Καντάφι, Τουρκία και Κύπρος το 1974:
Τι πραγματικά γνωρίζουμε για τη λιβυκή βοήθεια κατά την εισβολή
Μια νέα μαρτυρία 51 χρόνια μετά και όσα αποκαλύπτουν τα αρχεία
Μια συνέντευξη που δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο του 2025 στην τουρκική εφημερίδα Türkiye Gazetesi, και αναδημοσιεύτηκε στο Κυπριακό Sigmalive, έφερε ξανά στο προσκήνιο έναν σχετικά άγνωστο στην ελληνική κοινή γνώμη παράγοντα της Κυπριακής κρίσης του 1974: τη σημαντική υποστήριξη που παρείχε η Λιβύη του Μουαμάρ Καντάφι στην Τουρκία.
Ο τότε Λίβυος πρέσβης στην Άγκυρα, Σουλεϊμάν Αλί Ατέιγκα, σε συνέντευξή του, περιέγραψε με λεπτομέρειες αποστολές καυσίμων, όπλων και πυρομαχικών, μεταφορές με αεροσκάφη και ακόμη και μεταβίβαση λιβυκών μαχητικών αεροσκαφών στην Τουρκία
Η μαρτυρία είναι εντυπωσιακή. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι ο βασικός της πυρήνας δεν στηρίζεται μόνο στη μνήμη ενός ανθρώπου. Αμερικανικά αποχαρακτηρισμένα διπλωματικά και υπηρεσιακά έγγραφα της ίδιας της εποχής επιβεβαιώνουν ότι η Λιβύη παρείχε στην Τουρκία στρατιωτικό υλικό και ότι χρηματοδότησε σημαντικό μέρος των τουρκικών εξοπλιστικών προσπαθειών μετά την επέμβαση στην Κύπρο.
Ταυτόχρονα, όμως, η σύγκριση της συνέντευξης με τα αρχεία δείχνει ότι ορισμένες από τις πιο θεαματικές λεπτομέρειες δεν μπορούν σήμερα να θεωρηθούν αποδεδειγμένα γεγονότα.
Η Λιβύη πράγματι στάθηκε στο πλευρό της Τουρκίας
Το πρώτο και σημαντικότερο συμπέρασμα είναι σαφές. Τον Φεβρουάριο του 1975, λίγους μήνες μετά τις τουρκικές επιχειρήσεις στην Κύπρο και την επιβολή του αμερικανικού εμπάργκο όπλων, αμερικανική υπηρεσιακή ανάλυση για την κατάσταση της Τουρκίας σημείωνε ότι οι σχέσεις Άγκυρας και Τρίπολης είχαν βελτιωθεί σημαντικά μετά την έναρξη των συγκρούσεων στην Κύπρο.
Το αμερικανικό έγγραφο αναφέρει ρητά ότι:
• οι Λίβυοι είχαν παράσχει στην Τουρκία ανταλλακτικά ή άλλο υλικό στρατιωτικής βοήθειας κατά την κρίση της Κύπρου,
• οι σχέσεις των δύο χωρών συνέχιζαν να βελτιώνονται,
• και η Τουρκία προσπαθούσε, με κάποια επιτυχία, να αξιοποιήσει τους λιβυκούς οικονομικούς πόρους για στρατιωτική βοήθεια
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, διότι το συγκεκριμένο έγγραφο συντάχθηκε το 1975 και όχι δεκαετίες αργότερα. Δεν αποτελεί λοιπόν μεταγενέστερη τουρκική αφήγηση ή ανάμνηση του Ατέιγκα.
Ο βασικός ισχυρισμός της συνέντευξης —ότι η Λιβύη βοήθησε υλικά την Τουρκία— επιβεβαιώνεται από ανεξάρτητη αμερικανική πηγή της εποχής.
Η εντυπωσιακότερη επιβεβαίωση: τα 18 F-104
Ίσως το σημαντικότερο εύρημα των αμερικανικών αρχείων αφορά τα μαχητικά F-104.
Στα τέλη του 1974 η Τουρκία υπέγραψε με την Ιταλία συμφωνία περίπου 86 εκατομμυρίων δολαρίων για 18 F-104 και 20 ελικόπτερα AB-204B.
Τα αμερικανικά αρχεία αναφέρουν ότι η αγορά των 18 F-104, αξίας περίπου 75 εκατομμυρίων δολαρίων, χρηματοδοτούνταν, σύμφωνα με τις αμερικανικές πληροφορίες, από τη Λιβύη.
