Η Λάικα δεν γύρισε ποτέ
Το αδέσποτο σκυλάκι που θυσιάστηκε για να κατακτήσει ο άνθρωπος το Διάστημα
Υπάρχουν ιστορίες από την ιστορία της ανθρωπότητας που, όσο περνούν τα χρόνια, αποκτούν ένα διαφορετικό νόημα. Η ιστορία της Λάικα είναι μία από αυτές.
Το 1957, όταν ο άνθρωπος έκανε τα πρώτα του βήματα προς την κατάκτηση του Διαστήματος, ένα μικρό αδέσποτο σκυλί βρέθηκε, χωρίς να το γνωρίζει, στο κέντρο αυτού του μεγάλου εγχειρήματος. Η Λάικα έγινε το πρώτο ζωντανό πλάσμα που μπήκε σε τροχιά γύρω από τη Γη. Ήταν όμως ένα ταξίδι χωρίς επιστροφή.
Διαβάζοντας σήμερα αυτήν την πονεμένη ιστορία της, δεν μπορεί κανείς να μη σκεφτεί όχι μόνο το μεγάλο επιστημονικό επίτευγμα, αλλά και το τίμημά του. Και ακόμη περισσότερο, το γεγονός ότι εκείνη δεν είχε τη δυνατότητα να επιλέξει αν ήθελε να γίνει «πρωτοπόρος» του Διαστήματος.
Η Λάικα δεν γύρισε ποτέ: Το αδέσποτο σκυλί που θυσιάστηκε για να κατακτήσει ο άνθρωπος το Διάστημα
Στις 3 Νοεμβρίου 1957, από το σοβιετικό κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ, εκτοξεύθηκε το Sputnik 2. Στο εσωτερικό του βρισκόταν ένα μικρό αδέσποτο σκυλί από τους δρόμους της Μόσχας.
Το όνομά της ήταν Λάικα.
Ήταν το πρώτο ζωντανό πλάσμα που τέθηκε σε τροχιά γύρω από τη Γη.
Η είδηση έκανε τον γύρο του κόσμου. Η ανθρωπότητα είχε μόλις κάνει ένα ακόμη βήμα προς την κατάκτηση του Διαστήματος. Πίσω όμως από τον θρίαμβο της τεχνολογίας υπήρχε ένα μικρό ζώο που είχε σταλεί σε μια αποστολή από την οποία δεν υπήρχε επιστροφή.
Η εποχή του Sputnik
Το 1957 ήταν μια χρονιά μεγάλου ανταγωνισμού ανάμεσα στη Σοβιετική Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Στις 4 Οκτωβρίου οι Σοβιετικοί είχαν ήδη προκαλέσει παγκόσμια αίσθηση με τον Sputnik 1, τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο της Γης. Έναν μόλις μήνα αργότερα ήρθε το Sputnik 2.
Αυτή τη φορά όμως υπήρχε και επιβάτης.
Ένα ζωντανό πλάσμα.
Οι επιστήμονες ήθελαν να διαπιστώσουν πώς θα αντιδρούσε ένας οργανισμός στις συνθήκες της εκτόξευσης, της έλλειψης βαρύτητας και της παραμονής στο Διάστημα. Η εμπειρία αυτή θεωρούνταν απαραίτητη πριν επιχειρηθεί μια επανδρωμένη πτήση.
Η Λάικα δεν ήταν, επομένως, απλώς ένας επιβάτης. Ήταν μέρος ενός πειράματος που θα έδινε πληροφορίες για τις μελλοντικές ανθρώπινες διαστημικές πτήσεις.
Γιατί διάλεξαν ένα αδέσποτο;
Η Λάικα ήταν ένα μικρό 2 ετών ημίαιμο σκυλί που είχε βρεθεί στους δρόμους της Μόσχας.
Οι Σοβιετικοί επιστήμονες επέλεγαν αδέσποτα σκυλιά επειδή θεωρούσαν ότι ήταν περισσότερο προσαρμοσμένα στις δύσκολες συνθήκες και στις στερήσεις.
Η Λάικα ήταν ένα από τα τρία σκυλιά που εκπαιδεύτηκαν ως υποψήφια για την αποστολή.
Η εκπαίδευση ήταν σκληρή.
Τα σκυλιά τοποθετούνταν σε ολοένα μικρότερα κλουβιά για να συνηθίσουν τον περιορισμένο χώρο της διαστημικής κάψουλας. Υποβάλλονταν σε περιστροφές μέσα σε φυγόκεντρους, ώστε να προσομοιωθούν οι συνθήκες της εκτόξευσης, και εκτίθεντο στους θορύβους και τις δονήσεις που θα αντιμετώπιζαν κατά την πτήση.
Η διαδικασία αυτή επηρέαζε την υγεία και τη συμπεριφορά τους.
