Η σκληρή μάχη με τα πιόνια

Η σκληρή μάχη με τα πιόνια

Σε κάθε παγκόσμιο σκακιστικό πρωτάθλημα όταν πλησιάζει η ώρα, οι διεκδικητές του τίτλου ατσαλώνουν τα νεύρα τους για την αναμέτρηση.

Τον Μάιο του 1981, μια επίσημη σοβιετική αντιπροσωπεία    έφτανε στο Μεράνο της Βόρειας Ιταλίας κι έσπευδε να καπαρώσει μια απόμερη βίλλα, για τον Σεπτέμβρη, τον Οκτώβρη και τον Νοέμβρη του ίδιου έτους. Τον Ιούνιο, έφτανε ένας επιστήμονας για να μετρήσει - με μετρητή Γκάιγκερ  -  τη   ραδιενέργεια   που υπήρχε στο περιβάλλον, ενώ άλλοι συνάδελφοι του υπέβαλαν στους οργανωτές του ματς ένα ερωτηματολόγιο αποτελούμενο από 70 ερωτήματα, τα οποία κάλυπταν κάθε τι που είχε σχέση με την περιοχή: Από τον ετήσιο μέσο όρο βροχοπτώσεων, μέχρι το ποσοστό εγκληματικότητας. Τελικά, γύρω στα τέλη Σεπτεμβρίου, έκανε την εμφάνιση του και το αντικείμενο όλων αυτών των σχολαστικών προληπτικών μέτρων, κουβαλώντας μαζί του μια δεκαπενταμελή ακολουθία, χαρτοκιβώτια γεμάτα ρωσικές τροφές, κάμποσες χιλιάδες βιβλία και την τρομακτική ευθύνη της προασπίσεως του κύρους της πατρίδας του. Ήταν   ένας  λεπτεπίλεπτος  στην όψη τριαντάρης, με σκούρα μαλλιά, λεγόταν Ανατόλι Γιεβγένγιεβιτς Καρπόβ και ήταν ο βασιλιάς του παγκόσμιου σκακιού. Είχε έρθει στο Μεράνο για να υπερασπιστεί το «Στέμμα» του, όπως προβλέπουν οι διεθνείς κανονισμοί:

Όπως ίσχυε μέχρι τις αρχές του 1990 κάθε τρία  χρόνια, ο εκάστοτε παγκόσμιος πρωταθλητής έπρεπε να ξαναπαίζει για τον τίτλο. Στη διάρκεια της προετοιμασίας του, κάτω απ' την καθοδήγηση και την επίβλεψη των κορυφαίων Σοβιετικών τεχνικών, ο Καρπόβ, είχε ακολουθήσει ένα τακτικό πρόγραμμα προπονήσεων, είχε «ακονίσει» τα ρεφλέξ του σε διάφορα καλοδιαλεγμένα τουρνουά, κι είχε κατ' επανάληψη αντιμετωπίσει, σε φιλικούς αγώνες, τους «μεγάλους» συναδέλφους του. Τώρα, ήταν πια έτοιμος. Οι Ολυμπιακοί του Πνεύματος μπορούσαν ν' αρχίσουν.

Ευθύς εξ αρχής, οι Σοβιετικοί είχαν δώσει στο σκάκι μια ξεχωριστή θέση μέσα στο σύστημα τους. Ο Λένιν, καλός σκακιστής κι ο ίδιος, ήταν αυτός που είχε την έμπνευση να συμπεριληφθεί το παιχνίδι στο σοβιετικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Η σοβιετική κυβέρνηση επεφύλασσε στους κορυφαίους σκακιστές τις πιο πολυπόθητες τιμητικές διακρίσεις και υλικές ανταμοιβές, με αποτέλεσμα, η εθνική της Σκακιστική Ομοσπονδία να είναι η μεγαλύτερη του κόσμου - με περισσότερα από πέντε εκατομμύρια ενεργά μέλη. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς, πως τα μέλη της αντίστοιχης Ομοσπονδίας των ΗΠΑ μόλις που ξεπερνούσαν το 1981 τις 50.000. Από τα επτά παγκόσμια πρωταθλήματα που έχουν διεξαχθεί μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, τα έξι κερδήθηκαν από Σοβιετικούς. Για την Ρωσία λοιπόν, αν ο Καρπόβ έχανε το στέμμα του στο Μεράνο, το πράγμα θα άγγιζε περίπου τα όρια εθνικής συμφοράς...

Ένας παράγοντας που περιέπλεκε την κατάσταση ήταν ο αντίπαλος του Καρπόβ, ο βαρύς σαν αρκούδα Βίκτωρ Κορτσνόι. Είκοσι χρόνια μεγαλύτερος απ' τον Καρπόβ, γεννημένος και μεγαλωμένος στο Λένινγκραντ, ο Κορτσνόι είχε συγκλονίσει ολόκληρη την Σοβιετική Ένωση όταν, το 1976, διέφυγε στην Δύση. Από τότε, είχε γίνει καρφί στο μάτια του ρωσικού σκακιστικού κατεστημένου, καθώς δεν έπαυε να νικάει τους καλύτερους Σοβιετικούς σκακιστές, να τινάζει στον αέρα τους ψευδείς ισχυρισμούς τους ότι δήθεν ήταν ερασιτέχνες (αποκάλυψε πως είναι επαγγελματίες, πλήρους απασχολήσεως, αμειβόμενοι από το κράτος), και γενικά να τους κάνει τη ζωή δύσκολη.

Δυο φορές, παλιότερα, το 1974 και το 1978, ο Καρπόβ κι ο Κορτσνόι είχαν αντιμετωπίσει σε ματς ο ένας τον άλλο, με νικητή, και τις δύο φορές, τον Καρπόβ. Τώρα, ο Κορτσνόι, έχοντας δώσει σκληρές μάχες για να περάσει τους παγκόσμιους προκριματικούς, είχε φτάσει και πάλι αντιμέτωπος του Καρπόβ, διεκδικώντας μερίδιο από ένα συνολικό χρηματικό έπαθλο 800.000 ελβετικών φράγκων, του οποίου οι 500.000 προορίζονταν για το νικητή κι οι 300.000 για τον ηττημένο.