Εννέα αεροσκάφη είχαν παραδοθεί το 1974 και ακόμη επτά το 1975 πριν από την αμερικανική διακοπή της στρατιωτικής βοήθειας.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.
Ο Ατέιγκα λέει ότι ο Καντάφι παρείχε στην Τουρκία αεροσκάφη και στρατιωτική υποστήριξη. Δεν μπορούμε να επιβεβαιώσουμε από τα διαθέσιμα στοιχεία τη συγκεκριμένη εικόνα που δίνει —ότι δηλαδή λιβυκά μαχητικά προσγειώθηκαν στο Μπαλίκεσιρ, βάφτηκαν και εντάχθηκαν αμέσως στον τουρκικό αεροπορικό πολεμικό στόλο.
Μπορούμε όμως να πούμε με μεγάλη βεβαιότητα κάτι συγγενές που ίσως είναι ακόμη σημαντικότερο: η Λιβύη χρηματοδότησε την απόκτηση 18 ιταλικών F-104 από την Τουρκία. Επομένως η τουρκική πολεμική αεροπορία ενισχύθηκε πράγματι με λιβυκούς οικονομικούς πόρους.
Και δεν σταμάτησε εκεί: τα λιβυκά F-5
Εδώ η ιστορία γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
Τον Σεπτέμβριο του 1975, δηλαδή περισσότερο από έναν χρόνο μετά την πρώτη τουρκική επέμβαση στην Κύπρο, αμερικανικό τηλεγράφημα από την Άγκυρα κατέγραφε ότι η Τουρκία είχε παραλάβει επτά F-5 από τη Λιβύη, μαζί με κινητήρες και ανταλλακτικά.
Οι πληροφορίες προέρχονταν από τουρκικά δημοσιεύματα, την τουρκική αεροπορία και εκπροσώπους της Northrop. Το αμερικανικό Defense Attaché επιβεβαίωσε την άφιξη των αεροσκαφών μέσω τουρκικής πηγής της Πολεμικής Αεροπορίας.
Άρα υπάρχει πράγματι ένα ιστορικό γεγονός που μοιάζει με αυτό που περιγράφει ο Ατέιγκα: Λιβυκά μαχητικά πέρασαν στην Τουρκία.
Αλλά υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά: Η τεκμηριωμένη μεταβίβαση των επτά F-5 έγινε το 1975, όχι κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων του Αυγούστου 1974. Επομένως η αφήγηση του Ατέιγκα φαίνεται πιθανό να συγχέει διαφορετικές φάσεις της λιβυκής στρατιωτικής βοήθειας.
Ο Ντενίζ Μπαϊκάλ πράγματι πήγε στον Καντάφι
Η συνέντευξη αναφέρει ότι ο Ατέιγκα ταξίδεψε στη Λιβύη με τον Ντενίζ Μπαϊκάλ και ότι ο Καντάφι δέχθηκε τουρκικό κατάλογο αναγκών.
Αυτό το ταξίδι είναι απολύτως πραγματικό. Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1974 ο τότε υπουργός Οικονομικών της Τουρκίας Ντενίζ Μπαϊκάλ επισκέφθηκε τη Λιβύη. Αμερικανικό τηλεγράφημα της 5ης Σεπτεμβρίου αναφέρει ότι ο Μπαϊκάλ συναντήθηκε με τον Καντάφι, τον πρωθυπουργό Τζαλούντ και τους υπουργούς Οικονομικών και Επικοινωνιών και επέστρεψε στην Άγκυρα με ειδικό λιβυκό αεροσκάφος.
Είναι σημαντικό να διορθωθεί εδώ ένα λάθος της συνέντευξης:
Ο Ντενίζ Μπαϊκάλ δεν ήταν υπουργός Ενέργειας. Ήταν υπουργός Οικονομικών. Αυτό επιβεβαιώνεται από το ίδιο το αμερικανικό διπλωματικό τηλεγράφημα της εποχής. Μάλιστα η Cumhuriyet της 6ης Σεπτεμβρίου 1974 έγραψε ότι ο Μπαϊκάλ επέστρεψε στην Άγκυρα με το ειδικό αεροσκάφος του Καντάφι και ότι κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του συζητήθηκαν οι οικονομικές σχέσεις των δύο χωρών.
