Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ: Η γυναίκα που έκανε την Ιστορία προσωπική υπόθεση

 

Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ: Η γυναίκα που έκανε την Ιστορία προσωπική υπόθεση

Υπάρχουν άνθρωποι που μοιάζουν μικροί στο σώμα αλλά τεράστιοι στο αποτύπωμά τους. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ είναι μια από αυτούς. Μια μορφή που κουβαλούσε μέσα της το πάθος της ελληνικής Ιστορίας, την αγωνία για την ταυτότητα του τόπου και την ακατάβλητη επιμονή να επιστρέφει, να παρεμβαίνει και να υπενθυμίζει τι σημαίνει να είσαι Έλληνας.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ (γαλλικά: Hélène Ahrweiler‎‎, Αθήνα, 29 Αυγούστου 1926 - Αθήνα, 16 Φεβρουαρίου 2026) ήταν Ελληνίδα βυζαντινολόγος ιστορικός μικρασιατικής καταγωγής. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης το 1967 και η πρώτη γυναίκα πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης στην 700 χρόνων ιστορία του, το 1976. Ακόμη, ήταν Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF.

Το 2014 έδωσε μια 10ώρη συνέντευξη για να ετοιμαστεί μια μονογραφία της που το υλικό της έγινε τόμος εικονογραφημένος. («Portrait Documentaries/τεύχος 5/Αφιέρωμα/Αρβελέρ»). Από την συνέντευξη αυτή, ένα απόσπασμα της δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΕΘΝΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ τον Μάη του 2014. Είναι ένα απόσπασμα που  αποκαλύπτει μια ζωή που χτίστηκε πάνω σε μνήμες, αξίες, αντιφάσεις, χιούμορ και βαθιά πολιτική σκέψη. Μια ζωή που ξεκινά από την παιδική ηλικία και φτάνει μέχρι τις κορυφές της ακαδημαϊκής και πνευματικής καταξίωσης της.

Εδώ, με αφορμή την πρόσφατη αποδημία της, θα προσπαθήσουμε να σας παρουσιάσουμε μια μικρή περίληψη.

Η παιδική ηλικία που καθόρισε τα πάντα

Για την Αρβελέρ, η παιδική ηλικία δεν ήταν απλώς μια περίοδος ζωής, ήταν το θεμέλιο της ύπαρξης της. «Γεννιέσαι ένα τίποτα και σιγά σιγά γίνεσαι κάτι», λέει. Μέσα σε ένα σπίτι γεμάτο χαρτοπαίκτες, έγινε «δεινή στο πόκερ και την πόκα», αλλά κυρίως απέκτησε πείσμα, αυτοπεποίθηση και την ανάγκη να αποδεικνύει ότι μπορεί να φέρει εις πέρας ό,τι αναλαμβάνει.

Οι γονείς της υπήρξαν ο άξονας της ζωής της.

Ο πατέρας της τής έμαθε ότι «το πρόσωπο είναι σπαθί» και ότι δεν πρέπει να ζητά από άλλους να κάνουν ό,τι οφείλει να κάνει η ίδια.

Η μητέρα της τής υπενθύμιζε: «Μην ξεχνάς ποια είναι η θέση σου. Ούτε πιο πάνω ούτε πιο κάτω».

Αυτές οι δύο φράσεις έγιναν ο ηθικός της κώδικας.

 

Από την Αρχαιολογία δίπλα στη Βασίλισσα Φρειδερίκη

Παρότι είχε «μαθηματικό μυαλό», η ζωή την οδήγησε στην Αρχαιολογία. Εκεί συνάντησε την αριστοκρατία της Αθήνας, αλλά δεν δίστασε να δηλώσει πως, αν χρειαστεί, «θα πουλούσε λεμόνια στους δρόμους» για να ζήσει.

Και το χρειάστηκε. Με δύο ηλικιωμένους γονείς και μια αδελφή να στηρίξει, έκανε κάθε δουλειά που μπορούσε. Έτσι ξαφνικά βρέθηκε, αν και  ΕΠΟΝίτισσα, να εργάζεται για τον «Έρανο της Βασίλισσας» δίπλα στη Φρειδερίκη. Αυτή υπήρξε μια από τις πιο παράδοξες στιγμές της ζωής της.

Οι ιστορίες της από εκείνη την περίοδο είναι σχεδόν κινηματογραφικές:

•          Η συμφοιτήτρια που την κατήγγειλε ως «τη μεγαλύτερη κομμουνίστρια», με τη Φρειδερίκη να απαντά: «Εγώ αποφασίζω ποιος είναι κομμουνιστής σε αυτή τη χώρα».

