόνα της Παναγίας Καρδιώτισσας και του Αγ. Τρύφωνα του 1495. Στο κτήριο, για την ανέγερσή του, έχουν χρησιμοποιήσει μαρμάρινα μέλη αρχαίων ναών της περιοχής.
Το όνομα Μάλια ετυμολογείται από το ομαλία, που σημαίνει ομαλότητα τού εδάφους, ομαλή επιφάνεια γης, επίπεδη έκταση, σε σχέση με τα γύρω βουνά. Το όνομα σώζεται στην αρχική γλωσσική μορφή του στο τοπωνύμιο οι Ομαλές, στις βόρειες υπώρειες της Σελένας, ως και τα γνωστά οροπέδια Ομαλός της Δίκτης και των Λευκών Ορέων.
Μερικοί σχετίζουν το τοπωνύμιο με την τούρκικη λέξη μ ά λ ι = περιουσία, πλούτος. Φυσικά το χωριό δεν ιδρύθηκε επί Τουρκοκρατίας, αφού υπήρξε πριν την κατάκτηση της Κρήτης από τους Οθωμανούς (Τούρκους). Οι Τούρκοι κατέλαβαν το νησί μέσα από τον Κρητικό Πόλεμο (1645–1669), που ήταν μια μακροχρόνια και αιματηρή σύγκρουση μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Δημοκρατίας της Βενετίας. Όμως τα Μάλια αναφέρονται τόσο σε βενετικά έγγραφα από το 1390 μ.Χ. (Manlia ΕΙ. Santschi, Regestes des arrets civiles etc. 1976, p. 280) όσο και στις βενετσάνικες απογραφές.
Υπάρχει μάλιστα και παλαιότερη αναφορά που φέρνει πιο πίσω χρονολογικά τα Μάλια στα 1345 μ. Χ.
Ο Χαράλαμπος Γάσπαρης, με βάση βενετικό έγγραφο του 1345 από το Archivio di Stato di Venezia, αναφέρει τα Μάλια μεταξύ μιας ομάδας χωριών που επηρεάζονταν από τα αυστηρά βενετικά μέτρα στην περιοχή του Λασιθίου. Το έγγραφο καλούσε τους φεουδάρχες που είχαν πληγεί από τα μέτρα να δηλώσουν τις απώλειές τους.
Στον κατάλογο βρίσκονται και οι εξής περιοχές: Αμαριανό, Parcherta, Γυμνοχωριό, Μαθιά, Rimacha, Λατσίδα, Καινούργιο Χωριό, Ψάθα, Βουλισμένη, Χουμεριάκος, Έμπαρος, Μάλια, Αβδού, Ασκοί, Γωνιές, Κράσι, Καριδιώτισσα και Βόνη.
Έχουμε λοιπόν πρωτογενή βενετική τεκμηρίωση της ύπαρξης των Μαλίων ήδη το 1345 και όχι απλώς μια νεότερη ιστορική αφήγηση που λέει ότι «τα Μάλια υπήρχαν». Μάλιστα τα Μάλια εμφανίζονται ως χωριό (casale) μέσα σε ένα ευρύτερο αγροτικό και διοικητικό τοπίο.
Στην περιοχή της αρχαίας πόλης, ανατολικά τού ανακτόρου, υπήρχε κατά τη Βενετοκρατία ένα μικρό χωριό ονομαζόμενο Άζυμο (Asimo) που το 1583 είχε 52 κάτοικους. Το χωριό αναφέρεται και σε απογραφή τού 1630, αλλά δεν αναγράφεται στην τούρκικη απογραφή τού 1671 και, ως φαίνεται, το κατάστρεψαν οι Τούρκοι, όταν κατάλαβαν την Κρήτη.
