Από το Γύθειο στο Ταίναρο

ΠΡΟΣΗΛΙΑΚΗ ΜΑΝΗ

Από το Γύθειο στο Ταίναρο

Δυσπρόσιτα βράχια, απότομοι γκρεμοί, φουρτουνιασμένα πέλαγα, ξεχασμένα ψαροχώρια, ακτές ανοικτές σε βαθιές θάλασσες. Σε τούτο το νοτιότερο άκρο του Μοριά, το ταξίδι καθηλώνει.

Κείμενο: Θοδωρής Αθανασιάδης  

Είναι ένας τόπος σκληρός, δυσπρόσιτος, σπαρμένος με βράχια, που μοιάζει καψαλιασμένος από τον καυτό ήλιο, ποτισμένος μόνο με την αρμύρα της φουρτουνιασμένης αγριοθάλασσας και των μανιασμένων νοτιάδων που έρχονται από τις ακτές της Βόρειας Αφρικής. «...Λες και οι πέτρες του κόσμου όλου μαζεύτηκαν εδώ σε αυτήν τη γωνιά του Μοριά...», θα σου πουν με περίσσεια δόση χιούμορ και αυτοσαρκασμού οι Μανιάτες, όταν τους ζητάς να σου μιλήσουν για τον τόπο τους.

Ωστόσο, πάνω σε τούτη την άνυδρη και φαινομενικά αφιλόξενη γη έστηναν για αιώνες τη ζωή τους κάποιοι θαρραλέοι και σκληροτράχηλοι ξωμάχοι που την αγάπησαν, την κατοίκησαν και δέθηκαν μαζί της με δεσμούς αίματος, αφού θυσίασαν τα πάντα για να την κρατήσουν λεύτερη από την επιβουλή των ισχυρών της κάθε εποχής.

Κανένα άλλο μέρος στην Ελλάδα δεν έχει συνδέσει τόσο ταιριαστά την ιδιότροπη γεωφυσική φυσιογνωμία του με τον αγέρωχο και ακατέργαστο χαρακτήρα των ανθρώπων του όσο η Μάνη.

Σε ετοιμότητα

Η καθημερινότητα των Μανιατών ήταν για αιώνες μια συνεχής προετοιμασία για πόλεμο. Τούρκοι, Βενετσιάνοι, Αλγερινοί πειρατές, Σαρακηνοί επιδρομείς, αλλά και οι εσωτερικές προστριβές μεταξύ των φατριών ήταν μόνιμες απειλές.          '    -.

Η ανάγκη για την προστασία της φαμίλιας ώθησε τον πατριάρχη της κάθε οικογένειας να φτιάξει το δικό του καταφύγιο που θα ήταν μαζί φρούριο και σπίτι, στρατώνας και οικογενειακή εστία. Όσο πιο πολυάριθμη, μονιασμένη και ισχυρή ήταν η φαμίλια τόσο πιο μεγάλη επιρροή ασκούσε στις αποφάσεις της κοινότητας. Τα χωριά τούτου του τόπου δεν θα τα δεις πουθενά αλλού στην Ελλάδα και θα τα παρομοίαζες περισσότερο με κάστρα και τα σπίτια με επάλξεις που ορθώνουν το λιτό, γεωμετρικό σχήμα τους σε συμπαγή, αμυντική διάταξη.

Σαν σταθείτε σ' ένα οποιοδήποτε ύψωμα που δεσπόζει πάνω από την ξεροτράχαλη γη της Λακωνικής Μάνης, θ' αντικρίσετε την απόκρημνη ακτογραμμή να ξεδιπλώνεται στον ορίζοντα και τη διάπλατη θάλασσα να λαμποκοπά στα γυρίσματα του ήλιου. Εκεί ανάμεσα στην κυριαρχία του βράχου ξεπροβάλλουν οι λαχταριστές παραλίες με τα διάφανα κρυστάλλινα νερά. Πίσω, σκαρφαλωμένα στα γυμνά βουνά, θα ξεχωρίσετε τα δεκάδες «απολιθωμένα» χωριά που μοιάζουν με φυσική προέκταση των γυμνών βουνών. Πρόκειται για ένα αλλόκοτο, σχεδόν υπερβατικό τοπίο, που μπορεί να δείχνει αφιλόξενο και άγριο, γρήγορα όμως καθώς θα περιηγείστε πάνω του και το γνωρίζετε καλύτερα, θα νιώσετε μια παράξενη οικειότητα και αγάπη σαν να είναι τόπος δικός σας!  

Γλυκό καλωσόρισμα στη Μάνη

Αν έρχεστε από τη Σπάρτη, φθάνοντας στις ακτές του Λακωνικού Κόλπου, το καλωσόρισμα έχει αναλάβει μια μικρή νησιώτικη πολιτεία που μάλιστα για πολλού θεωρείται η «πόρτα» της Μάνης. Το Γύθειο βρίσκεται κτισμένο σε εκείνο το σημείο όπου οι νότιες απολήξεις του Ταϋγέτου γέρνουν προς τη θάλασσα και δικαιολογημένα θεωρείται μία από τις πιο χαρακτηριστικές νησιώτικες γωνιές της στεριανής Ελλάδας.