•          Το επεισόδιο όπου η βασίλισσα έδωσε τέσσερα σκαμπίλια στον μικρό Κωνσταντίνο, ο οποίος έτρεξε πίσω από έναν θάμνο φωνάζοντας κοροϊδευτικά: «Κάπα Κάπα Ε!».

•          Η στιγμή που η Αρβελέρ παραιτήθηκε επειδή η Φρειδερίκη απαγόρευσε το κάπνισμα μπροστά της: «Μεγαλειοτάτη, αντίο σας».

 

 

Πολιτική σκέψη με καθαρότητα και θάρρος

Η Αρβελέρ μίλαγε για τον φασισμό με απόλυτη διαύγεια:

Ο φασισμός γοητεύει επειδή δίνει στον καθένα την ψευδαίσθηση ότι είναι ίσος με όλους, επειδή «θεοποιεί τη μάζα» και εξαφανίζει τη μονάδα.

Αρνιόταν κατηγορηματικά να συνομιλήσει με ανθρώπους που δίνουν διαταγές, «ιδίως όταν τις εκστομίζουν σε λάθος ελληνικά».

Για την ηγεσία, φοβόταν περισσότερο όσους υπέκυπταν σε πιέσεις και εκβιασμούς. Στην συνέντευξη που έδωσε φέρνει ως παράδειγμα τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και την ιστορική του σύγκρουση με τον καγκελάριο Σμιτ για την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ. Η αποφασιστικότητα του Καραμανλή ανάγκασε τον Γερμανό ηγέτη να αλλάξει δημόσια θέση μέσα σε λίγα λεπτά.

Η Αριστερά και τα τέσσερα Δ

Για την Αρβελέρ, Αριστερά σημαίνει ένα πολίτευμα που ενδιαφέρεται για δίκαιη —όχι ίση— κατανομή του πλούτου.

Τη συνόψιζε σε τέσσερα Δ:

•          Δημοκρατία

•          Δικαιοσύνη

•          Διανομή πλούτου

•          Διάλογος

Αυτά είναι, όπως έλεγε, η ουσία της Αριστεράς και ποτέ της Δεξιάς.

Η ευτυχία, τα λάθη και ο «μονόδρομος»

Η ευτυχία, για εκείνη, ήταν οι στιγμές που δεν ξεχνιούνται.

Η αλησμόνητη ζωή είναι η αληθινή ζωή.

Τα λάθη τα κάνουμε από φιλοδοξία, ματαιοδοξία, υπερεκτίμηση του εαυτού και λανθασμένη ανάλυση των δεδομένων.

Και όταν κάποιος παρουσιάζει μια απόφαση ως «μονόδρομο»; Τότε ας σκεφτούμε πως:

«Κάποιο λάκκο έχει η φάβα», έλεγε γελώντας.

 

 

Ένα πορτρέτο που μένει

Η συνέντευξη της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ δεν ήταν απλώς μια αφήγηση ζωής. Ήταν μια κατάθεση ψυχής, μια πολιτική πράξη, μια φιλοσοφική τοποθέτηση και μια υπενθύμιση ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο στα βιβλία — γράφεται και μέσα μας.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν υπήρξε απλώς μια σπουδαία ακαδημαϊκός· υπήρξε μια συνείδηση σε διαρκή εγρήγορση. Δεν φοβήθηκε τις αντιφάσεις της εποχής της ούτε τις προσωπικές της διαδρομές. Έζησε μέσα στις συγκρούσεις, αλλά δεν άφησε ποτέ να της αφαιρέσουν την ανεξαρτησία της σκέψης της.

Από το σπίτι των παιδικών της χρόνων μέχρι τα ανώτατα πνευματικά ιδρύματα της Ευρώπης, διατήρησε έναν εσωτερικό άξονα: αξιοπρέπεια, μέτρο και ευθύνη. Δεν αναζήτησε τη βολή· αναζήτησε τη στάση. Και αυτό είναι ίσως το πιο σπάνιο γνώρισμα.

Σε μια εποχή όπου οι λέξεις συχνά αδειάζουν από νόημα, εκείνη επέμενε να τις χρησιμοποιεί με ακρίβεια. Να ξεχωρίζει τη δικαιοσύνη από την ισοπέδωση, τη δημοκρατία από τη δημαγωγία, την ηγεσία από τον εκβιασμό.