Όμως γιατί να χτισθήκαν τα Μάλια προς την ενδοχώρα μακριά από την θάλασσα. Ο Μηνάς Κατσούλης σε άρθρο του για τον Άγιο Γεώργιο στις Λούτρες αναφέρει ότι η παράδοση λέει πως υπήρξε χωριό στην περιοχή αυτή που δημιουργήθηκε εκεί εξ αιτίας των συχνών επιθέσεων των πειρατών στα παράλια της Κρήτης. Άλλωστε από τη βενετική περίοδο και ιδιαίτερα από τον 14ο αιώνα, οι βενετικές αρχές θεωρούσαν την Κρήτη έναν από τους βασικούς στόχους των τουρκικών επιδρομέων.
ΠΕΙΡΑΤΕΙΑ
Εδώ όμως ας μου επιτρέψετε να ανοίξω μια παρένθεση και να μιλήσω και για την πειρατεία στις ακτές της Ανατολικής Κρήτης. Μια πρόσφατη μελέτη του Χαράλαμπου Γάσπαρη, βασισμένη σε βενετικά αρχεία, επισημαίνει ότι οι επιδρομές έπλητταν ιδιαίτερα την ανατολική Κρήτη, στις βόρειες, δυτικές και νότιες ακτές της. Και δεν επρόκειτο απλώς για επιθέσεις σε πλοία. Οι επιδρομείς λεηλατούσαν αγαθά, κατέστρεφαν παράκτιες περιοχές, αιχμαλώτιζαν κατοίκους και μετέφεραν ανθρώπους ως δούλους.
Υπάρχει μάλιστα πλέον σημαντική έρευνα που παρακολουθεί μέσα από βενετικά και οθωμανικά αρχεία τα δίκτυα αναζήτησης και επαναπατρισμού ανθρώπων που είχαν απαχθεί από κουρσάρους στην Κρήτη.
Στην έρευνα που έκανα για αυτή την ανάρτηση δεν εντόπισα πρωτογενή πηγή που να λέει ρητά ότι "οι πειρατές επιτέθηκαν στα Μάλια" με συγκεκριμένη ημερομηνία και περιγραφή της επίθεσης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα Μάλια δεν δέχθηκαν επιδρομές. Αντίθετα, η γεωγραφία τους τα έβαζε σε μια ιδιαίτερα εκτεθειμένη θέση. Ας σκεφτούμε : Μάλια, ανοιχτός κόλπος, βόρεια ακτή, θαλάσσια διαδρομή προς Ηράκλειο και ανατολική Κρήτη.
Συμπερασματικά η παράκτια ζώνη των Μαλίων δεν ήταν ασφαλές λιμάνι με ισχυρή οχύρωση όπως το Ηράκλειο, το Ρέθυμνο ή τα Χανιά. Επομένως ένας μικρός όρμος, μια παραλία ή ένα αβαθές αγκυροβόλιο μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από μικρά πειρατικά σκάφη για προσωρινή προσέγγιση. Αυτό όμως είναι ένα γεωγραφικό συμπέρασμα, όχι απόδειξη συγκεκριμένης επιδρομής.
Ιστορικά ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα πραγματοποίησε το 1537–1538 μεγάλες επιδρομές στις παράκτιες περιοχές της ανατολικής Κρήτης. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λασιθίου αναφέρει ρητά ότι οι μνήμες από τη λεηλασία των παράκτιων περιοχών της ανατολικής Κρήτης από τον Μπαρμπαρόσα το 1537–1538 παρέμεναν ισχυρές και αποτέλεσαν έναν από τους λόγους για την ενίσχυση της άμυνας της περιοχής του Μιραμπέλλου. Όμως αυτό είχε και ένα άλλο επακόλουθο.
Οι πηγές δείχνουν ότι η περιοχή της ανατολικής Κρήτης υπέστη δημογραφικές συνέπειες από τις επανειλημμένες κουρσάρικες επιδρομές.