Τι πραγματικά συζητούσε ο Μπαϊκάλ με τον Καντάφι;
Το αμερικανικό τηλεγράφημα είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό.
Οι Αμερικανοί εκτιμούσαν ότι ο Μπαϊκάλ είχε ζητήσει από τη Λιβύη:
1. να βοηθήσει την Τουρκία να εξασφαλίσει υποστήριξη από αφρικανικές χώρες στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ για το Κυπριακό,
2. και να εξεταστεί πιθανή οικονομική βοήθεια.
Το τηλεγράφημα αναφέρει μάλιστα ότι το ζήτημα της οικονομικής βοήθειας πρέπει να βρισκόταν σε όλα τα «talking papers» της τουρκικής πλευράς. Επομένως ο Ατέιγκα δεν υπερβάλλει ως προς το βασικό πλαίσιο: η Άγκυρα πράγματι στράφηκε στη Λιβύη για βοήθεια, τόσο πολιτική όσο και οικονομική/στρατιωτική.
Τι γίνεται με τα όπλα και τα πυρομαχικά;
Η ακριβής έκταση των άμεσων αποστολών όπλων το καλοκαίρι του 1974 είναι πολύ δυσκολότερο να ανασυσταθεί.
Ο Ατέιγκα υποστηρίζει ότι:
• αφαιρούνταν καθίσματα από αεροσκάφη,
• φορτώνονταν όπλα και πυρομαχικά,
• ο ίδιος παρακολουθούσε τις μεταφορές στο Εσένμπογκα,
• και έμεινε τέσσερις νύχτες στο αεροδρόμιο επιβλέποντας τη διαδικασία.
Δεν έχουμε, όμως, μέχρι σήμερα βρει πρωτογενές έγγραφο που να επιβεβαιώνει ακριβώς αυτή τη διαδικασία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν συνέβη. Σημαίνει ότι ιστορικά πρέπει να την παρουσιάσουμε ως προσωπική μαρτυρία του τότε πρέσβη της Λιβύης στην Τουρκία, η οποία συμφωνεί με το γενικότερο τεκμηριωμένο γεγονός της λιβυκής στρατιωτικής βοήθειας, αλλά δεν έχει ακόμη ανεξάρτητη επιβεβαίωση ως προς τις συγκεκριμένες μεταφορές. Αυτή είναι μια πολύ πιο ασφαλής ιστορική διατύπωση.
Τα «170.000 τόνοι πετρελαίου»
Εδώ χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή. Ο Ατέιγκα ισχυρίζεται ότι η Τουρκία ζήτησε 170.000 τόνους πετρελαίου και ότι ο Καντάφι το έστειλε με ελληνικό πλοίο, ώστε να μην αποκαλυφθεί η λιβυκή προέλευση.
Δεν βρήκα όμως μέχρι στιγμής πρωτογενές αμερικανικό, βρετανικό, τουρκικό ή κυπριακό έγγραφο που να επιβεβαιώνει:
• την ποσότητα των 170.000 τόνων,
• το συγκεκριμένο ελληνικό πλοίο,
• ή τον τρόπο με τον οποίο μεταφέρθηκε το φορτίο.
Επομένως δεν θα ήταν σωστό να παρουσιαστεί σε ένα ιστορικό άρθρο ως αποδεδειγμένο γεγονός.
Υπάρχει μάλιστα ένα επιπλέον πρόβλημα: η ίδια η δημοσίευση της Türkiye παρουσιάζει στον υπότιτλό της τη φράση «170 tonluk petrol» —170 τόνους— ενώ μέσα στο κείμενο γράφει «170 bin tonluk», δηλαδή 170 χιλιάδες τόνους. Αυτό από μόνο του επιβάλλει προσοχή.
Το ασφαλές συμπέρασμα είναι:
Η Λιβύη παρείχε ενεργειακή/υλικοτεχνική βοήθεια στην Τουρκία. Η ακριβής ποσότητα των 170.000 τόνων και η ιστορία του ελληνικού πλοίου δεν έχουν μέχρι στιγμής ανεξάρτητα τεκμηριωθεί.
Το πιο προβληματικό σημείο: «τα τουρκικά αεροσκάφη πετούσαν μέσω Λιβύης»
Ο Ατέιγκα περιγράφει μια εντυπωσιακή επιχείρηση. Τουρκικά αεροσκάφη, σύμφωνα με τον ίδιο, πετούσαν πρώτα στη Λιβύη, ανεφοδιάζονταν και στη συνέχεια κατευθύνονταν προς την Κύπρο από νότο, παρακάμπτοντας τα δυτικά και ελληνικά συστήματα επιτήρησης.