Δεν άργησε να γίνει φανερό στους εκατοντάδες δημοσιογράφους που είχαν μαζευτεί στο Μεράνο, πως η Σοβιετική Ένωση δεν θα δίσταζε να μηχανευτεί τα πάντα, προκειμένου να πετύχει την εξουδετέρωση της απειλής που λεγόταν Κορτσνόι.

Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος ήταν να κρατήσουν ομήρους τη γυναίκα του φυγάδα και το γιό του, που είχαν μείνει στη Ρωσία. Οι Σοβιετικοί - κατά παράβαση των Συμφωνιών του Ελσίνκι όχι μόνον αρνήθηκαν να τους δώσουν άδεια εξόδου αλλά έστειλαν το γιο του σε στρατόπεδο εργασίας, στην Σιβηρία. Η ψυχολογική πίεση που αντιμετώπισε ο Κορτσνόι είχε καταστρεπτικά αποτελέσματα. Σ' όλη τη διάρκεια του ματς, κυκλοφορούσε η φήμη πως θα τους απελευθέρωναν. Στην πραγματικότητα, χρειάστηκε να περάσουν μήνες μέχρι να συμβεί κάτι τέτοιο.

Υπήρχε, επίσης, το περίεργο φαινόμενο  της ύπνωσης.   Στο αμέσως προηγούμενο σκακιστικό πρωτάθλημα, το 1978, στις Φιλιππίνες, ο διεκδικητής του τίτλου έδειχνε φανερά ενοχλημένος από την παρουσία - στο χώρο  των   θεατών  -   ενός  Ρώσου παραψυχολόγου, ονόματι Βλαντιμίρ Ζούκαρ, ο οποίος είχε διαρκώς καρφωμένο  πάνω  στον Κορτσνόι  ένα βλέμμα γεμάτο κακία. Τα μυστηριώδη φερσίματα του και η σκέψη πως ίσως ο άνθρωπος αυτός διέθετε κάποιες υπερφυσικές δυνάμεις, αποδείχτηκαν συχνά παράγοντες ικανοί να διαταράξουν τον ειρμό των σκέψεων, χάρη στον οποίο κερδίζει τη ζωή του ένας μαιτρ του σκακιού σαν τον Κορτσνόι.

Το «κόλπο Ζούκαρ» ήταν υψηλού επιπέδου εύρημα κι όλοι περίμεναν πως κάτι ανάλογο θα συνέβαινε και στο Μεράνο. Έτσι, όταν ο Κορτσνόι αξίωσε να τοποθετηθεί ένα αλεξίσφαιρο κρύσταλλο ανάμεσα σ' εκείνον και στο κοινό που παρακολουθούσε το τουρνουά, το οποίο θα τον προστάτευε από τα βλέμματα κάποιου πιθανού υπνωτιστή, λίγοι ήταν     εκείνοι που εξεπλάγησαν. Το αίτημα του, πάντως, δεν έγινε δεκτό.           
     

Το ότι συμβαίνουν τέτοια πράγματα, στα πλαίσια μιας εκδήλωσης όπου δεν είναι παρά ένα παιχνίδι, ίσως να φαίνεται παράλογο. Το σκάκι, όμως, δεν είναι απλώς ένα ακόμη παιχνίδι, μέσα στα τόσα άλλα που     υπάρχουν: Είναι το παιχνίδι - μια εγκεφαλική δραστηριότητα απείρου βάθους και  παγκόσμιας γοητείας.

Επί 15 σχεδόν αιώνες, αφ' ότου «γεννήθηκε»  στην Ινδία,  οι σκακιστές έχουν συχνά καταφύγει σε ύπουλες ενέργειες, πονηριές ή και καθαρές απάτες,  προκειμένου  να κατακτήσουν μια νίκη. «Το σκάκι,» όπως είπε κάποτε ο Μπόρις Σπάσκυ, ένας από τους έξι παγκόσμιους πρωταθλητές της Ρωσίας, «είναι σαν τη ζωή.» Αλλά για τον Αμερικανό Μπόμπυ Φίσσερ, τον μόνο παγκόσμιο πρωταθλητή που δεν είναι Σοβιετικός (τουλάχιστον από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά), ακόμη κι αυτή η σύγκριση δεν ήταν όσο έπρεπε έντονη: «Το σκάκι είναι ζωή,» ισχυριζόταν εκείνος.

Εκείνο που θέλγει, αλλά και εξοργίζει τους σκακιστές, είναι το ότι ένα παιχνίδι,   φαινομενικά   τόσο   απλό (ακόμα κι ένα παιδί μπορεί να μάθει, σε λίγα λεπτά, τους κανονισμούς βάσει των οποίων κινούνται οι δυο «στρατοί» με τα 16 τους πιόνια, πάνω στη σκακιέρα με τα 64 τετράγωνα), στην πραγματικότητα είναι ατέλειωτα περίπλοκο! Η τύχη δεν έχει καμιά ανάμειξη εδώ. Τίποτε άλλο δεν "παίζει ρόλο, εκτός απ' την ικανότητα του παίκτη να συνδυάζει μια ολόκληρη αλυσίδα κινήσεων, να κρίνει τις εκάστοτε θέσεις των πιονιών και να προβλέπει νοερά την εικόνα που θα παρουσιάζει η σκακιέρα μετά από δώδεκα, ή και παραπάνω κινήσεις.

Ο αριθμός των δυνατών κινήσεων σ' ένα παιχνίδι σκακιού είναι κάτι το εκπληκτικό! Στην πραγματικότητα, κανείς δεν έχει καταφέρει να προσδιορίσει ακριβώς, πόσες πιθανές κινήσεις υπάρχουν. Ένας ερευνητής τις υπολόγισε στα πλαίσια της τάξεως του 10¹²⁰ - που σημαίνει τον αριθμό ένα, ακολουθούμενο από 120 μηδενικά. Κάπως πιο ποιητικά, ένας άλλος ειδικός είπε πως ο αριθμός των πιθανών κινήσεων σε μια παρτίδα μεταξύ Καρπόβ και Κορτσνόι, θα μπορούσε να αντιστοιχεί με τον αριθμό των ατόμων που υπάρχουν στο Σύμπαν...