Οι γειτονιές της θαλασσινής πολίχνης γλιστρούν από τα κατάφυτα πρανή του βουνού Κουμάρος και αγκαλιάζουν το λιμάνι. Κεραμοσκεπές, ξύλινα μπαλκόνια, λαϊκά πολύχρωμα σπιτάκια, αλλά και κατασκευές με νεοκλασικές γραμμές σχηματίζουν την εικόνα μιας χαρούμενης μικρής πολιτείας.

Για αιώνες το άσημο ψαροχώρι που βρισκόταν εδώ ονομαζόταν Μαραθονήσι, μετά την Απελευθέρωση και καθώς το χωριό μεγάλωνε και αναπτυσσόταν μετονομάστηκε σε Γύθειο. Τα περισσότερα κτίρια κτίστηκαν στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, βασισμένα στον νεοκλασικό αρχιτεκτονικό ρυθμό. Αρκετά από αυτά έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα με προεδρικό διάταγμα. Τα περισσότερα θα τα δείτε στις οδούς Βασ. Γεωργίου, Κρανάης και Βασ. Παύλου να στεγάζουν σήμερα κατοικίες, ξενοδοχεία, καταστήματα και δημόσιες υπηρεσίες.

Στο νότιο άκρο της πόλης βρίσκεται το νησάκι Κρανάη,, που συνδέεται με την αντικρινή στεριά με πέτρινο κρηπίδωμα κατασκευασμένο το 1898. Στο νησάκι δεσπόζει ο ιστορικός πύργος του Τζανήμπεη της οικογένειαδ Τζανετάκη - Γρηγοράκη, κτίσμα του 1829, που σήμερα φιλοξενεί το Ιστορικό Εθνολογικό Μουσείο της Μάνης. Στην άκρη της νησίδας δεσπόζει ο πέτρινος οκταγωνικός πύργος του φάρου με ύψος 23 μέτρα, που καλωσορίζει εδώ και 150 χρόνια τα πλεούμενα που καταφτάνουν στο μικρό λιμάνι.

Επίσης, ενδιαφέρουσα είναι η Αρχαιολογική και η Βυζαντινή συλλογή, οι οποίες φιλοξενούνται στο νεοκλασικό κτίριο του Δημαρχείου, ενώ εντύπωση προκαλεί το ρωμαϊκής κατασκευής μαρμάρινο θέατρο.

Η ομορφότερη βόλτα που αξίζει να πραγματοποιήσετε νωρίς το πρωί ή αργά το σούρουπο ξεκινά από το λιμάνι κατά μήκος της Βασιλέως Παύλου, στη συνέχεια ακολουθεί το πλατύ πεζοδρόμιο του επαρχιακού δρόμου Γυθείου-Αρεόπολης και καταλήγει μετά από περίπου 1.500 μέτρα στη νησίδα Κρανάη, όπου επισκέψιμος είναι ο Πύργος του Τζανετάκη, το καρνάγιο και ο Φάρος με το μοναδικό δειλινό του.

Με αφετηρία το Γύθειο μπορείτε επίσης να εξερευνήσετε τα χωριά της Ανατολικής Μάνης, φτάνοντας έως το ψαροχώρι του Πόρτο Κάγιο. Στην πορεία σας θα συναντήσετε αρκετές στροφές, όμως οι δρόμοι είναι ασφάλτινοι και οι εικόνες που διαδέχονται η μία την άλλη θα σας συναρπάσουν.

Κοντινές παραλίες

Βορειοανατολικά του Γυθείου στον δρόμο προς τη Σκάλα συναντάτε πρώτα την απλωτή, οργανωμένη παραλία της Σελινίτσας. Αμέσως μετά ξεπροβάλλει ο σκουριασμένος σκελετός του ναυαγισμένου πλοίου «Δημήτριος», που έχει προσαράξει στην αμμουδιά της Γλυφάδας από το Δεκέμβρη του 1981. Ανατολικότερα ακολουθούν οι παραλίες Βαλτάκι και Τρίνησα.

Η πιο δημοφιλής κοντινή στο Γύθειο ακτή είναι φυσικά το Μαυροβούνι (4 χλμ.), με τη θαυμάσια ξανθωπή αμμουδιά και τα άφθονα καταλύματα, το οποίο βρίσκεται πάνω στον δρόμο προς τα χωριά της Ανατολικής Μάνης.

Σε μικρή απόσταση ξεχωρίζει η εξαιρετική ακρογιαλιά στο Βαθύ Αγερανού, με άφθονο πράσινο και οργανωμένα κάμπινγκ, ενώ λίγο νοτιότερα το γραφικό Σκουτάρι διαθέτει αμμουδερές ακρογιαλιές με κρυστάλλινα νερά και δύο ταβερνάκια με τα τραπεζάκια τους να αγγίζουν την ακροθαλασσιά.

Βολική για κολύμπι και σαφώς πιο απόμερη είναι η γειτονική παραλία Καμάρες με χαλίκι και χοντρή άμμο.

Η διαδρομή μέσω Ταΰγετου

Αν έχετε λίγο παραπάνω χρόνο στη διάθεση σας, αξίζει να δοκιμάσετε την παρακάτω διαδρομή, αφού μέσα σε ελάχιστα χιλιόμετρα θα απολαύσετε όλη τη γοητεία της πολυποίκιλης και γεμάτης αντιφάσεις φύσης της Λακωνίας.