Δεν βρέθηκε όμως ανεξάρτητη πρωτογενή επιβεβαίωση αυτού του επιχειρησιακού σχεδίου.
Το γεγονός ότι η Λιβύη παρείχε καύσιμα, ανταλλακτικά και στρατιωτικό υλικό είναι τεκμηριωμένο. Η συγκεκριμένη όμως αεροπορική διαδρομή παραμένει μαρτυρία του Ατέιγκα και όχι αποδεδειγμένο επιχειρησιακό δεδομένο.
«Πάρτε ολόκληρη την Κύπρο και μετά καθίστε στο τραπέζι»
Ο Ατέιγκα αποδίδει στον Καντάφι την περίφημη φράση ότι η Κύπρος είναι τουρκικό νησί και ότι η Τουρκία θα έπρεπε να πάρει ολόκληρη την Κύπρο και μετά να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Δεν βρέθηκε πρωτογενές έγγραφο που να αποδεικνύει ότι ο Καντάφι είπε ακριβώς αυτή τη φράση.
Υπάρχει όμως παλαιότερη μαρτυρία του Τούρκου διπλωμάτη Τανέρ Μπαϊτόκ, ο οποίος είχε συνοδεύσει τον Μπαϊκάλ στη Λιβύη. Σύμφωνα με την αφήγησή του, ο Καντάφι ρώτησε τον Μπαϊκάλ γιατί η Τουρκία δεν είχε καταλάβει ολόκληρη την Κύπρο και δήλωσε ότι, αν η Ελλάδα κινούνταν στρατιωτικά, η Λιβύη θα παρείχε όλη τη βοήθεια που μπορούσε.
Αυτό δεν αποδεικνύει τη συγκεκριμένη διατύπωση του Ατέιγκα, αλλά δείχνει ότι η ιδέα μιας πολύ πιο επιθετικής τουρκικής προέλασης στην Κύπρο πράγματι εμφανίζεται σε παλαιότερες μαρτυρίες για τις συνομιλίες Μπαϊκάλ–Καντάφι.
Η επίσκεψη του Μακαρίου στη Λιβύη το 1975
Η επίσκεψη του Μακαρίου στη Λιβύη το 1975 είναι εξαιρετικά σημαντική
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας που συχνά παραλείπεται.
Τον Ιούνιο του 1975, λιγότερο από έναν χρόνο μετά την τουρκική επέμβαση, ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, επισκέφθηκε τη Λιβύη στο πλαίσιο περιοδείας του σε αραβικές χώρες.
Η επίσκεψη αυτή δεν ήταν τυπική.
Ο Μακάριος αναζητούσε διεθνή και ιδιαίτερα αραβική στήριξη για την Κυπριακή Δημοκρατία, την ανεξαρτησία και την εδαφική της ακεραιότητα.
Μετά την περιοδεία του στις Αραβικές χώρες, η γαλλική Le Monde έγραφε ότι οι ηγέτες της Αιγύπτου, της Συρίας, του Ιράκ και της Λιβύης είχαν εκφράσει στήριξη και αλληλεγγύη προς τον κυπριακό λαό στον αγώνα του για την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Κύπρου.
Αυτό έχει τεράστια σημασία για την αξιολόγηση της σχέσης Καντάφι–Κύπρου.
Η Λιβύη μπορούσε ταυτόχρονα:
• να έχει βοηθήσει την Τουρκία στρατιωτικά το 1974,
• να έχει αναπτύξει στενή σχέση με την Άγκυρα,
• αλλά το 1975 να υποστηρίζει επισήμως την ανεξαρτησία και εδαφική ακεραιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας και τον Μακάριο.
Δεν πρόκειται λοιπόν για μια απλή ιστορία «Λιβύη = Τουρκία εναντίον Κύπρου». Η λιβυκή πολιτική ήταν πολύ πιο σύνθετη.
Το κοινό ανακοινωθέν Μακαρίου–Καντάφι και το Παλαιστινιακό
Το κοινό ανακοινωθέν που εκδόθηκε μετά τη συνάντηση Μακαρίου και Καντάφι προκάλεσε έντονη αντίδραση του Ισραήλ.