Φυσικά, όλοι οι κορυφαίοι σκακιστές είναι προικισμένοι απ' τη φύση, ή αποκτούν μετά από σκληρό μόχθο, εκπληκτική μνήμη, που τους επιτρέπει να τα βγάζουν πέρα με τις περίπλοκες απαιτήσεις του παιχνιδιού. Λέγεται πως ο Μπόμπυ Φίσσερ ήταν σε θέση να θυμάται την κάθε κίνηση όλων των παρτίδων που έπαιξε στη ζωή του! Ο Τζότζεφ Χένρυ Μπλάκμπερν, ο μεγάλος Άγγλος σκακιστής του 19^ου αιώνα, ανακοίνωσε κάποτε στον αντίπαλο του, στη μέση κάποιου παιχνιδιού, ότι θα τον κέρδιζε μετά από 16 ακριβώς κινήσεις. Τό 'πε και το 'κάνε. Το ότι προέβλεψε το μοιραίο «ρουά-ματ» τόσο νωρίτερα, ήταν έτσι κι αλλιώς εκπληκτικό. Αλλά το πράγμα γινόταν ακόμη πιο αξιοθαύμαστο αν ληφθεί υπ' όψη το γεγονός, ότι ο μεγάλος σκακιστής έπαιζε με δεμένα τα μάτια!

Το σκάκι δεν είναι μόνο μια τρομακτική μάχη νοημοσύνης, είναι παράλληλα ένας κατ' εξοχήν προσωπικός αγώνας. Και δεν είναι καθόλου ασυνήθιστο, να βλέπει κανείς μεστούς άντρες να εξάπτονται και ν' αρχίζουν τις μεγαλοστομίες ή να βάζουν τα κλάματα μετά από μια ήττα. Πριν από πάρα πολά χρόνια, σ' ένα τουρνουά στην Δανία, ένας σκακιστής που είχε ηττηθεί χάρη σε μια εύστοχη κίνηση της Βασίλισσας του αντιπάλου του, επέστρεψε στην αίθουσα σε προχωρημένη ώρα και... έκοψε τα κεφάλια όλων των Βασιλισσών στις σκακιέρες. Όταν ο Ρώσος μαιτρ Ααρών Νίμτζοβιτς ηττήθηκε από έναν παίκτη κατωτέρας κλάσεως, έγινε τόσο έξαλλος, ώστε πήδησε πάνω στο τραπέζι κι άρχισε να πετάει τα πιόνια προς όλες τις κατευθύνσεις, ουρλιάζοντας: «Μα, έπρεπε να χάσω απ' αυτόν τον ηλίθιο;»

Κασπάροβ -Καρπόβ

Στο επίπεδο των μεγάλων πρωταθλητών, η ένταση είναι τόσο αδιάκοπη,   η   συγκέντρωση   τόσο   έντονη, ώστε, όταν οι καταστάσεις αυτές τραβάνε σε μάκρος, ενδέχεται ακόμα και να επηρεάσουν το μυαλό. Μερικές φορές, όταν το παιχνίδι έχει φτάσει σε περίπλοκη φάση, οι σκακιστές μελετούν τη σκακιέρα επί μια ώρα, πριν κάνουν κάποια αποφασιστική κίνηση. Κάποτε, ο μεγάλος Σοβιετικός σκακιστής Νταβίντ Μπρονστάιν, που διέπρεπε στις αρχές της δεκαετίας του '50, χρειάστηκε να μελετήσει επί 50 λεπτά την πρώτη του κίνηση.

Με  την  τόσο  λεπτή   διανοητική ισορροπία που χαρακτηρίζει τις ιδιοφυΐες του σκακιού, δεν είναι ν' απορεί κανείς που η ύπνωση και η παραψυχολογία τους έχει γίνει ψύχωση -ένας εφιάλτης που όλο και επανέρχεται. Και σε καμιά χώρα δεν κατατρύχονται τόσο απ' αυτή τη σκέψη, όσο στην Σοβιετική   Ένωση.   Όταν  ο Μπόμπυ Φίσσερ νικούσε τον Μπόρις Σπάσκυ, το 1972, στην Ισλανδία, η αναστατωμένη   σοβιετική   αντιπροσωπεία αξίωσε να της παρασχεθεί το δικαίωμα να ερευνήσει τα καθίσματα των παικτών και να επιθεωρήσει τα φωτιστικά, μήπως υπήρχαν κρυμμένες εκεί τίποτε σατανικές συσκευές. Το μόνο που βρέθηκε, ήταν μερικές ψόφιες μύγες.

Ο Φίσσερ, ένα απ' τα παιδιά-θαύματα του σκακιού, υπήρξε- κατά γενική ομολογία των ειδικών - ο μεγαλύτερος παίκτης που εμφανίστηκε ποτέ. Το 1957, σε ηλικία 14 μόνον ετών, κέρδισε το πρωτάθλημα των ΗΠΑ κι ένα χρόνο αργότερα έγινε «γκραν μαιτρ», ο νεώτερος που κέρδισε αυτόν τον επίζηλο τίτλο στην ιστορία του σκακιού. Ιδιοφυής, αλλά έντονα συγκινησιακός και  φίλερις τύπος, κατάφερε ν' αποσπάσει τελικά, από τον Σπάσκυ τον τίτλο του παγκόσμιου  πρωταθλητή  το   1972, εξασφαλίζοντας, μόνος αυτός, τόση δημοσιότητα στο παιχνίδι, ώστε το σκάκι να γνωρίσει σωστή αναγέννηση στον Δυτικό Κόσμο. Η απρόβλεπτη συμπεριφορά και οι συνεχώς κλιμακούμενες απαιτήσεις του Φίσσερ, έγιναν αιτία να μπει το άθλημα σ' ένα χορό εκατομμυρίων. Όταν έπαιξε με τον Σπάσκυ, το έπαθλο ήταν 250.000 δολάρια, ποσό που για πρώτη φορά - μέχρι τότε - είχε αθλοθετηθεί σε σκακιστικούς αγώνες. Εκατομμύρια άνθρωποι σ' όλον τον κόσμο ήταν καρφωμένοι μπροστά στις τηλεοράσεις, όταν ο Μπόμπυ, γεμάτος υπεροψία, γονάτισε τον Σπάσκυ. Από, τότε, όμως, ο Φίσσερ δεν ξανάπαιξε ποτέ δημοσία.