Οδηγώντας από Σπάρτη για Γύθειο, στο 9ο χιλιόμετρο στρίβετε δεξιά για Ξηροκάμπι, ένα όμορφο χωριό που ακουμπά στις παρυφές του ανατολικού Ταΰγετου. Λίγο έξω από το χωριό θα δείτε το πέτρινο γεφύρι των Ελληνιστικών χρόνων που δεσπόζει στην άκρη του βουνού και προσεγγίζεται εύκολα με το αυτοκίνητο. Είναι κτίσμα του 100 π.Χ. και βρισκόταν πάνω στη Βασιλική οδό, στον δρόμο δηλαδή που ένωνε την πόλη της Σπάρτης με το λιμάνι της Καρδαμύλης.

Στη συνέχεια, από το Ξηροκάμπι θα πάρετε τον εσωτερικό επαρχιακό δρόμο που περνά από το χωριό Δάφνη και θ' ανηφορίσετε για 9 χιλιόμετρα έως το ορεινό χωριό Γοράνοι.

Στην είσοδο του οικισμού μια σύντομη ανηφοριά οδηγεί στην αναπαλαιωμένη Μονή Γόλας, που αντικρίζει τις ψηλότερες κορφές του Ταΰγετου από προνομιακή θέση. Από το κέντρο των Γοράνων ο δρόμος κατηφορίζει με έντονες κλίσεις για την καρδιά ενός μικρού, αλλά κατάφυτου, φαραγγιού.

Στα 6 χιλιόμετρα συναντάτε το χωριό Βασιλική, περίκλειστο από υπέροχα δάση μαύρης Πεύκης που θα σας συντροφεύουν μέχρι το κεφαλοχώρι Αρνα (υψόμ. 800 μέτρων), κτισμένο σε κράσπεδο του βουνού με απίστευτη θέα. Από την Αρνα ο δρόμος πάντα ασφάλτινος διατρέχει το φημισμένο δάσος από υπεραιωνόβιες καστανιές και κατηφορίζει με συνεχόμενες στροφές για τα παράλια του Λακωνικού Κόλπου. Θα περάσετε από τα χωριά Αγία Μαρίνα, Μελιτίνη, Προσήλιο και στο ύψος του χωριού Πέτρινα θα πέσετε στον κεντρικό οδικό άξονα Σπάρτης-Γυθείου. Από εδώ το λιμάνι της Λακωνίας απέχει μόλις 11 χιλιόμετρα.

Με το βλέμμα στραμμένο στον Λακωνικό Κόλπο

Αν αποφασίσετε από το Γύθειο να κατηφορίσετε προς το Ταίναρο και τα χωριά της Ανατολικής Μάνης, η διαδρομή περνά από το πολυσύχναστο Μαυροβούνι και τον καλογραμμένο όρμο του Σκουταρίου.

Για να σταθούμε λίγο στην ιστορία του τόπου, θυμίζουμε πως εδώ στο Σκουτάρι, τον Μάιο του 1770, η μεγάλη μανιάτικη οικογένεια των Καλκαντήδων οχυρώθηκε στον πύργο της (γνωστός σήμερα σαν Παλιόπυργος) και κράτησε μακριά για έξι ολόκληρες μέρες τις τουρκικές στρατιές του Χατζή Οσμάν Πασά που πήγαιναν να καταπνίξουν την επανάσταση στη Μάνη μετά τα Ορλοφικά. Με την ηρωική αυτή θυσία, οι Μανιάτες κατάφεραν να οργανώσουν αντίσταση και να νικήσουν τους Τούρκουδ στη θρυλική πια για την ιστορία του τόπου μάχη στο Τρικεφάλι.

Μετά το Σκουτάρι η πορεία προς νότο, χιλιόμετρο το χιλιόμετρο, γίνεται όλο και πιο συναρπαστική. Μαραζωμένα χωριά, πύργοι, ξωκλήσια, καχεκτικά λιόδεντρα που μάταια προσπαθούν να απλώσουν τις ρίζες τους στον βράχο και πάλι πέτρα χτισμένη πάνω στην πέτρα.

Επόμενη στάση ο Κότρωνας, το οικονομικό σήμερα κέντρο της περιοχής. Βρίσκεται στη θέση όπου ανιχνεύονται υπολείμματα της αρχαίας πόλης Τευθρώνη, η οποία ιδρύθηκε -σύμφωνα με τον Παυσανία- από τον Αθηναίο Τεύθραντα και καταστράφηκε από μεγάλο σεισμό. Υπάρχουν ακόμη πυργόσπιτα με ενσωματωμένα στην πλινθοδομή τους αρχαία κιονόκρανα και επιγραφές.

Κατηφορίζοντας κι άλλο

Από εδώ και πέρα η διαδρομή τραβά προς νότο και χώνεται όλο και πιο βαθιά στην καρδιά της Λακωνικής Μάνης. Κατηφορίζοντας προς Κοκκάλα θα περάσετε από το χωριό Φλομοχώρι, απ' όπου θ' απολαύσετε την καλύτερη θέα στην περιοχή και θα δείτε το εντυπωσιακό πυργόσπιτο του Τσιλιβάκου.