Η Jewish Telegraphic Agency, σε δημοσίευμά της την 1η Ιουλίου 1975, ανέφερε ότι η ισραηλινή κυβέρνηση διαμαρτυρήθηκε έντονα για την κοινή δήλωση Μακαρίου–Καντάφι, την οποία χαρακτήρισε ιδιαίτερα εχθρική προς το Ισραήλ.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι το ανακοινωθέν συνέδεε την κυπριακή υπόθεση με το ευρύτερο αραβοϊσραηλινό ζήτημα.
Με βάση μεταγενέστερη αμερικανική μελέτη για τη Λιβύη, ο Μακάριος κατά την επίσκεψή του στη Λιβύη τον Ιούνιο του 1975 αναγνώρισε την Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PLO) ως τον μοναδικό νόμιμο εκπρόσωπο του παλαιστινιακού αραβικού λαού.
Το γεγονός αυτό εξηγεί γιατί το Ισραήλ αντέδρασε τόσο έντονα.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία για την αξιολόγηση της σημερινής συνέντευξης του Ατέιγκα: η μεταγενέστερη αφήγησή του για «Ισραήλ», «Παλαιστίνη» και «Κύπρο» δεν εμφανίστηκε σε πολιτικό κενό. Η Λιβύη του Καντάφι είχε ήδη από τότε συνδέσει στενά τα δύο ζητήματα.
Μια σημαντική αντίφαση που πρέπει να κρατήσουμε
Εδώ προκύπτει ένα ιστορικά ενδιαφέρον παράδοξο.
Το 1974 ο Καντάφι βοήθησε την Τουρκία.
Το 1975 ο ίδιος Καντάφι φιλοξένησε τον Μακάριο και συμμετείχε σε κοινή δήλωση υπέρ της Κυπριακής υπόθεσης και εναντίον της ισραηλινής πολιτικής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Λιβύη «πρόδωσε» την Κύπρο το 1974 ή ότι «στήριξε την Ελλάδα».
Σημαίνει ότι η λιβυκή πολιτική είχε διαφορετικές διαστάσεις.
Η υποστήριξη προς την Τουρκία ήταν κυρίως προϊόν της αντιδυτικής, αραβο-ισλαμικής και γεωπολιτικής αντίληψης του Καντάφι, ενώ η υποστήριξη προς τον Μακάριο συνδεόταν με την αντίληψη της Λιβύης για αποικιοκρατία, εθνική ανεξαρτησία, Παλαιστίνη και αντίθεση προς το Ισραήλ.
Ο Καντάφι δεν ήταν επομένως απλώς «φιλοτουρκικός» ή «αντικύπριος».
Η Λιβύη και το αμερικανικό εμπάργκο
Η χρονική συγκυρία είναι επίσης κρίσιμη.
Η Τουρκία εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από αμερικανικό στρατιωτικό εξοπλισμό και ανταλλακτικά. Μετά την κρίση της Κύπρου, η Ουάσιγκτον οδηγήθηκε στην επιβολή εμπάργκο στρατιωτικής βοήθειας.
Η αμερικανική υπηρεσιακή ανάλυση του Φεβρουαρίου 1975 σημείωνε ότι η Τουρκία φοβόταν πως δεν θα μπορούσε να προμηθευτεί ανταλλακτικά και εξοπλισμό που είχαν κατασκευαστεί στις ΗΠΑ ή υπό αμερικανική άδεια. ΙΙστορία Υπουργείου Εξωτερικών
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η λιβυκή βοήθεια αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία.
Δεν επρόκειτο πλέον μόνο για μια πολιτική χειρονομία.
Η Λιβύη μπορούσε να προσφέρει:
• χρηματοδότηση,
• καύσιμα,
• ανταλλακτικά,
• αεροσκάφη,
• και πρόσβαση σε δυτικά εξοπλιστικά συστήματα μέσω τρίτων χωρών.
Αυτό εξηγεί γιατί οι αμερικανικές υπηρεσίες παρακολουθούσαν στενά τις τουρκο-λιβυκές επαφές.
Τι μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε βέβαιο;
Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, μπορούμε να χωρίσουμε τη συνέντευξη σε τρεις κατηγορίες.
Α. Ισχυρά τεκμηριωμένα
• Η Λιβύη του Καντάφι υποστήριξε ουσιαστικά την Τουρκία μετά την κρίση της Κύπρου.