Ωστόσο, εκείνο που άλλοτε εθεωρείτο ότι ανήκε στο χώρο του υπεραισθητού ή του υπερφυσικού, με τον ανταγωνισμό μεταξύ Κορτσνόι και Καρπόβ κατάντησε μια καθημερινότητα. Το 1974, πριν το σκάσει από την Σοβιετική Ένωση, ο Κορτσνόι προσέλαβε έναν ψυχολόγο για να του συμπαρίσταται τις μέρες που έπαιζε με τον Καρπόβ, διεκδικώντας την ευκαίρια ν' αγωνιστεί για τον τίτλο του παγκόσμιου πρωταθλητή - τον οποίο είχε κερδίσει το 1972 ο Φίσσερ κι αργότερα είχε αρνηθεί να τον προασπίσει. Γιατί να προσλάβει ο Κορτσνόι ψυχολόγο; Απλώς, γιατί ο Καρπόβ είχε προσλάβει έναν, πριν απ' αυτόν. Τρία χρόνια αργότερα, ο Σπάσκυ, αντιμετωπίζοντας τον Κορτσνόι στους ημιτελικούς του Βελιγραδίου, φορούσε στην αρχή ένα σκέτο γείσο, απ' αυτά που συχνά φοριούνται στις πλαζ. Αργότερα, έβαλε πολύ σκούρα γυαλιά ηλίου και, στο τέλος, ένα ζευγάρι γυαλιά σαν εκείνα που φοράνε οι οξυγονοκολλητές. Κι όλα αυτά, για να «προστατεύεται» από το έντονο βλέμμα του Κορτσνόι.

Το φθινόπωρο του 1981, όταν ο Κορτσνόι κι ο Καρπόβ συγκρούστηκαν στο Μεράνο, εκείνο που σημάδεψε το ματς ήταν κυρίως μια ψυχρή παθιασμένη έχθρα, παρά κάποιος παροξυσμός των νεύρων. Κατά την τελετή της ενάρξεως των αγώνων, την ώρα που ανεκρούετο ο σοβιετικός εθνικός ύμνος, ο Κορτσνόι παρέμεινε επιδεικτικά καθιστός, γεγονός το οποίο δεόντως χρωμάτισε με προσβλητικά σχόλια ο Σοβιετικός Τύπος. Το ματς πήγε πολύ άσχημα για τον Κορτσνόι: Παίζοντας επιπόλαια και λανθασμένα, εύκολα τέθηκε εκτός μάχης από τον αδυσώπητα λογικό Καρπόβ, χάνοντας με 6-2.

Μετά το τέλος των αγώνων, ο Καρπόβ τιμήθηκε με το παράσημο Λένιν -τη μεγαλύτερη τιμητική διάκριση που δίδονταν στην Σοβιετική Ένωση σε πολίτες. Ο Κορτσνόι έφυγε απ' το Μεράνο βαθιά απογοητευμένος.

Από τότε έχουν περάσει 36 χρόνια Ο Καρπόβ κράτησε τον τίτλο του πρωταθλητή μέχρι τον 1985. Τον διαδέχθηκαν ο Αζερμπαϊτζάνος αλλά Σοβιετικός και μετέπειτα Ρώσος υπήκοος Γκάρι Κασπάοβ (1985-2006), που τον διαδέχθηκε ο Ρώσος Βλαντίμιρ Κράμνικ (2006-2007). 

Μεταξύ του διαστήματος 1993–2006 υπήρχε διένεξη στο σκακιστικό κόσμο για το ποιος είναι ο Παγκόσμιος Πρωταθλητής. Μέρος της διένεξης αυτής είχε προέλθει από το γεγονός ότι έως τις αρχές της δεκαετίας του '90, ο τίτλος του Παγκόσμιου Πρωταθλητή καθοριζόταν από μεμονωμένα ματς διψήφιου αριθμού παρτίδων μεταξύ του κατόχου του τίτλου και ενός διεκδικητή, ο οποίος είχε προηγουμένως αποκτήσει το δικαίωμα να αναμετρηθεί μαζί του κερδίζοντας στον κύκλο του Τουρνουά των Υποψηφίων. Σε όλες τις παρτίδες ακολουθούταν η "κλασική" (μακρά) διάρκεια χρόνου.

Οι διοργανώσεις της FIDE από το 1997 και μετά διεξάγονταν με τη συμμετοχή περισσοτέρων των 100 παικτών με σύστημα νοκ-άουτ, οι δε παρτίδες είχαν υποχρεωτικά αρκετά μικρότερη διάρκεια. Στο τέλος κάθε γύρου, τυχούσες ισοπαλίες μεταξύ παικτών επιλύονταν με πολύ γρήγορες παρτίδες (διάρκειας μερικών λεπτών) ράπιντ ή μπλιτς. Πολλοί θεωρούσαν ότι το σύστημα αυτό δεν ήταν το πιο αντικειμενικό στην ανάδειξη του καλύτερου παίκτη. Γνωστοί γκρανμαίτρ όπως οι Κασπάροφ και Κράμνικ αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στη νέα μορφή των τουρνουά αυτών. Το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα της FIDE το 2005 προσπάθησε να επιλύσει τα προβλήματα αυτά εισάγοντας ένα νέο τρόπο ανάδειξης του Παγκόσμιου Πρωταθλητή με τη συμμετοχή μικρού αριθμού κορυφαίων παικτών σε τουρνουά διπλών παρτίδων.

Παρόλα αυτά, τα κλασσικά ματς διεκδίκησης και υπεράσπισης του τίτλου συνέχισαν να γίνονται με παραδοσιακές συνθήκες από τους παίκτες που αντιτίθονταν στη FIDE. Ο Βλαντίμιρ Κράμνικ θεωρούταν ως ο "Κλασσικός" Παγκόσμιος Πρωταθλητής (έχοντας νικήσει τον τελευταίο αδιαφιλονίκητο Παγκόσμιο Πρωταθλητή Γκάρι Κασπάροφ το 2000, και φέροντας ισοπαλία το 2004 με τον διεκδικητή Πέτερ Λέκο). Η FIDE αναγνώριζε ως Παγκόσμιο Πρωταθλητή εκείνον που προέκυπτε από τα τουρνουά της, με τελευταίο τον Βεσελίν Τοπάλοφ, νικητή του Παγκοσμίου Πρωταθλήματος της FIDE το 2005.