Τελικά επιλέχθηκε η Λάικα.
Οι ιστορίες για το πώς επιλέχθηκε διαφέρουν: Μερικοί είπαν ότι η Λάικα επιλέχθηκε για την ωραία της εμφάνιση και ένας Σοβιετικός πρωτοπόρος στο διάστημα έπρεπε να είναι φωτογενής. Άλλοι ανέφεραν ότι η κορυφαία επιλογή για την αποστολή απορρίφθηκε λίγες μέρες πριν την εκτόξευση επειδή οι γιατροί τη λυπήθηκαν: Δεδομένου ότι δεν υπήρχε τρόπος να σχεδιαστεί έγκαιρα ένα όχημα επανεισόδου και η πτήση σήμαινε βέβαιο θάνατο.
Μια τελευταία επίσκεψη στο σπίτι
Λίγο πριν από την εκτόξευση, ο επιστήμονας Βλαντίμιρ Γιαζντόφσκι πήρε τη Λάικα στο σπίτι του.
Ήθελε να της δώσει την ευχαρίστηση στην σύντομη ζωή της να περάσει λίγο χρόνο με την οικογένειά του και τα παιδιά του.
Η μικρή σκυλίτσα γοήτευσε τους πάντες με τον ήρεμο και τρυφερό χαρακτήρα της.
Ήταν ίσως η τελευταία φορά που βρέθηκε σε ένα κανονικό σπίτι, ανάμεσα σε ανθρώπους που μπορούσαν να τη χαϊδέψουν χωρίς να φορούν εργαστηριακά γάντια.
Λίγο αργότερα θα βρισκόταν μόνη μέσα σε μια μεταλλική κάψουλα, χιλιάδες χιλιόμετρα πάνω από τη Γη.
Το τελευταίο ταξίδι
Η Λάικα συνδέθηκε με αισθητήρες που κατέγραφαν τους σφυγμούς, την αρτηριακή της πίεση και άλλες ζωτικές λειτουργίες.
Το Sputnik 2 - ο δορυφόρος που μετέφερε τη Λάικα σε τροχιά κατασκευάστηκε σε λιγότερο από ένα μήνα αφότου η Σοβιετική Ένωση έθεσε σε τροχιά τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο στον κόσμο στις 4 Οκτωβρίου 1957 -διέθετε σύστημα υποστήριξης της ζωής, τροφή και μηχανισμό ψύξης.
Όμως δεν διέθετε κάτι εξίσου σημαντικό: μηχανισμό επιστροφής.
Οι Σοβιετικοί γνώριζαν εξαρχής ότι η τεχνολογία της εποχής δεν επέτρεπε την ασφαλή επιστροφή της στη Γη.
Η Λάικα ταξίδευε, επομένως, γνωρίζοντας οι άνθρωποι — και όχι εκείνη — ότι το ταξίδι της ήταν χωρίς επιστροφή.
Στις 3 Νοεμβρίου 1957 το Sputnik 2 απογειώθηκε. Όμως προηγουμένως λόγω τεχνικών προβλημάτων της τελευταίας στιγμής, η Λάικα έπρεπε να περιμένει την εκτόξευση στην καμπίνα για τρεις ημέρες. Οι θερμοκρασίες ήταν χαμηλές και οι εργαζόμενοι ζέσταιναν το πιλοτήριο μέσω ενός εύκαμπτου σωλήνα.
Όταν η Λάικα έφτασε σε τροχιά, οι γιατροί διαπίστωσαν με ανακούφιση ότι ο καρδιακός της παλμός, που είχε ανέβει κατά την εκτόξευση, και η αρτηριακή της πίεση ήταν φυσιολογικές. Έφαγε ειδικά προετοιμασμένο φαγητό από ένα δοχείο. Οι επιστήμονες μπορούσαν να παρακολουθούν από τη Γη την κατάστασή της.
Όμως η σκυλίτσα δεν άντεξε και έζησε για λίγες ώρες καθώς οι ζωτικές της ενδείξεις σταμάτησαν.
Η αλήθεια για τον θάνατό της
Για πολλά χρόνια ο κόσμος δεν γνώριζε τι ακριβώς είχε συμβεί.
Η επίσημη σοβιετική εκδοχή άλλαξε με τον χρόνο. Αρχικά αναφέρθηκε ότι η Λάικα είχε πεθάνει ύστερα από αρκετές ημέρες, όταν ολοκληρώθηκε η τροφή της ή όταν σταμάτησε η παροχή οξυγόνου. Υπήρξαν επίσης αναφορές ότι είχε υποβληθεί σε ευθανασία με δηλητήριο που υπήρχε στην τροφή της.
Μόνο πολλά χρόνια αργότερα αποκαλύφθηκε η πραγματικότητα.