Στο ίδιο μοτίβο ακολουθούν το χωριό Νύφι που μαζί με τους όμορους οικισμούς Μέσα Χώρα, Ατσούπι και Βίγλα αποτελούν ένα ενιαίο οικιστικό σύμπλεγμα με αρκετούς καλοδιατηρημένοι πολεμόπυργους. Ενδεικτικά να αναφέρουμε αυτόν του Φραγκάκου και του Βεντίκου.

Στη συνέχεια, ξεστρατίζοντας λίγο από την κεντρική διαδρομή, θα κατηφορίσετε για το λιμανάκι της Αλύπαδ με τη μικροσκοπική βοτσαλωτή παραλία. Τα παλιά πέτρινα σπίτια ξεχασμένα από τον χρόνο και τους ανθρώπους αγκαλιάζουν τον ορμίσκο ακροβατώντας στην κόψη των βράχων.

Λίγο νοτιότερα ξεχωρίζει η παραλία Γυαλός με τις λαλλούδες του - έτσι λέγονται στην ντοπιολαλιά τα μεγάλα λευκά βότσαλα.

Μετά την Κοκκάλα, πάνω από το χωριό Διμαρίστικα, εντοπίζονται αρχαία λατομεία, απ' όπου οι Ρωμαίοι έπαιρναν το περίφημο κόκκινο μάρμαρο με το οποίο έκτισαν λαμπρά δημόσια κτίρια και διακόσμησαν το Κολοσσαίο.

Από την παραλιακή Κοκκάλα προσεγγίζονται εύκολα οι κρυστάλλινες βοτσαλιές του Αγίου Κυπριανού και του Αμπέλου, που ακόμη και στην καρδιά του καλοκαιριού απολαμβάνουν μια ιδιότυπη ασυλία μακριά από το μαζικό τουριστικό ρεύμα, το οποίο μονοπωλούν οι παραλίες του Γυθείου.

Οκτώ χιλιόμετρα νοτιότερα, ακολουθεί το μεσόγειο οικιστικό σύμπλεγμα της Λάγιας, ένα από τα μεγαλύτερα μανιάτικα χωριά, κτισμένο σε περιοχή που κατοικείται αδιάλειπτα από τα Ρωμαϊκά χρόνια. Σε άριστη κατάσταση διασώζονται τα πυργόσπιτα του Γιαννόγγονα, του Μαυραδάκου και του Βουγιουκλάκη. Αναζητήστε ακόμα τους μεταβυζαντινούς ναούς του Αγίου Νικολάου, του Αϊ-Στρατηγού και της Αγίας Τριάδας.

Οι περισσότεροι κάτοικοι, υπερήλικες κυρίως, παλεύουν ακόμη με πείσμα τη σκληρή γη τους. Θα τους δείτε σκυφτούς να φροντίζουν τα μικρά περιβόλια τους και να περιποιούνται τα ζωντανά τους που περιφέρονται ανάμεσα στις ξερολιθιές και στα λιόδεντρα.

Εύκολα θα σας γλυκοχαιρετήσουν και δεν θα χάσουν την ευκαιρία να σας προσκαλέσουν στη δροσερή αυλή του σπιτιού τους για να σας κεράσουν με χαμόγελο έναν καφέ αποκαλύπτοντας και τη φιλόξενη πλευρά της μανιάτικης ψυχής. Πράγματι, υπάρχει και αυτή η πλευρά και είναι ιδιαίτερα φωτεινή, σε αντίθεση με ό,τι πιστεύεται από τους περισσότερους.

Το λιμάνι των ορτυκιών

Από τη Λάγια πηγαίνοντας νοτιότερα, θα βρεθείτε σ' ένα χαρακτηριστικό ύψωμα. Εδώ, όσο αν βιάζεστε, αποκλείεται να μην κοντοσταθείτε για λίγο για να θαυμάσετε την πανώρια θέα που αναδεικνύει όλη τη μαγεία της Ακροταινάριας γης και τον πανέμορφο ορμίσκο του Πόρτο Κάγιο.

Ο όρμος του Πόρτο Κάγιο πήρε το όνομα του από τους Ενετούς, καθώς στους χάρτες της εποχής αναφέρεται ως «Port aux Cailles», δηλαδή «Λιμάνι των Ορτυκιών». Ονομασία καθόλου τυχαία, αφού εδώ ανέκαθεν αναζητούσαν πρόσκαιρο καταφύγιο αμέτρητα ορτύκια πριν συνεχίσουν το μακρύ μεταναστευτικό ταξίδι τους προς την Αφρική.

Οι θαλασσοσπηλιές που υπάρχουν κατά μήκος της χερσονήσου Ταίναρου πρόσφεραν καταφύγιο στα μανιάτικα πειρατικά την εποχή που ακόμα οι Έλληνες πειρατές διέπλεαν τις θάλασσες του Αιγαίου. Έχοντας ορμητήριο το Πόρτο Κάγιο, πλεύριζαν τις τουρκικές φρεγάτες και τις βενετσιάνικες γαλέρες και με διάφορα τεχνάσματα τις ανάγκαζαν να πέσουν στα βράχια.

Σήμερα το Πόρτο Κάγιο θεωρείται από τα πιο γραφικά λιμανάκια της Πελοποννήσου, με όμορφες ψαροταβέρνες και μια απάνεμη παραλία που προσφέρει ασφάλεια από την άγρια θάλασσα στα ιστιοφόρα.