• Παρείχε στρατιωτικό υλικό/ανταλλακτικά.
• Η Τουρκία στράφηκε στη Λιβύη για οικονομική και στρατιωτική βοήθεια.
• Ο Ντενίζ Μπαϊκάλ επισκέφθηκε τον Καντάφι τον Σεπτέμβριο του 1974.
• Ο Καντάφι επέστρεψε τον Μπαϊκάλ στην Τουρκία με ειδικό αεροσκάφος.
• Η Λιβύη χρηματοδότησε, σύμφωνα με αμερικανικές πληροφορίες, την αγορά 18 ιταλικών F-104 για την Τουρκία.
• Το 1975 η Λιβύη παρέδωσε στην Τουρκία επτά F-5 και ανταλλακτικά.
• Ο Μακάριος επισκέφθηκε τη Λιβύη τον Ιούνιο του 1975.
• Η Λιβύη υποστήριξε δημοσίως την ανεξαρτησία και εδαφική ακεραιότητα της Κύπρου.
• Το κοινό ανακοινωθέν Μακαρίου–Καντάφι είχε έντονο αντιισραηλινό και φιλοπαλαιστινιακό χαρακτήρα.
Β. Πιθανές προσωπικές μαρτυρίες, αλλά όχι πλήρως ανεξάρτητα επιβεβαιωμένες
• Η αποστολή μεγάλων ποσοτήτων καυσίμων.
• Η μεταφορά όπλων με πολιτικά αεροσκάφη.
• Η προσωπική παρουσία του Ατέιγκα στο Εσένμπογκα κατά τις μεταφορές.
• Η αποστολή πυρομαχικών και άλλου υλικού σε συγκεκριμένες χρονικές στιγμές.
• Οι ακριβείς συνομιλίες Καντάφι–Μπαϊκάλ.
• Η προτροπή του Καντάφι προς την Τουρκία να καταλάβει ολόκληρη την Κύπρο.
Γ. Ισχυρισμοί που σήμερα δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως αποδεδειγμένα γεγονότα
• Τα 170.000 τόνους πετρελαίου με ελληνικό πλοίο.
• Ότι συγκεκριμένα λιβυκά μαχητικά βάφτηκαν και εντάχθηκαν αμέσως στην τουρκική αεροπορία το 1974.
• Ότι τα τουρκικά μαχητικά χρησιμοποίησαν τη Λιβύη ως ενδιάμεση βάση για να παρακάμψουν ελληνικά/δυτικά ραντάρ κατά την επιχείρηση.
• Ότι υπήρχε βρετανικό σχέδιο να παραδοθεί η Κύπρος στο Ισραήλ.
• Ότι ο Καντάφι είπε αυτολεξεί όλες τις φράσεις που του αποδίδει ο Ατέιγκα.
Ένα ιδιαίτερα σημαντικό ιστορικό συμπέρασμα
Η νεότερη συνέντευξη δεν ανατρέπει την ιστορία του 1974. Την εμπλουτίζει, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να διαβαστεί κριτικά.
Η ύπαρξη της λιβυκής βοήθειας δεν είναι πλέον σοβαρά αμφισβητήσιμη. Τα αμερικανικά αρχεία το επιβεβαιώνουν.
Αυτό που παραμένει ανοιχτό είναι η ακριβής έκταση, ο τρόπος και ο χρόνος ορισμένων αποστολών.
Και εδώ τα στοιχεία είναι εντυπωσιακά: ήδη από το 1975 οι αμερικανικές υπηρεσίες γνώριζαν ότι η Λιβύη είχε βοηθήσει στρατιωτικά την Τουρκία και ότι η Άγκυρα προσπαθούσε να εξασφαλίσει ακόμη περισσότερη λιβυκή χρηματοδότηση για εξοπλισμούς.
Η υπόθεση των F-104 είναι μάλιστα εξαιρετικά ισχυρή: η Λιβύη δεν περιορίστηκε σε πολιτικές δηλώσεις, αλλά φέρεται να χρηματοδότησε μια μεγάλη τουρκική εξοπλιστική αγορά στην Ιταλία.
Και το 1975, η παράδοση επτά λιβυκών F-5 στην Τουρκία αποτελεί πλέον άμεσα τεκμηριωμένο γεγονός.