Το 2002 ο επιστήμονας της αποστολής Ντμίτρι Μαλασένκοφ επιβεβαίωσε ότι η Λάικα είχε πεθάνει περίπου πέντε ώρες μετά την εκτόξευση.
Η αιτία ήταν η υπερθέρμανση της κάψουλας. Η θερμοκρασία στο εσωτερικό της είχε φτάσει περίπου στους 40 βαθμούς Κελσίου.
Έτσι, η μικρή σκυλίτσα που παρουσιάστηκε στον κόσμο ως η πρώτη «διαστημική ταξιδιώτισσα» είχε πεθάνει πολύ νωρίτερα από ό,τι πίστευε το κοινό.
Πώς αντέδρασε ο κόσμος;
Εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κομμάτια της ιστορίας.
Η αποστολή της Λάικα δεν αντιμετωπίστηκε παντού με τον ίδιο τρόπο.
Στη Σοβιετική Ένωση παρουσιάστηκε κυρίως ως ένα μεγάλο επιστημονικό και εθνικό επίτευγμα. Η Λάικα έγινε σύμβολο της σοβιετικής διαστημικής προόδου.
Στη Δύση, όμως, ο ενθουσιασμός για το τεχνολογικό επίτευγμα συνυπήρχε με την ανησυχία για την τύχη του ζώου.
Ιδιαίτερα έντονες ήταν οι αντιδράσεις στη Βρετανία.
Όταν έγινε γνωστό ότι η Λάικα βρισκόταν στο Sputnik 2 και ότι δεν υπήρχε τρόπος να επιστρέψει στη Γη, φιλοζωικές οργανώσεις αντέδρασαν δημόσια. Η Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals δέχθηκε τόσο μεγάλο αριθμό τηλεφωνημάτων διαμαρτυρίας ώστε οι τηλεφωνικές γραμμές της σχεδόν μπλοκαρίστηκαν. Η National Canine Defence League κάλεσε τους ιδιοκτήτες σκύλων να τηρούν καθημερινά ενός λεπτού σιγή στη μνήμη της.
Στις 4 Νοεμβρίου, μόλις μία ημέρα μετά την εκτόξευση, η UPI μετέδιδε ότι φιλόζωοι σε διάφορες χώρες κατηγορούσαν τους Σοβιετικούς για την αποστολή του σκύλου στο Διάστημα. Η αμερικανική Society for the Prevention of Cruelty to Animals δήλωσε ότι θα ζητούσε από το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών να διαμαρτυρηθεί επίσημα στη σοβιετική πρεσβεία.
Στο Λονδίνο μάλιστα μια αντιπροσωπεία φιλοζωικής οργάνωσης πήγε στη σοβιετική πρεσβεία για να διαμαρτυρηθεί. Μαζί της είχε και δύο σκυλιά Boxer — τα οποία, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά το δημοσίευμα της εποχής, δεν έγιναν δεκτά στο εσωτερικό της πρεσβείας.
Η σοβιετική απάντηση ήταν ότι οι Σοβιετικοί αγαπούσαν τα σκυλιά, αλλά θεωρούσαν πως η θυσία της Λάικα υπηρετούσε έναν μεγαλύτερο σκοπό: την πρόοδο της επιστήμης και, τελικά, την προστασία της ανθρώπινης ζωής στις μελλοντικές διαστημικές πτήσεις.
Η Λάικα έγινε παγκόσμια διασημότητα
Παρά τις αντιδράσεις, η Λάικα έγινε αμέσως παγκόσμιο σύμβολο.
Οι εφημερίδες έγραφαν καθημερινά για την κατάστασή της. Υπήρχε μάλιστα μεγάλη σύγχυση σχετικά με το όνομά της και το φύλο της. Αρκετές εφημερίδες χρησιμοποίησαν αρχικά διαφορετικά ονόματα για το ζώο, μέχρι να επικρατήσει τελικά το «Λάικα».
Ο κόσμος παρακολουθούσε με αγωνία τις ειδήσεις από το Sputnik 2.
Στις 11 και 12 Νοεμβρίου, όταν οι σοβιετικές ανακοινώσεις δεν έδιναν σαφή απάντηση για την κατάσταση της Λάικα, η αβεβαιότητα έγινε ακόμη μεγαλύτερη. Εφημερίδες σε διάφορες χώρες δημοσίευαν αντικρουόμενες πληροφορίες: ήταν ζωντανή; είχε πεθάνει; είχε δηλητηριαστεί; θα μπορούσε άραγε να επιστρέψει;
Ακόμη και στην Ελλάδα η είδηση απασχόλησε τον Τύπο. Δημοσίευμα που αναδημοσιεύεται σήμερα από την «Καθημερινή» καταγράφει τις πληροφορίες του Νοεμβρίου του 1957 για την κατάσταση της Λάικα και την αγωνία γύρω από την τύχη της.