Από το Πόρτο Κάγιο ο ασφάλτινος δρόμος συνεχίζει την προς νότο πορεία του για ακόμη 6 χιλιόμετρα και τερματίζει στον οικισμό Κοκκινόγεια, το τελευταίο χωριό του Ταίναρου, όπου υπάρχει ταβέρνα και λίγα ενοικιαζόμενα δωμάτια.

Σε ελάχιστη απόσταση διακρίνονται τα υπολείμματα του ναού του Γαιήοχου (Ταινάριου) θεού Ποσειδώνα, κοντά στη θέση του διάσημου Ψυχοπομπείου. Ταμπέλες θα σας υποδείξουν τα μονοπάτια που οδηγούν στο ιερό του Ποσειδώνα, στο Ρωμαϊκό ψηφιδωτό ή στον θαλασσοδαρμένο φάρο στο ακρωτήρι που στέκει εκεί, 16 μέτρα ψηλά στην άκρη του βράχου, από το 1882. 0 φάρος του Ταίναρου προσεγγίζεται και με εκδρομικό σκάφος που φεύγει -καιρού επιτρέποντος- από τα Κοκκινόγεια.

Για κολύμπι, εκτός από την ακρογιαλιά στο Πόρτο Κάγιο, μπορείτε να πάτε στο Μαρμάρι όπου θα βρείτε την παραλία της Ψιλής Άμμου που θεωρείται από τις καλύτερες της Λακωνίας. Προς ακρωτήριο Ταίναρο, στον απάνεμο όρμο του Βαθιού κρύβεται μια μικροσκοπική ακρογιαλιά που προσεγγίζεται με τα πόδια ή με σκάφος από το Πόρτο Κάγιο, ενώ στα Κοκκινόγεια βρίσκεται η παραλία Στέρνες με πέτρες και χοντρό βότσαλο.

Αλίμονο, όμως, αν τούτη η ανεξάντλητη σε γοητεία γωνιά της ελληνικής γης μπορούσε να χωρέσει όλη, μέσα σε λίγες αράδες και μερικές φωτογραφίες. Οι δυτικές ακτές της Λακωνίας, από το Μαρμάρι έως ψηλότερα τον καλογραμμένο κόλπο του Οίτυλου, μας αποκαλύπτουν έναν εξίσου συναρπαστικό κόσμο.

Προς το παρόν, εδώ κάτω από τον ζεστό ελληνικό ήλιο, που αφυδατώνει χωρίς φειδώ τούτη την άδενδρη γη, θα προτείναμε να σταματήσετε σε κάποιο από τα ταβερνάκια που στερεώνουν τα τραπεζάκια τους στα βότσαλα της ακροθαλασσιάς και να γευτείτε τους εκλεκτούς θαλασσινούς μεζέδες τους.

Προσπαθήσετε να χαλαρώσετε ατενίζοντας τον θαλασσινό ορίζοντα και ίσως εκεί στο βάθος διακρίνετε κάποιο πειρατικό να βιγλίζει τα πέλαγα ή ίσως πάλι να φαντασθείτε ιστορίες με μάχες κουρσάρων και καράβια να τσακίζονται στα βράχια της μανιασμένης τούτης ακτής, ιστορίες που δεν έχουν τέλος σε αυτήν τη μοναδική και αλλόκοτη γωνιά του Μοριά...

ΕΘΝΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ/22.5.2016

Χίλιοι αιώνες προϊστορίας στη Μάνη

Μια σπηλιά σε μια ακρογιαλιά της Μάνης έκρυβε μέσα της έναν θησαυρό.

Εκεί οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν μια σειρά οστά και εργαλεία των Νεάντερταλ

Χίλιοι αιώνες προϊστορίας στη Μάνη: 

Οι πολιτισμοί 

της Μέσης και της Ανώτερης Παλαιολιθικής

Ανδρέας Ι. Ντάρλας

Προϊστάμενος της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας
 

Η χερσόνησος της Μάνης έχει διασώσει πολλά αδιατάρακτα κατάλοιπα της Παλαιολιθικής Εποχής, ίσως περισσότερα από κάθε άλλη περιοχή της Ελλάδας. Στους κατακόρυφους ψηλούς γκρεμούς που δεσπόζουν πάνω από τη θάλασσα, σε όλο το μήκος της δυτικής ακτής της, ανοίγονται πολυάριθμα σπήλαια, τα οποία είχαν κατοικηθεί σε όλες τις περιόδους, από την Παλαιολιθική Εποχή ως το πρόσφατο παρελθόν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι όλα σχεδόν διατηρούν ίχνη παλαιολιθικής χρήσης.

Ως τώρα έχουν εντοπιστεί περισσότερα από 60 σπήλαια με παλαιολιθικές επιχώσεις, επτά από τα οποία ερευνήθηκαν ανασκαφικά. Σ’ αυτά έχουν αποτυπωθεί, συνολικά, όλες οι πολιτισμικές φάσεις της Μέσης και της Ανώτερης Παλαιολιθικής (καθώς και της Μεσολιθικής), μιας περιόδου 100.000 ετών, κατά την οποία έζησαν δύο ανθρώπινα είδη: οι Άνθρωποι του Νεάντερταλ και οι Ανατομικά Σύγχρονοι Άνθρωποι (Homo sapiens). Πρόκειται για ένα σπουδαίο σύνολο παλαιολιθικών θέσεων συγκεντρωμένων σε τόσο μικρή έκταση, που καθιστούν τη χερσόνησο της Μάνης ένα εξαιρετικά σημαντικό πεδίο έρευνας, πρόσφορο για τη μελέτη της Παλαιολιθικής Εποχής και ειδικότερα της Μέσης και της Ανώτερης Παλαιολιθικής.