Σε μελέτη για τη νοτιοανατολική Κρήτη, οι Δημήτρης Τσουγαράκης και Ελένη Αγγελομάτη-Τσουγαράκη σημειώνουν ότι οι επιδρομές Τούρκων και μουσουλμάνων κουρσάρων από τις βορειοαφρικανικές ακτές έγιναν ιδιαίτερα επικίνδυνες, με αποκορύφωμα την επιδρομή του 1538. Ακολούθησαν νέες επιδρομές κατά τον 16ο και το πρώτο μισό του 17ου αιώνα, με αποτέλεσμα την παρακμή και σε ορισμένες περιπτώσεις την εγκατάλειψη οικισμών.
Αυτό μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί στην Κρήτη συναντάμε τόσο συχνά οικισμούς που βρίσκονται αρκετά μακριά από την ακτή ή σε θέσεις που επιτρέπουν καλύτερη εποπτεία και άμυνα.
Αλλά εδώ χρειάζεται μια σημαντική επιφύλαξη. Δεν πρέπει να θεωρήσουμε, ως συνέπεια των όσων προανέφερα ότι σημερινός, παλιός οικισμός των Μαλίων, δημιουργήθηκε μακριά από τη θάλασσα εξαιτίας των πειρατών. Αυτό είναι μια υπόθεση που θα πρέπει να αποδειχθεί και θα είναι ίσως αντικείμενο μελέτης για τον ιστορικό του μέλλοντος.
Το μόνο που μπορώ εγώ να συμπληρώσω είναι ότι πειρατές δεν ήταν μόνο «Τούρκοι». Και αυτό έχει σημασία. Γιατί στις ιστορικές πηγές εμφανίζονται:
- τουρκικά πειρατικά/κουρσάρικα πλοία,
- βορειοαφρικανοί κουρσάροι από Αλγέρι, Τύνιδα και Τρίπολη,
- πειρατές από διαφορετικές περιοχές της Μεσογείου,
- αλλά και Βενετοί υπήκοοι που επιδίδονταν σε πειρατικές δραστηριότητες.
Η νεότερη έρευνα έχει μάλιστα διορθώσει την παλαιότερη απλουστευμένη εικόνα σύμφωνα με την οποία η Βενετία ήταν αποκλειστικά θύμα της πειρατείας. Ορισμένοι Βενετοί αξιωματούχοι και ιδιώτες συμμετείχαν επίσης σε κουρσάρικες δραστηριότητες.
Κλείνοντας την παρένθεσή μου αυτή για την πειρατεία και τα Μάλια στριφογυρίζει στο μυαλό μου η απορία:
Μήπως ο μεσαιωνικός οικισμός των Μαλίων βρισκόταν μακρύτερα από την αρχαία Μινωική πόλη, στην περιοχή του σημερινού παλιού χωριού, και η απόσταση αυτή από την ακτή οφειλόταν — μεταξύ άλλων παραγόντων — και στην ανάγκη προστασίας του τόπου και του πληθυσμού από τις θαλάσσιες επιδρομές; Όμως την απορία μου αυτή θα την λύσουν ιστορικοί του μέλλοντος που θα ενδιαφερθούν πέρα από την αρχαία ιστορία των Μαλίων και για την ιστορία του από εκεί και πέρα.
Όμως επιτρέψτε μου και μια μικρή αναφορά στην αρχαία Μινωϊκή πόλη που αποτελεί τον τουριστικό πόλο έλξεως για την περιοχή.
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ
Τα τελευταία χρόνια με τις ανασκαφές τού μινωικού ανακτόρου, που έγιναν από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή, σε απόσταση 3 χλμ. ανατολικά τού χωριού, το χωριό Μάλια έγινε γνωστό και διάσημο στον κόσμο των αρχαιοφίλων και των τουριστών.
Τον περασμένο αιώνα ένας βοσκός βρήκε μερικά φύλλα χρυσού στη θέση Ελληνικό Λιβάδι. Αυτό έδωκε αφορμή στους χωρικούς να αρχίσουν ομαδικές ανασκαφές στο χώρο, γυρεύοντας θησαυρούς. Πραγματικά βρήκαν μερικές ουγγίες χρυσάφι και από τότε η θέση ονομάστηκε Χρυσόλακκος.