Η Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ υπήρξε μια γυναίκα που έζησε την Ελλάδα από όλες τις πλευρές: την οικογένεια, την ανάγκη, την πολιτική, την εξουσία, την ακαδημαϊκή κορυφή και για αυτό τον λόγο συνέχιζε να μιλά με την ίδια καθαρότητα, το ίδιο θάρρος και το ίδιο πάθος μέχρι το τέλος της ζωής της.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το μεγαλύτερο μάθημά της:

Η Ιστορία δεν είναι αφήγηση του παρελθόντος — είναι ευθύνη του παρόντος.

Πηγή:

https://boraeinai.blogspot.com/2014/05/blog-post_5933.html

https://el.wikipedia.org/wiki/Ελένη_Γλύκατζη-Αρβελέρ

Το Λευκό Ρόδο: Η φωνή της συνείδησης απέναντι στον ναζισμό

 

Το Λευκό Ρόδο: Η φωνή της συνείδησης απέναντι στον ναζισμό

Γράφει ο Κων. Γραικιώτης

Μέσα στο σκοτάδι του ναζιστικού καθεστώτος, σε μια εποχή όπου ο φόβος και η προπαγάνδα κυριαρχούσαν, μια μικρή ομάδα νέων ανθρώπων τόλμησε να μιλήσει. Το «Λευκό Ρόδο» (Weiße Rose) δεν διέθετε όπλα ούτε πολιτική ισχύ. Διέθετε, όμως, παιδεία, πίστη σε ανθρωπιστικές αξίες και το θάρρος να υπερασπιστεί την αλήθεια.

Κεντρικές μορφές της ομάδας υπήρξαν τα αδέλφια Σόφι και Χανς Σολ, φοιτητές στο Ludwig-Maximilians-Universität München, που με τα φυλλάδιά τους κάλεσαν τους συμπατριώτες τους να αναλάβουν ηθική ευθύνη απέναντι στα εγκλήματα του καθεστώτος. Η δράση τους υπήρξε σύντομη, αλλά η ηθική της ακτινοβολία διαχρονική.

 

Το «Λευκό Ρόδο» και η Σόφι Σολ

 

 

Ίσως η πιο γνωστή ομάδα αντίστασης κατά του ναζιστικού καθεστώτος υπήρξε το «Λευκό Ρόδο» (Weiße Rose), ένας κύκλος νέων φοιτητών και διανοουμένων που τόλμησαν να υψώσουν φωνή διαμαρτυρίας μέσα στην καρδιά του Τρίτου Ράιχ. Κεντρικές μορφές της ομάδας ήταν τα αδέλφια Σόφι και Χανς Σολ.

Η Σόφι Σολ γεννήθηκε στις 9 Μαΐου 1921 στο Forchtenberg, και ήταν το τέταρτο από τα έξι παιδιά της οικογένειάς της. Ο πατέρας της που ήταν δήμαρχος στο Forchtenberg ήταν άνθρωπος που διακρινόταν ιδιαίτερα για τις φιλελεύθερες και επικριτικές του απόψεις απέναντι στον εθνικοσοσιαλισμό. Κάποια στιγμή πήρε την οικογένειά του από το Forchtenberg και εγκαταστάθηκαν στην Ulm.  

Η Σόφι μεγάλωσε σε περιβάλλον πνευματικής καλλιέργειας, με αγάπη για τη φύση, τη λογοτεχνία, τη μουσική, το σχέδιο και τη ζωγραφική. Όπως και ο αδελφός της Χανς, εντάχθηκε και αυτή σε νεαρή ηλικία στη Εθνικοσοσιαλιστική Νεολαία του Χίτλερ (Hitlerjugend), συμμεριζόμενη αρχικά τον ενθουσιασμό της εποχής γύρω από αυτή. Τα κοινά ταξίδια, η αίσθηση της κοινότητας και οι ιδέες περί πατρίδας και τα παχιά λόγια γοήτευαν τότε πολλούς νέους. Ωστόσο, ο αρχικός ενθουσιασμός σύντομα μετατράπηκε σε μια βαθιά κριτική στάση, ιδίως καθώς η οικογένεια της και τα φιλικά τους πρόσωπα αντιμετώπισαν διώξεις από το ναζιστικό καθεστώς.

 

Η ένταξή των αδελφών Σολ στο «Λευκό Ρόδο»

 

 

Κατά τη διάρκεια των ιατρικών σπουδών του στο Μόναχο o Χανς Σολ, έγινε φίλος με τους Alexander Schmorell, Christoph Probst και Willi Graf. Μέσω ενός γνωστού από την Ουλμ, γνώρισε τον Carl Muth, τον εκδότη του πλέον απαγορευμένου καθολικού μηνιαίου περιοδικού "Hochland". Αυτός ο ηλικιωμένος κύριος επηρέασε τον Hans Scholl, όπως και οι διαλέξεις του επικριτικού κατά του καθεστώτος καθηγητή φιλοσοφίας Kurt Huber.