Όπως και να έχουν τα πράγματα είτε μέσα από τους αγώνες της fide είτε με τους παραδοσιακούς αγώνες η κατάκτηση του τίτλου του Παγκόσμιου πρωταθλητή είναι ένα αγώνας όπου οι καλύτεροι σκακιστές του κόσμου έχουν δώσει σκληρές μάχες πάνω στο πεδίο με τα 64 ασπρόμαυρα τετράγωνα. Όλοι αυτοί οι παίκτες τις ώρες που δεν κοιμόντουσαν, γέμιζαν το μυαλό τους με συνδυασμούς και υπολογισμούς, ενώ ο ύπνος τους ήταν πάντα γεμάτος από άλογα, αξιωματικούς και πύργους...

Για δοκιμάστε λοιπόν να πείτε σ' οποιονδήποτε απ' αυτούς, πως το σκάκι είναι «απλώς ένα παιχνίδι»!

Από άρθρο του Rudolph Chelminski και συμπλήρωσή του με στοιχεία από την ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ

Παιχνίδι: Ένα μαγικό ταξίδι στον χρόνο

Παιχνίδι: Ένα μαγικό ταξίδι στον χρόνο

Τις παραμονές της Πρωτοχρονιάς οι παιδικές προσδοκίες κρέμονται πάντοτε -σαν μια συνέχιση ενός παραμυθιού- στα χαμηλότερα κλαριά του γεμάτου πολύχρωμα στολίδια δέντρου

Γράφει ο Νίκος Παπουτσόπουλος

Μαγικό ταξίδι στον χρόνο, περιδιάβαση, αναπόληση και ρεμβασμοί στα χρόνια που πέρασαν και που οι ημέρες και οι ώρες της σχόλης και της εορτής ανακαλούν νοσταλγικά, με οδηγό το παιχνίδι, που μαγνήτισε κάποτε τα αθώα παιδικά μάτια, που κέντρισε τη φαντασία και που γέμισε όνειρα και ώρες προσμονής.

Όσο παλιός είναι ο κόσμος τόσο και το παιχνίδι, όπως αποδεικνύεται από τις ανασκαφές και τα αρχαιολογικά ευρήματα, από τους πίνακες γνωστών καλλιτεχνών, όπως ο Γεώργιος Ιακωβίδης, ο Ρενουάρ ή ο Γκόγια, από παλιές φωτογραφίες από ολόκληρο τον κόσμο, από τις συλλογές και τα εκθέματα ειδικών συλλογών και μουσείων παιχνιδιού. Μέσα από αυτό αναπαράγεται συμβολικά, σε διαστάσεις που πάντοτε ελέγχονται, η πραγματικότητα που συνήθως απειλεί, προξενεί άγχος και φόβο, ενώ παράλληλα αναπτύσσονται η επικοινωνία, η δεξιότητα, η φαντασία. Έχουν επισημάνει την αναγκαιότητά του για την ομαλή ένταξη του παιδιού στην κοινωνία, με την πρόσληψη απαραίτητης γνώσης και εμπειρίας (ομαδικά παιχνίδια με ειδικούς κανόνες). 

Η έλλειψη, η απομυθοποίησή του με προσχήματα μελέτης ή ορισμένου καθήκοντος εντάσσει βίαια την παιδική ηλικία σε εκείνην των ενηλίκων, απορρυθμίζει την ψυχοσωματική ισορροπία του παιδιού και την καταδικάζει σε πλήρη απομόνωση και απραξία. Ο Φρόιντ είχε συνδέσει το παιχνίδι με την ψυχολογία του παιδιού, καθώς αυτό βοηθούσε στη διδασκαλία της αντιμετώπισης των φοβιών και των φαντασιώσεων του υποσυνειδήτου. Για τη Μαρία Μοντεσόρι ήταν ένα μέσο πειραματισμού, επίλυσης προβλημάτων και δημιουργίας, αλλά και εξερεύνησης χρωμάτων, σχημάτων, ήχων και γεύσεων.

Παραμονές Πρωτοχρονιάς και οι παιδικές προσδοκίες κρέμονται πάντοτε -σαν μια συνέχιση ενός παραμυθιού- στα χαμηλότερα κλαριά του γεμάτου πολύχρωμα στολίδια δέντρου των Χριστουγέννων και αναζητούν την έκπληξη του παιχνιδιού δώρου, που κάποτε απείχε πολύ από την πολυτέλεια της εκζήτησης, αυτήν που απαιτεί η σύγχρονη εποχή του τεχνοκρατικού μιμητισμού. Αρκούσε μόνον η στιγμή της χαράς, της εκπλήρωσης του πόθου, της στοργικής εισαγωγής στον μικρόκοσμο του ανέφικτου ή στη χώρα του ονείρου και της ελπίδας.

Από τα πρώτα παιχνίδια, τα θήλαστρα, που χάριζε στα νεογέννητα ο αρχαίος κόσμος, στην παγκοσμιοποιημένη παραγωγή και την τηλεοπτική προπαγάνδα και διαφήμιση και την, ως εκ τούτου, επίμονη απαίτηση συγκεκριμένου προϊόντος, που πολλές φορές αποκλείει εκ των προτέρων την επιλογή ανάλογα με τον χαρακτήρα, τις ικανότητες και το περιβάλλον. Ωστόσο, η έννοια της σκέψης, της προσφοράς και του δώρου, της χαράς και της έκπληξης παραμένει η ίδια, χωρίς αλλοιώσεις και χωρίς προσχήματα.

Στην Ελλάδα, έως τη δεκαετία του '50, τα παιδιά στην περιφέρεια και στις γειτονιές των πόλεων συνήθιζαν να παίζουν με χειροποίητα παιχνίδια και ιδιοκατασκευές, ενώ η φαντασία και η καλή διάθεση έδιναν ζωή και κίνηση σε κάθε παιχνίδι που λειτουργούσε ανάλογα με τον χρόνο και τον τόπο. Ωστόσο, από τα τέλη του 19ου αιώνα και στην Αθήνα αλλά και σε άλλες πόλεις υπήρχαν ειδικά καταστήματα με ακριβά και καλόγουστα παιχνίδια, που προκαλούσαν τα παιδιά.