Όλα αυτά παρακίνησαν το 1915 τον Έφορο Αρχαιοτήτων Ιωσ. Χατζηδάκη να φροντίσει για την αγορά της περιοχής και να αρχίσει την ανασκαφή το Μάη τού ίδιου χρόνου. Την προσοχή του τράβηξε μια μικρή έξαρση γης, γνωστή στους κατοίκους με το όνομα Ζουροκεφάλι, που είχε τετράγωνο περίπου σχήμα. Υπέθεσε πως εκεί θα ήταν το σπουδαιότερο μινωικό οικοδόμημα και άρχισε την ανασκαφή στο σημείο αυτό. Όμως τα ευρήματα ήταν πενιχρά, γιατί ο τόπος είχε πολλές φορές ανασκαφεί κατά την αρχαιότητα και τους τελευταίους χρόνους, για την αναζήτηση θησαυρών. Αντιλήφτηκε πάντως ότι πρόκειται για ευρύτατο μινωικό ανάκτορο παρόμοιο με τα ανάκτορα της Κνωσού και της Φαιστού. Το τμήμα που ανάσκαψε ήταν κτισμένο με αμμουδόπετρες πελεκητές, που έχουν τέλεια εφαρμογή. Στα πόδια των εξωτερικών τοίχων υπάρχει κρηπίδωμα, πλάτους 0,45 μ. και ύψους 0,45 μ., που μπορούσαν να το χρησιμοποιούν και σαν πρόχειρο κάθισμα (πεζούλι), για να βλέπουν τα αγωνίσματα ή τις τελετές, που γινόταν στη δυτική αυλή.
Ο Χατζηδάκης δεν μπόρεσε να συνεχίσει την ανασκαφή και παραχώρησε τα δικαιώματα της ανασκαφής στη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή η οποία συνεχίζει τις εργασίες της μέχρι σήμερα στο ανάκτορο και την ευρύτερη περιοχή.»
Και εδώ τελειώνει η αφήγησή μου για τα Μάλια. Η ιστορία όμως ενός τόπου δεν τελειώνει στα γνωστά μνημεία του ούτε περιορίζεται σε όσα έχουν ήδη καταγραφεί. Συχνά κρύβεται σε παλιές μαρτυρίες, σε τοπωνύμια, σε παραδόσεις και σε ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα.
Τα Μάλια έχουν ακόμη πολλά να μας αποκαλύψουν. Και ίσως αυτή ακριβώς η αναζήτηση να είναι το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας τους.
Ίσως και εγώ κάποια άλλη φορά στο μέλλον να επανέλθω με περισσότερες πληροφορίες.
Κωνσταντίνος Αντ. Γραικιώτης
Πηγές :
Τουριστικός Οδηγός για την Ελλάδα (1965) Τομος Β’
Στ. Γ. Σπανάκη : Κρήτη Α’ Τόμος (1964)
https://ejournals.epublishing.ekt.gr/
Charalambos Gasparis: Venice against piracy in the eastern mediterranean: Goodand bad Venetians (14th–15thC.)
https://12iccs.proceedings.gr/en/proceedings/category/39/36/677
https://spinalonga-island.gr/historie η-ενετική-περίοδος/
ΕΥΚΟΣΜΙΑ Studi miscellanei per il 75° di Vincenzo Poggi S.].
https://vikelaia.gr/ (Στ. Γ. Σπανάκη ΠΟΛΕΙΣ ΚΑΙ ΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ)
https://boraeinai.blogspot.com/2014/08/blog-post_0.html
(Μηνάς Κατσούλης Ένα βυζαντινο ξωκλήσι με ιστορία : Αγίος Γεωργίος στις Λούτρες Μαλίων)