Οι Χανς Σολ και Αλεξάντερ Σμόρελ είχαν ήδη γράψει και διανείμει τέσσερα φυλλάδια όταν, μαζί με τον Βίλι Γκραφ, στάλθηκαν στο μέτωπο της Ρωσίας το καλοκαίρι του 1942. Στις αρχές Νοεμβρίου, επέστρεψαν στο Μόναχο – ενισχυμένοι από το αίσθημα ότι έπρεπε να κάνουν κάτι ενάντια σε αυτό το καθεστώς και σε αυτόν τον πόλεμο.

Το «Λευκό Ρόδο» δεν ήταν εξαρχής οργανωμένη αντιναζιστική αντιστασιακή οργάνωση, ήταν περισσότερο ένας κύκλος ομοϊδεατών φίλων. Ο Κρίστοφ Προμπστ και ο Αλεξάντερ Σμόρελ όπως γράψαμε ήταν φίλοι από τα μαθητικά τους χρόνια και, κατά τη διάρκεια των σπουδών τους στην Ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, γνώρισαν τον Χανς Σολ και τον Βίλι Γκραφ. Το 1942 η Σόφι γράφτηκε στο Ludwig-Maximilians-Universität München για να σπουδάσει Βιολογία και Φιλοσοφία και εντάχθηκε και αυτή στον κύκλο τους.

Όλοι μαζί συναντιόνταν για βραδιές ανάγνωσης και συζητήσεων, παρακολουθούσαν τις διαλέξεις του καθηγητή φιλοσοφίας Κουρτ Χούμπερ και αντάλλασσαν ιδέες που στηρίζονταν σε χριστιανικές και ανθρωπιστικές αξίες. Μελετούσαν τον Αυγουστίνο, τον Θωμά Ακινάτη και τον Κίρκεγκωρ, αναζητώντας πνευματικά ερείσματα απέναντι στη βαρβαρότητα της εποχής. Για τον Χανς Σολ, στόχος ήταν να τεθεί «ένα ορατό σημάδι χριστιανικής αντίστασης».

 

Η ώρα της δράσης

 

 

Η εμπειρία του πολέμου υπήρξε καταλυτική. Στο Ανατολικό Μέτωπο, το καλοκαίρι του 1942, τα μέλη της ομάδας έγιναν μάρτυρες της εξαθλίωσης και άκουσαν για μαζικές εκτελέσεις. Παράλληλα, στη Γερμανία πλήθαιναν οι πληροφορίες για εξαφανίσεις και δολοφονίες αμάχων και ασθενών. Η βία και η ριζοσπαστικοποίηση του καθεστώτος ενίσχυσαν την απόφασή τους να δράσουν.

Τον Ιούνιο του 1942, μετά από σφοδρή αεροπορική επιδρομή στην Κολωνία, ο Χανς Σολ και ο Αλεξάντερ Σμόρελ συνέταξαν και διένειμαν τα πρώτα φυλλάδια. Σε λόγο υψηλό και λογοτεχνικό, καλούσαν σε παθητική αντίσταση και κατήγγελλαν τη συνενοχή των συμπολιτών τους στα εγκλήματα του ναζιστικού καθεστώτος. Τα επόμενα φυλλάδια του «Λευκού Ρόδου» κατήγγειλαν ανοιχτά πλέον τις μαζικές δολοφονίες, ενώ το πέμπτο φυλλάδιο τυπώθηκε σε χιλιάδες αντίτυπα και διανεμήθηκε σε πόλεις της νότιας Γερμανίας και της Αυστρίας. Τον Ιανουάριο του 1943 προειδοποιούσαν τελικά ότι ο Χίτλερ οδηγούσε τη χώρα στην άβυσσο και, για πρώτη φορά, καλούσαν τον λαό και την νεολαία σε ενεργό αντίσταση.

Από τον Φεβρουάριο του 1943, η ομάδα προχώρησε και σε νυχτερινές δράσεις, γράφοντας συνθήματα όπως «Κάτω ο Χίτλερ» και «Ελευθερία» σε κτίρια του Μονάχου. Το έκτο φυλλάδιο, γραμμένο από τον Κουρτ Χούμπερ, κατήγγελλε την καταστροφική πολεμική πολιτική που είχε ήδη στοιχίσει τη ζωή σε εκατοντάδες χιλιάδες Γερμανούς στρατιώτες, ιδίως στο Στάλινγκραντ.