Τα καταστήματα διέθεταν παιχνίδια ευρωπαϊκά, κυρίως γερμανικά, γαλλικά και ιταλικά, άριστης αισθητικής και κατασκευής, με λεπτομέρειες, άλλοτε με κίνηση και άλλοτε ευρηματικά, που απευθύνονταν σε εύπορες αστικές οικογένειες: γαλλικές κούκλες που τα πρόσωπά τους αποτύπωναν καθημερινές φυσιογνωμίες, με κεφάλι και άκρα από πορσελάνη, άλλοτε με μαλλιά, κανονικά ραμμένα ρούχα και δερμάτινα υποδήματα, που κινούσαν τα βλέφαρα ή και τα χέρια και τα πόδια (σαν τις πρόγονές τους, τις αρχαίες πλαγκόνες) ή που άφηναν μικρές βρεφικές φωνές, τρένα ατμού, που λειτουργούσαν με πραγματικό ατμό πάνω σε ράγες, με τσίγκινα βαγόνια, ηλεκτροκίνητα πλοία από ξύλο, μπρούντζο και σίδερο, υψηλής ποιότητας αεροπλάνα Jungers, συναρμολογούμενα αυτοκίνητα, τρένα και πλοία που εκπλήρωναν αυστηρά κριτήρια που είχαν θέσει οι Γερμανοί τεχνίτες της Νιρεμβέργης, λιμουζίνες Marklin βαμμένες στο χέρι και ηλεκτροκίνητα τρένα με μετασχηματιστές και σιδερένια βαγόνια, βαριά, που απέδιδαν τον θόρυβο του πραγματικού συρμού καθώς έστριβαν πάνω στις σιδερένιες ράγες.

Κουκλόσπιτα και κουζίνες της Hellinger, από λαμαρίνα εμαγιέ, με μαντεμένιες εστίες, και στρατιωτάκια, μικρές μινιατούρες της Britains, που ήταν η μεγαλύτερη και παλαιότερη βιομηχανία παιχνιδιών της Βρετανίας. Στα τέλη της δεκαετίας του 1910 η Britains κατασκεύασε σειρά από στρατιώτες που αναπαριστούσε το πεζικό των Βαλκανικών Πολέμων και μια σειρά Ελλήνων ευζώνων που σημείωσε μεγάλη επιτυχία όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς. Η Matchbox ήταν (και παραμένει με συνεχείς ανανεώσεις και αλλαγές στα προϊόντα της) μια δημοφιλής επωνυμία παιχνιδιών (μινιατούρες μεταλλικών αυτοκινήτων), που καθιερώθηκε από τη Lesney Products το 1953. Η πρωτοτυπία αλλά και η επιλογή της επωνυμίας οφείλονται στο ότι διέθετε τα προϊόντα της σε συσκευασία εύχρηστη και μικρή, παρόμοια με εκείνη των σπίρτων.

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή άρχισε να παράγεται ελληνικό παιχνίδι από μικρές οικοτεχνίες και πανηγυράδες σε προσιτές τιμές για τον πολύ κόσμο, και μετά τον πόλεμο δημιουργήθηκαν οι πρώτες ελληνικές βιομηχανίες, αυτές που έδωσαν στους σημερινούς μεσήλικες τη χαρά της διασκέδασης, της έκπληξης και του παιχνιδιού.

Η συλλογή παιχνιδιών του Μουσείου Μπενάκη περιλαμβάνει βρεφικά και παιδικά αντικείμενα και παιχνίδια από τους αρχαίους, τους ρωμαϊκούς και τους βυζαντινούς χρόνους, χειροποίητα παραδοσιακά ελληνικά παιχνίδια και αντικείμενα των 18ου-20ού αιώνα, λαϊκά πανηγυριώτικα και αστικά εμπορικά του περασμένου αιώνα. Η ενότητα της ευρωπαϊκής συλλογής αποτελείται από κούκλες και παιχνίδια, αστικά και λαϊκά, της περιόδου από τον 17ο έως τον 20ό αιώνα, τα οποία προέρχονται κυρίως από την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία, καθώς και από ευρωπαϊκές κούκλες του 19ου και του 20ού αιώνα, με φορεσιές από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Από τους πρώτους κατασκευαστές ελληνικού εμπορικού παιχνιδιού τη δεκαετία του 1950, ο Ανανίας Ανανιάδης με την κούκλα-κουδουνίστρα από πεπιεσμένο χαρτί, ο Ιωάννης Κεχαγιάς, που έφερε από τη Γερμανία γυάλινα μάτια για τις κούκλες του, η ΕΛΒΙΠ, που κατασκεύαζε δημοφιλέστατα παιχνίδια, όπως η κοκορομαχία, οι μποξέρ, το λούνα παρκ, συνδυάζοντας τσίγκο και πλαστικό, ο Μάρκος Λύρας, ο Γιώργος Μουστάκας, ο Γεράσιμος Πρίφτης, με το συρόμενο αστυνομικό αυτοκίνητο, ο Αθανάσιος Μαγγιώρος και ο Εμμανουήλ Ρουσσόπουλος, με επιτραπέζια, κούκλες και κουκλόσπιτα.

Οι περισσότερες ελληνικές εταιρίες παραγωγής παιχνιδιών, όπως η Joy-Toy, με τα πλαστικά αυτοκινητάκια υπό κλίμακα, τα οποία έγιναν ιδιαίτερα δημοφιλή στα παιδικό κοινό στην Ελλάδα λόγω της εξαιρετικής ποιότητάς τους αλλά και για τον τρόπο συσκευασίας τους σε καρτέλες που περιείχαν σήματα κυκλοφορίας, ο Νικολαΐδης (τσίγκινα μοντέλα με πλαστικές ρόδες - τα γνωστά πανηγυριώτικα), η Polfi toys (Pilaz) δραστηριοποιούνται τη δεκαετία του 1960.