Επιστήμη ή θυσία;
Η υπόθεση της Λάικα έφερε στην επιφάνεια ένα ερώτημα που εκείνη την εποχή δεν ήταν τόσο συνηθισμένο όσο σήμερα:
Μέχρι πού μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος για χάρη της επιστημονικής προόδου;
Η κοινή γνώμη του 1957 δεν ήταν ομοιόμορφη.
Από τη μία πλευρά υπήρχε ο θαυμασμός για την κατάκτηση του Διαστήματος. Η ανθρωπότητα παρακολουθούσε για πρώτη φορά ένα ζωντανό πλάσμα να περιφέρεται γύρω από τη Γη.
Από την άλλη υπήρχαν άνθρωποι που έβλεπαν πίσω από το επίτευγμα ένα ζώο που είχε σταλεί συνειδητά σε μια αποστολή χωρίς επιστροφή.
Και υπήρχε και μια τρίτη διάσταση: ο Ψυχρός Πόλεμος. Η Λάικα δεν ήταν μόνο ένα επιστημονικό πείραμα. Είχε γίνει και σύμβολο της αντιπαράθεσης ανάμεσα στη Σοβιετική Ένωση και τη Δύση.
Αυτό εξηγεί εν μέρει και την αντίφαση της εποχής. Ο βρετανικός Τύπος, για παράδειγμα, σε μεγάλο βαθμό αντιμετώπισε θετικά τη συμβολή των ζώων στην επιστημονική έρευνα, ενώ ταυτόχρονα υπήρξαν οργανωμένες διαμαρτυρίες για τη Λάικα.
Η αντίδραση αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί δείχνει ότι η συζήτηση για την ηθική μεταχείριση των ζώων δεν είναι αποκλειστικά σύγχρονο φαινόμενο.
Το πραγματικό τίμημα
Σήμερα γνωρίζουμε περισσότερα για την αποστολή της Λάικα απ' όσα γνώριζαν οι άνθρωποι το 1957.
Γνωρίζουμε ότι δεν υπήρχε δυνατότητα επιστροφής.
Γνωρίζουμε ότι πέθανε μέσα σε λίγες ώρες.
Και γνωρίζουμε ότι οι μεταγενέστερες σοβιετικές αναφορές για τον θάνατό της δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα.
Η Λάικα, ωστόσο, δεν ήταν το τελευταίο ζώο που χρησιμοποιήθηκε στο σοβιετικό διαστημικό πρόγραμμα. Ακολούθησαν και άλλες αποστολές με σκύλους, ενώ οι εμπειρίες αυτές συνέβαλαν στη γνώση που χρειάστηκε για τις πρώτες επανδρωμένες πτήσεις.
Το 1961 ο Γιούρι Γκαγκάριν έγινε ο πρώτος άνθρωπος που ταξίδεψε στο Διάστημα και μπήκε σε τροχιά γύρω από τη Γη.
Αυτή τη φορά, όμως, ο άνθρωπος που βρισκόταν μέσα στην κάψουλα μπορούσε να επιστρέψει.
Η Λάικα δεν είχε αυτή την ευκαιρία.
Η μνήμη της Λάικα
Μετά τον θάνατό της, η μικρή σκυλίτσα πέρασε στη λογοτεχνία, την τέχνη και τη μουσική.
Έγινε γραμματόσημο, αφίσα, εικονογράφηση, τραγούδι και σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής.
Στη Μόσχα ανεγέρθηκε μνημείο αφιερωμένο στη Λάικα, ενώ η μορφή της περιλαμβάνεται και στο Μνημείο των Κατακτητών του Διαστήματος.
Από τη μία πλευρά, παραμένει σύμβολο της μεγάλης τεχνολογικής προσπάθειας που οδήγησε τον άνθρωπο στο Διάστημα.
Από την άλλη, αποτελεί μια διαρκή υπενθύμιση του τι μπορεί να κρύβεται πίσω από έναν μεγάλο επιστημονικό θρίαμβο.
Η ιστορία της δεν είναι μόνο μια ιστορία για το Διάστημα.
Είναι και μια ιστορία για την ευθύνη του ανθρώπου απέναντι σε εκείνα τα πλάσματα που χρησιμοποιεί για να προχωρήσει μπροστά.
Και ίσως γι' αυτό, περισσότερο από έξι δεκαετίες αργότερα, το όνομα Λάικα εξακολουθεί να συγκινεί.
Ένα μικρό αδέσποτο της Μόσχας έγινε το πρώτο ζωντανό πλάσμα που ταξίδεψε σε τροχιά γύρω από τη Γη.
Δεν επέστρεψε ποτέ.
Αλλά δεν ξεχάστηκε.