 

Το τέλος των αδελφών Σολ

 

Στις 18 Φεβρουαρίου 1943, κατά τη διανομή του έκτου φυλλαδίου στο αίθριο του πανεπιστημίου, τα αδέλφια Σολ συνελήφθησαν από τον θυρωρό και παραδόθηκαν στη Γκεστάπο. Στις 22 Φεβρουαρίου 1943 καταδικάστηκαν σε θάνατο από το Volksgerichtshof και εκτελέστηκαν με γκιλοτίνα την ίδια ημέρα. Μαζί τους εκτελέστηκε και ο Κρίστοφ Προμπστ. Κατά την ανάκρισή της, η Σόφι αρνήθηκε να αποκηρύξει τις πράξεις της ή να αποστασιοποιηθεί από τον αδελφό της, δηλώνοντας ότι ενήργησε κατά συνείδηση και ήταν έτοιμη να αποδεχθεί τις συνέπειες. Οι δεσμοφύλακες ανέφεραν με ιδιαίτερο σεβασμό την άφοβη στάση της καθώς οδηγήθηκε στην εκτέλεση.

 

Το τέλος του Λευκού Ρόδου

 

 

Τον Απρίλιο του 1943 ακολούθησαν νέες δίκες: ο Αλεξάντερ Σμόρελ, ο Κουρτ Χούμπερ και ο Βίλι Γκραφ καταδικάστηκαν επίσης σε θάνατο, ενώ άλλοι συνεργάτες έλαβαν βαριές ποινές φυλάκισης. Παρά τις διώξεις, το έργο τους δεν έσβησε. Στο Αμβούργο, φοιτητές αντέγραψαν και διένειμαν το τελευταίο φυλλάδιο, προσθέτοντας τη φράση «Και όμως το πνεύμα τους συνεχίζει να ζει». Πολλοί από αυτούς συνελήφθησαν αργότερα και κάποιοι εκτελέστηκαν λίγο πριν από το τέλος του πολέμου.

Το τελευταίο φυλλάδιο του «Λευκού Ρόδου» διέρρευσε στο εξωτερικό και ρίχτηκε πάνω από τη Γερμανία από βρετανικά αεροπλάνα τον Δεκέμβριο του 1943. Σε ραδιοφωνική του ομιλία μέσω του BBC, ο Τόμας Μαν χαρακτήρισε τα μέλη της ομάδας εκπροσώπους μιας «άλλης, καλύτερης Γερμανίας» και τους διαβεβαίωσε ότι η θυσία τους δεν θα ήταν μάταιη.

 

Η κληρονομιά του «Λευκού Ρόδου»

 

     

Η εκτέλεση των μελών του «Λευκού Ρόδου» από το Volksgerichtshof τον Φεβρουάριο του 1943 δεν σήμανε το τέλος του πνεύματός τους. Τα φυλλάδιά τους ταξίδεψαν πέρα από τα σύνορα της Γερμανίας, το όνομά τους έγινε σύμβολο αντίστασης και η στάση τους απέναντι στον θάνατο κατέστη σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές.

Η Σόφι Σολ, λίγο πριν από την εκτέλεσή της, είχε πει πως κάποιος έπρεπε επιτέλους να αντισταθεί. Με τη θυσία της, απέδειξε ότι ακόμη και μέσα σε μια δικτατορία, η ατομική συνείδηση μπορεί να σταθεί όρθια. Το «Λευκό Ρόδο» παραμένει μέχρι σήμερα μια υπενθύμιση ότι η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια απαιτούν θάρρος — και ότι καμία πράξη που γίνεται στο όνομα της αλήθειας δεν είναι μάταιη.

Η κληρονομιά του «Λευκού Ρόδου» παραμένει έως σήμερα σύμβολο ηθικού θάρρους και πνευματικής αντίστασης απέναντι σε κάθε τυραννία, παράδειγμα για την νεολαία και μια υπενθύμιση ότι ακόμη και μια μικρή ομάδα αποφασισμένων νέων μπορεί να υψώσει με αξιώσεις φωνή ελευθερίας μέσα στο σκοτάδι.

 

Πηγές :

Πληροφορίες και φωτογραφίες από τα παρακάτω links: 

https://bittergrounds.com/cryptoreleases/sophie-scholl-is-executed-by-nazi-government/

https://www.forchtenberg.de/unsere-stadt/geschichtliches/persoenlichkeiten/sophie-scholl

https://www.planet-wissen.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse_rose/weisse-rose-mitglieder-100.html