Η ηλεκτρονική εποχή και το άνοιγμα των αγορών έφερε την επανάσταση και στο παιχνίδι. Οι προτιμήσεις και οι επιλογές άλλαξαν βέβαια, το παιχνίδι έγινε προσιτό πλέον για όλους, παγκοσμιοποιημένο και φθηνό, μαζικά παραγόμενο οπουδήποτε και σε οποιοδήποτε μέρος της υφηλίου, για λόγους τιμής και εργατικών. Όμως η μυρωδιά του παλιού, καλού χειροποίητου και μοναδικού παιχνιδιού κλεισμένου καλά στη συσκευασία του σαν μοναδικός και σπάνιος θησαυρός διατήρησε και διατηρεί την αξία και την αισθητική του και ανακαλεί τις τέχνες, τη φροντίδα και τον πολιτισμό μιας άλλης εποχής.

Έτσι, πολλές απομιμήσεις των παλιών παιχνιδιών, εκείνων που λάτρεψαν οι προηγούμενες γενιές, εμφανίζονται ξανά σε προθήκες ορισμένων καταστημάτων και αναμοχλεύουν μνήμες και εποχές και ώρες γιορτής και σχόλης.

http://www.dimokratianews.gr/content/81535/paihnidi-ena-magiko-taxidi-ston-hrono

Μουσείο Παιχνιδιών σε ένα παραμυθένιο κάστρο

 

Ξεχωριστό σύνολο αποτελούν οι ανακατασκευές λαϊκών παιχνιδιών των αρχών του 20ού αι., από μέλη των Κ.Α.Π.Η. (Κέντρων Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων)

Μουσείο Παιχνιδιών σε ένα παραμυθένιο κάστρο

Άνοιξε τις πύλες του στο κοινό ο «πύργος Κουλούρα», στον οποίο έχουν βρει στέγη περισσότερα από 3.000 εκθέματα

Από τη ΓΙΩΤΑ ΒΑΖΟΥΡΑ 

Σε ένα παραμυθένιο κάστρο, με επάλξεις, πολεμίστρες και εξαγωνικά παράθυρα, που μοιάζει να είναι βγαλμένο από τα τοπία της Σκωτίας, βρίσκεται όμως στη λεωφόρο Ποσειδώνος, «κατοικούν» από σήμερα κέρινες και πορσελάνινες κούκλες, στρατιωτάκια παρατεταγμένα για μάχη, τσίγκινα κουρδιστά παιχνίδια, πιερότοι, ρομποτάκια, μαριονέτες και εκατοντάδες ακόμη παιχνίδια από όλη την Ελλάδα, την Ευρώπη, την Αφρική και την Ασία.

Το Μουσείο Μπενάκη Παιχνιδιών, που άνοιξε επίσημα τις πόρτες του για το κοινό την περασμένη εβδομάδα, δεν θα μπορούσε να επιλέξει πιο ταιριαστό κτίριο για να «σκορπίσει» την παραμυθένια αστερόσκονή του στους επισκέπτες της πόλης. Ο πύργος των νοτίων προαστίων, γνωστός και ως «πύργος Κουλούρα» (από το όνομα του προηγούμενου ιδιοκτήτη του), που αποτελεί πλέον το σπιτικό 3.000 και πλέον παιχνιδιών, θεωρείται ένα από τα πιο εμβληματικά κτήρια της Αττικής, με στοιχεία γοτθικού ρυθμού και μπαρόκ, αλλά και art nouveau λεπτομέρειες στις εσωτερικές οροφογραφίες και τοιχογραφίες του.

Η αξιοζήλευτη συλλογή παιχνιδιών του, στην οποία βρίσκει κανείς αντικείμενα από τους αρχαίους έως και τους νεότερους χρόνους, ανήκει στη συλλέκτρια Μαρία Αργυριάδη, η οποία τη δώρισε στον πολιτιστικό οργανισμό πριν από αρκετά χρόνια, με το σκεπτικό πως αυτή κανονικά «θα πρέπει να ανήκει σε όλα τα παιδιά».

Στην είσοδο του πύργου τον επισκέπτη υποδέχεται ένα ξύλινο κουνιστό αλογάκι, το οποίο είχε χαρίσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος ως δώρο γενεθλίων, το 1927, στον συνονόματο εγγονό του, τον Λευτεράκη. Πρόκειται για ένα αλογάκι που είχε κατασκευαστεί στην Αγγλία από την εταιρία George and Joseph Lines, τη δεκαετία του ‘30, ενώ πιο δίπλα βρίσκεται μια πάνινη κούκλα, διά χειρός Διονύση Φωτόπουλου. Στο ισόγειο, εκτός από το πωλητήριο, υπάρχει μια μεγάλη αίθουσα όπου έχουν καταφέρει να «χωρέσουν» όλες οι αναμνήσεις της συλλέκτριας μέσα από χαρακτηριστικά αντικείμενα που συνδέονται με αυτές. Εδώ θα δούμε κούκλες μόδας, παιχνίδια της αρχαιότητας αλλά και οπτικά παιχνίδια, όπως ένα μοναδικό «Autodiorama», ένα είδος Πανοράματος, μαγικούς φανούς, ακόμη και καλειδοσκόπια.

                                                                                                                        φώτο: Χρήστος Ζήνας

«Το πρώτο παιχνίδι της συλλογής μου ήταν ένα πορσελάνινο κεφάλι κούκλας, αρκετά μεγάλο, με γυάλινα μάτια και ξανθά μαλλιά» θυμάται η Μαρία Αργυριάδη σε ένα από τα κείμενα που συνοδεύουν την έκθεση, τονίζοντας πως συμπαραστάτης της σε αυτήν την προσπάθεια ήταν ο σύζυγος της Απόστολος Αργυριάδης, παλαιοπώλης στο επάγγελμα.

Ο πραγματικός θησαυρός του «πύργου Κουλούρα» κρύβεται στο υπόγειο του οικοδομήματος. Εδώ, στην ενότητα «Έθιμα των παιδιών στον κύκλο του χρόνου», μπορεί να δει κανείς αντικείμενα συνδεμένα με διάφορες πτυχές της παράδοσης μας, όπως ένας χάρτινος κουμπαράς του 1916, πιπίλες από γάζα και ξύλο, μια τσίγκινη κουδουνίστρα που απεικονίζει την Παναγία με τον Χριστό, καθώς και μια χειροποίητη υφασμάτινη κούκλα, τη λεγόμενη «κουτσούνα», που θεωρούνταν από τα πιο σημαντικά ελληνικά παιχνίδια. Την έφτιαχνε κυρίως η μητέρα για τα παιδιά της από χρησιμοποιημένα υφάσματα.