Επίλογος: μια σχέση πολύ πιο σύνθετη από όσο δείχνει η σημερινή αφήγηση
Η ιστορία της Λιβύης και της Κύπρου το 1974–75 δεν χωράει εύκολα στο σχήμα «Καντάφι εναντίον Ελλάδας και υπέρ Τουρκίας».
Ο Καντάφι πράγματι έδωσε σημαντική βοήθεια στην Τουρκία σε μια κρίσιμη στιγμή. Ταυτόχρονα, όμως, έναν χρόνο αργότερα φιλοξενούσε τον Μακάριο, υποστήριζε την ανεξαρτησία και εδαφική ακεραιότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας και συνυπέγραφε μαζί του μια έντονα φιλοπαλαιστινιακή και αντιισραηλινή διακήρυξη.
Αυτό δεν είναι αντίφαση αν δούμε τη λιβυκή εξωτερική πολιτική μέσα στο πλαίσιο της εποχής.
Ο Καντάφι αντιμετώπιζε την Ανατολική Μεσόγειο μέσα από το πρίσμα της αντιδυτικής πολιτικής, του αραβικού εθνικισμού, της παλαιστινιακής υπόθεσης και της αντιπαράθεσης με το Ισραήλ. Η Τουρκία, από την άλλη, μπορούσε να αποτελέσει χρήσιμο αντίβαρο στη Δύση και ταυτόχρονα μουσουλμανική δύναμη με την οποία η Τρίπολη μπορούσε να οικοδομήσει στρατηγική σχέση.
Έτσι εξηγείται ένα από τα παράδοξα της περιόδου, η Λιβύη του Καντάφι μπορούσε να εξοπλίζει και να χρηματοδοτεί την Τουρκία, ενώ παράλληλα να δηλώνει την υποστήριξή της στην Κυπριακή Δημοκρατία και στον Μακάριο.
Η συνέντευξη του Σουλεϊμάν Αλί Ατέιγκα είναι επομένως σημαντική — όχι επειδή όλα όσα λέει αποδεικνύονται αυτομάτως αληθινά, αλλά επειδή μας παρακινεί να ξαναδούμε ένα κομμάτι της κρίσης του 1974 που μέχρι σήμερα παραμένει σχετικά λίγο μελετημένο.
Και τα αρχεία δείχνουν ότι πίσω από τις εντυπωσιακές αφηγήσεις υπάρχει ένας πραγματικός ιστορικός πυρήνας: η Λιβύη ήταν ένας από τους σημαντικότερους εξωτερικούς υποστηρικτές της Τουρκίας στην κρίσιμη μεταπολεμική περίοδο του 1974–75.
Το πόσο μακριά έφτασε αυτή η βοήθεια —και αν περιλάμβανε όλες τις επιχειρησιακές λεπτομέρειες που περιγράφει σήμερα ο Ατέιγκα— παραμένει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πεδίο για περαιτέρω έρευνα.
Πηγές πρωτογενείς ή όσο γίνεται κοντινές στα γεγονότα πηγές:
• U.S. Department of State – Foreign Relations of the United States, Vol. XXX, έγγραφο 217 (1975) — ίσως η σημαντικότερη πηγή για τη λιβυκή στρατιωτική βοήθεια.
• U.S. Department of State – Foreign Relations of the United States, Vol. XXX, έγγραφο 49 (Μάιος 1975) — ιδιαίτερα σημαντικό για τη χρηματοδότηση των 18 F-104 από τη Λιβύη.
• Αμερικανικό διπλωματικό τηλεγράφημα για την επίσκεψη Ντενίζ Μπαϊκάλ στη Λιβύη, 5 Σεπτεμβρίου 1974.
• Αμερικανικό τηλεγράφημα για την παράδοση των επτά λιβυκών F-5 στην Τουρκία, Σεπτέμβριος 1975.
• Türkiye Gazetesi – η συνέντευξη του Süleyman Ali Ateiga, 25 Ιουλίου 2025.
• Jewish Telegraphic Agency – η αντίδραση του Ισραήλ στο κοινό ανακοινωθέν Μακαρίου–Καντάφι, 1 Ιουλίου 1975.
• Le Monde – η αραβική περιοδεία του Μακαρίου και η στήριξη προς την Κύπρο, 1 Ιουλίου 1975.
• Μελέτη για τις σχέσεις Κύπρου–Αιγύπτου–Ισραήλ κατά την εποχή Μακαρίου, η οποία παραπέμπει και στο αρχείο του Press and Information Office της Κυπριακής Δημοκρατίας.