Τα στοιχεία που έχουν έλθει στο φως παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τους παλαιολιθικούς κατοίκους της Μάνης, το φυσικό τους περιβάλλον, τον τρόπο ζωής τους και τον πολιτισμό τους στα διαδοχικά στάδια αυτής της μακρόχρονης περιόδου. Ενδεικτικά, τα στοιχεία αυτά φωτίζουν το κλίμα και το φυσικό περιβάλλον (τοπίο, χλωρίδα, πανίδα) στις διαδοχικές παγετώδεις και μεσοπαγετώδεις περιόδους (και στάδια), τη χρήση του χώρου και την κατοίκηση των σπηλαίων, τις κυνηγετικές πρακτικές των παλαιολιθικών κυνηγών, τα χαρακτηριστικά των πολιτισμικών σταδίων της Μέσης και της Ανώτερης Παλαιολιθικής, τη μετάβαση από τη Μέση προς την Ανώτερη Παλαιολιθική και τη διαδοχή των Νεαντερτάλιων από τους Homo sapiens, τα ανατομικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά των ίδιων των ανθρώπων, τις διαδοχικές τεχνολογικές καινοτομίες που οδήγησαν στην πνευματική και πολιτισμική ανέλιξη, κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης αυτής περιόδου και τις πνευματικές και μεταφυσικές ανησυχίες των ανθρώπων.

Πηγή: Πανεπιστήμιο Κρήτης

 http://anaskafi.blogspot.com/2016/02/blog-post_99.html#ixzz40QBIscIQ

 Οι Νεάντερταλ έζησαν και στη Μάνη πριν απο 100.000 χρόνια!

Tην Πέμπτη 18 Φεβρουαρίου 2016, ώρα 19.00, στο Αμφιθέατρο «Αλ. Αργυριάδης» του Κεντρικού Κτηρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ο Προϊστάμενος της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, κ. Ανδρέας Ι. Ντάρλας, θα πραγματοποιήσει διάλεξη με θέμα: «Χίλιοι αιώνες προϊστορίας στη Μάνη: οι πολιτισμοί της Μέσης και της Ανώτερης Παλαιολιθικής».

 

Για πρώτη φορά στον ελλαδικό χώρο ο σύγχρονος άνθρωπος έρχεται σε επαφή με τέτοιο πλήθος ευρημάτων από τον πολιτισμό των Νεάντερταλ που άνθησε σ’ ένα σπήλαιο της Μάνης

Νεάντερταλ στη Μάνη!

Τι έτρωγαν, πώς ζούσαν, τι τεχνογνωσία διέθεταν οι πρωτοπόροι αυτοί της εποχής τους;

Γράφει η Λαλίνα Φαφούτη

Πριν από μερικές ημέρες η Μάνη βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των ξένων μέσων ενημέρωσης. Ο λόγος; Στο σπήλαιό της στα Καλαμάκια αποκαλύφθηκαν απολιθώματα που, μαζί με ένα δόντι που είχε βρεθεί προσφάτως σε γειτονική περιοχή, αποτελούν τα πρώτα κατάλοιπα ανθρώπων του Νεάντερταλ στην Ελλάδα. Οσο και αν ακούγεται παράδοξο, ως τώρα αποδείξεις για την παρουσία των στενών συγγενών μας της Παλαιολιθικής Εποχής στον ελληνικό χώρο δεν υπήρχαν. Αυτό όχι επειδή σπανίζουν - όπως αποδεικνύεται ισχύει μάλλον το αντίθετο - αλλά γιατί η παλαιοαρχαιολογική έρευνα ήταν παραμελημένη στη χώρα μας. Η πολυετής ανασκαφή στο σπήλαιο στα Καλαμάκια και τα πλούσια ευρήματά της εκτός από τα πρώτα δείγματα των Νεάντερταλ προσφέρουν επίσης μια σπάνια ματιά στον τρόπο ζωής τους, αποκαλύπτοντας όχι μόνο τα εργαλεία τους αλλά και το τι έτρωγαν και πώς ήταν το περιβάλλον και η καθημερινότητά τους.

Μια σπηλιά σε μια ακρογιαλιά της Μάνης έκρυβε μέσα της έναν θησαυρό. Εκεί οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν μια σειρά οστά και εργαλεία των Νεάντερταλ - των «εξαδέλφων» του Homo sapiens που εξαφανίστηκαν μυστηριωδώς πριν από περίπου 30.000 χρόνια. Απολιθώματα των στενών αυτών συγγενών μας έχουν βρεθεί σχεδόν παντού στην Ευρώπη. Ως πρόσφατα όμως… έλαμπαν διά της απουσίας τους από τον ελληνικό χώρο.