Εδώ υπάρχει και ένα εντυπωσιακό ξύλινο καράβι για τα κάλαντα, του 1960, από τηΛαμία, ενώ σε απόσταση αναπνοής, στη διπλανή αίθουσα με τίτλο «Όταν αναπτύσσεται η βιοτεχνική παραγωγή», τη ματιά του θεατή κλέβει μια κουζίνα με σκεύη από τσίγκο, από τη Γερμανία του 1960, αλλά και μια φανταχτερή ξύλινη βιτρίνα με μινιατούρες από τη Γαλλία, των μέσων του 19ου αιώνα. Η κεντρική αίθουσα του υπογείου φιλοξενεί τα βιβλία με τις τρισδιάστατες εικόνες, γνωστά επιτραπέζια παιχνίδια, όπως το «φιδάκι» και το «παιχνίδι της χήνας», αλλά και χάρτινα θέατρα, τα περίφημα Papertheaters. Πρόκειται για κατασκευές εκδοτικών οίκων, με κείμενο και φιγούρες-ηθοποιούς, όπου γίνεται η αναπαράσταση θεατρικών έργων.

Από τα πιο εντυπωσιακά εκθέματα είναι και ένα ξύλινο μπακάλικο μινιατούρα, με 89 διαφορετικά προϊόντα (ανάμεσα τους και σοκολατένια μπισκότα), που κατασκευάστηκε στη Γερμανία το 1920, ενώ στο μέσο της αίθουσας μια γιγάντια οθόνη δίνει την ευκαιρία στον επισκέπτη να γνωρίσει μερικά από τα παιχνίδια της εποχής, δοκιμάζοντας τις δυνατότητες του σε ένα από αυτά, όπως το «Πύρινον Πυροδρόμιον».

Σε ειδική προθήκη υπάρχουν και φιγούρες του γνωστού μας θεάτρου Σκιών, αλλά και παιχνίδια (γύψινα, κουρδιστά και τσίγκινα) τα οποία πωλούνταν στους πάγκους των θρησκευτικών πανηγυριών σε όλη την Ελλάδα.

Σε περίοπτη θέση υπάρχει και το Κουκλοθέατρο της «Αντίστασης», που δημιούργησε ο Νίκος Ακίλογλου κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, δίνοντας παραστάσεις στα βουνά της «Ελεύθερης Ελλάδος». Μιλάμε για τον μπάρμπα-Πώργο,τον Γαρίδα, τον Μισιλίνη αλλά και τον Χιτλερίδη. Μετά το τέλος του πολέμου ο Ακίλογλου γύρισε στην Αθήνα και έπαιζε κουκλοθέατρο, χωρίς να χρησιμοποιεί όμως τις φιγούρες του Μισιλίνη και του Χιτλερίδη. Ακόμη, παρουσιάζεται η κούκλα Φασουλής αλλά και ο Μπάρμπα Μυτούσης, που θεωρούνταν η βασικότερη φιγούρα του αθηναϊκού κουκλοθέατρου.

Τα σχολικά παιχνίδια και αναγνωστικά έχουν τη δική τους αίθουσα, ενώ σε μια άλλη γωνιά υπάρχει και ένα ελληνικό κουκλόσπιτο, ανοιχτό, για να μπορεί κάποιος να περιεργάζεται, οπτικά τουλάχιστον, τα δωμάτια και τους μικροσκοπικούς ενοίκους του.

Τον δικό τους χώρο έχουν και οι λούτρινοι λογοτεχνικοί ήρωες. Ο Κέρμιτ, ο ΤενΤεν, ο Παπουτσωμένος Γάτος, ο Πινόκιο, οι νάνοι από το παραμύθι της Χιονάτης και πολλοί ακόμη αγαπημένοι πρωταγωνιστές των παραμυθιών, των κόμικς αλλά και της παιδικής λογοτεχνίας ποζάρουν στη δική τους προθήκη, ενώ το βλέμμα του επισκέπτη δεν μπορεί να μη σταθεί και στα πολεμικά παιχνίδια, που ξυπνούν μνήμες από το Έπος του '40 και την Εθνική Παλιγγενεσία. Τανκς, φορτηγά, αεροπλάνα, στρατιώτες με τα όπλα επ' ώμου, κανόνια, εύζωνοι αλλά και φουστανελάδες έτοιμοι να αποκρούσουν τον εχθρό καταλαμβάνουν την πιο γενναία βιτρίνα του μουσείου.

Η ιστορία του κτιρίου

Μουσείο Παιχνιδιών Μουσείου Μπενάκη, Λεωφ. Ποσειδώνος 14 & Τρίτωνος 1 Παλαιό Φάληρο

Ο πύργος, που κληροδοτήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη από τη Βέρα Κουλούρα κατόπιν επιθυμίας του συζύγου της Αθανάσιου, χτίστηκε περί τα τέλη του 19ου αιώνα. Ιδιοκτήτης του ήταν ο επιχειρηματίας μεταλλείων Σπυρίδων Δεσπόζιτος, ο οποίος έμεινε λίγα χρόνια στην έπαυλη. Από το 1907 έως και το 1923 το οικοδόμημα πέρασε στα χέρια του γνωστού γιατρού της εποχής Γιώργου Μηλιαρέση. Ο πύργος λειτούργησε το διάστημα αυτό ως κλινική για τα εξέχοντα μέλη της υψηλής κοινωνίας. Στη συνέχεια το κτίριο πέρασε στα χέρια του Υδραίου ευεργέτη Αθανάσιου Κουλούρα, ο οποίος το 1923 εγκαταστάθηκε σε αυτό μαζί με την άρρωστη σύζυγο του, την Ελένη, αλλά και την κοπέλα που τη φρόντιζε, τη Βέρα. Λίγο καιρό αργότερα, όταν η γυναίκα του πέθανε, ο Κουλούρας παντρεύτηκε τη Βέρα. Επιθυμία του ήταν το κτίριο να περάσει στο Μουσείο Μπενάκη, το οποίο τελικά κληροδοτήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 70. Οι εργασίες για τη μετατροπή του κτιρίου σε Μουσείο Παιχνιδιών άρχισαν το 2012 και ολοκληρώθηκαν τον Οκτώβριο του 2015.

Enjoy