Τα απολιθώματα που βρέθηκαν στο σπήλαιο στα Καλαμάκια, μαζί με ένα δόντι που είχε βρεθεί λίγο νωρίτερα στο σπήλαιο της Λακωνίδας, επίσης στη Μάνη, είναι τα πρώτα κατάλοιπα των Νεάντερταλ που ταυτοποιούνται στη χώρα μας. Για τον λόγο αυτόν η δημοσίευση της σχετικής μελέτης στην επιθεώρηση «Journal of Human Evolution» την περασμένη εβδομάδα συγκέντρωσε το ενδιαφέρον των ξένων μέσων ενημέρωσης, καθώς αποτελεί την πρώτη επιβεβαίωση μιας υποψίας που εθεωρείτο ως τώρα απολύτως λογική αλλά δεν είχε αποδειχθεί: ότι η Ελλάδα αποτέλεσε έναν σημαντικό σταθμό στη διαδρομή που ακολούθησαν τα διάφορα είδη των ανθρώπων βγαίνοντας από την Αφρική για να εξαπλωθούν στον υπόλοιπο κόσμο.

Παράλληλα όμως τα ευρήματα αυτά έχουν και ιδιαίτερο «ελληνικό» ενδιαφέρον, αφού αρχίζουν σιγά-σιγά να αποκαλύπτουν τη σε γενικές γραμμές άγνωστη προϊστορία μας. Ο τομέας της Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας ήταν παραμελημένος στην Ελλάδα. Αρχισε να αναπτύσσεται μόλις τις τελευταίες δεκαετίες και αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο τα σχετικά ευρήματα - και οι γνώσεις - σπανίζουν. Η ανασκαφή στα Καλαμάκια είναι από τις πιο συστηματικές που έχουν γίνει ως σήμερα. Με τον πλούτο των ευρημάτων της φέρνει στο φως πολύτιμες πληροφορίες σκιαγραφώντας μια εικόνα όχι μόνο του τι είδους άνθρωποι έζησαν κάποτε εδώ αλλά και πώς ήταν το περιβάλλον και το κλίμα στο οποίο ζούσαν, ποια ζώα προτιμούσαν στο κυνήγι και στο φαγητό τους, πώς κατασκεύαζαν τα εργαλεία και πώς διαμόρφωναν το μέρος όπου κατοικούσαν - εν ολίγοις, πώς ήταν ο πολιτισμός τους. Γιατί, αν και «άνθρωποι των σπηλαίων», ήταν κάθε άλλο παρά απολίτιστοι.

Τα ανθρώπινα αυτά δοντια αποτελούν μερικά από τα πρώτα κατάλοιπα Νεάντερταλ που ταυτοποιούνται στην Ελλάδα

Οι άνθρωποι της μανιάτικης σπηλιάς

Το σπήλαιο στα Καλαμάκια αποτέλεσε, όπως αποδεικνύεται, τόπο κατοικίας των ανθρώπων επί αρκετές δεκάδες χιλιάδες χρόνια. «Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα κατοικήθηκε χονδρικά - περιοδικά βέβαια - για μια περίοδο που διήρκεσε από 100.000 ως 40.000 χρόνια πριν από σήμερα» λέει μιλώντας στο «Βήμα» ο Ανδρέας Ντάρλας, προϊστάμενος της Εφορείας Παλαιολογίας-Σπηλαιολογίας Βορείου Ελλάδος, διευθυντής της ανασκαφής και κύριος συγγραφέας της μελέτης των ανθρώπινων απολιθωμάτων μαζί με την Κατερίνα Χαρβάτη, καθηγήτρια Παλαιοανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τύμπινγκεν στη Γερμανία. Σε σχέση με την πληθώρα των άλλων ευρημάτων - λίθινα εργαλεία, οστά ζώων, κοχύλια, στάχτες κ.ά. -, τα 14 ανθρώπινα κατάλοιπα ίσως να ακούγονται πενιχρά, είναι όμως πολύ σημαντικά.

«Τα απολιθώματα περιλαμβάνουν δέκα δόντια, δύο εκ των οποίων είναι γαλακτικά, ένα θραύσμα κρανίου, έναν σπόνδυλο παιδιού, ένα τμήμα περόνης και ένα σκαφοειδές οστό» περιγράφει η κυρία Χαρβάτη. «Συνολικά εκπροσωπούν τουλάχιστον οκτώ άτομα, εκ των οποίων δύο ήταν παιδιά». Τα περισσότερα από τα απολιθώματα αυτά, τα οποία δεν είναι σύγχρονα μεταξύ τους - δεν ανήκουν δηλαδή σε ανθρώπους που έζησαν ταυτόχρονα εκεί - φέρουν σύμφωνα με την καθηγήτρια έντονα χαρακτηριστικά των Νεάντερταλ. «Επίσης είναι ενδιαφέρον ότι δύο από τα δόντια ανήκαν σε άτομο προχωρημένης ηλικίας και παρουσιάζουν ραβδώσεις που προκλήθηκαν μάλλον από τον καθαρισμό τους με κάτι σαν κλαδάκι ή οδοντογλυφίδα οι οποίες παρατηρούνται αρκετά συχνά σε δόντια Νεάντερταλ από άλλες χώρες της Ευρώπης» συμπληρώνει. «Τέλος, το σκαφοειδές παρουσιάζει ξεκάθαρο σημάδι από δόντι κάποιου σαρκοφάγου ζώου, λύκου ή ύαινας, πράγμα που υποδεικνύει ότι κάποια από αυτά τα λείψανα μεταφέρθηκαν στη θέση αυτή από ζώα».

Αν και αυτή τη στιγμή είναι τα πρώτα, τα ανθρώπινα αυτά κατάλοιπα δεν θα πρέπει να είναι τα μόνα που υπάρχουν στον ελλαδικό χώρο. Οι ειδικοί θεωρούν ότι η παρουσία των Νεάντερταλ εδώ θα πρέπει να ήταν διαρκής και διάχυτη. Απλώς ως τώρα κανείς δεν έχει ψάξει συστηματικά για να την εντοπίσει. «Προσωπικά έχω κάνει στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας έρευνες, όχι ανασκαφές, επιφανειακές έρευνες, και παντού έχω βρει παλαιολιθικά ευρήματα» λέει ο κ. Ντάρλας. «Ξέρουμε ότι όλη η Ελλάδα έχει κατοικηθεί από τους παλαιολιθικούς ανθρώπους. Απλώς δεν υπάρχουν έρευνες που να το αποδεικνύουν».

Ιδιαίτερα φιλόξενη η Μάνη!

Η Μάνη θα πρέπει να υπήρξε ιδιαίτερα φιλόξενη για τους παλαιολιθικούς ανθρώπους, όχι μόνο επειδή διαθέτει εκατοντάδες σπήλαια αλλά και γιατί, εξαιτίας της θέσης της, αποτελούσε μια «όαση» στην εποχή των παγετώνων. Τα ευρήματα που έχουν φέρει στο φως οι αρχαιολόγοι στα δεκατρία χρόνια της ανασκαφής στα Καλαμάκια (από το 1993 ως το 2006) το μαρτυρούν. «Παρά το γεγονός ότι βρισκόταν σε παγετώδη περίοδο, η περιοχή αυτή, που είναι νότια και κοντά στη θάλασσα, δεν ήταν καλυμμένη με πάγους και το κλίμα ήταν πιο ήπιο σε σχέση με τις βορειότερες περιοχές της Κεντρικής Ευρώπης αλλά και της Ελλάδας» εξηγεί ο αρχαιολόγος. «Ετσι λοιπόν αποτελούσε καταφύγιο για τα ζώα που δεν μπορούσαν να ανεχθούν το κρύο πιο βόρεια και φυσικά και για τους ανθρώπους».

Εκτός από τα ανθρώπινα κατάλοιπα, έχουν βρεθεί επίσης οστά από πολλά είδη ζώων, τα οποία επιτρέπουν στους ειδικούς να κρίνουν πώς ήταν το κλίμα και το φυσικό περιβάλλον της περιοχής ανά περιόδους σε αυτές τις δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Επίσης έχουν βρεθεί πολλά λίθινα εργαλεία καθώς και κατάλοιπα από στάχτες και κατασκευές στο έδαφος που δίνουν πληροφορίες για τις συνήθειες και τον τρόπο ζωής των κατοίκων του σπηλαίου. Πώς ήταν αυτός: Μάλλον πολύ πιο εξελιγμένος απ' ό,τι φαντάζονται πολλοί.

Υψηλή τεχνολογία 100.000 χρόνια πριν

«Η έκφραση που συνηθίζουμε να λέμε, ότι κάποιος ζει στην Παλαιολιθική Εποχή, είναι μύθος» λέει ο κ. Ντάρλας. «Σε σύγκριση με εμάς σήμερα, ναι, είχαν μείνει πίσω. Αλλά και εκείνοι οι άνθρωποι ήταν πρωτοπόροι της εποχής τους. Αν δεν υπήρχαν εκείνα τα πρώτα σκαλοπάτια δεν θα φθάναμε ποτέ εδώ που είμαστε σήμερα. Αρα ας μην τους φανταζόμαστε απλώς άγριους».

Τα λίθινα εργαλεία που έχουν βρεθεί είναι κυρίως μεταποιητικά, όπως ξέστρα - τα οποία χρησιμοποιούσαν για να ξύνουν, π.χ., δέρματα -, μαχαίρια ή σουβλιά, αλλά και αιχμές, που μάλλον χρησιμοποιούνταν σε όπλα. «Είναι κατασκευασμένα από σκληρά πετρώματα και έχουν πελεκηθεί με μεθόδους που είχαν επινοήσει και αναπτύξει σε υψηλό επίπεδο, κάτι που δείχνει ότι ήταν μια τεχνολογία που είχε αναπτυχθεί από πολύ-πολύ παλιά και συνεχώς εξελισσόταν» εξηγεί ο αρχαιολόγος. Αν και λίθινα, τα μαχαίρια ήταν πολύ κοφτερά. «Εκοβαν σαν ξυράφι. Στόμωναν βεβαίως γρήγορα, αλλά μπορούσαν εύκολα να παράγουν όσα ήθελαν» περιγράφει. «Εχουμε κάνει κάποια εκπαιδευτικά προγράμματα με επιδείξεις όπου με λίθινα εργαλεία κομματιάζεις ένα ολόκληρο ζώο, το κόβεις όπως θέλεις και το κάνεις μερίδες».

Τα εργαλεία από... γυαλιστερές (Callista chione) αποτέλεσαν μια πρωτοτυπία των κατοίκων του σπηλαίου της Μάνης

Εργαλεία από γυαλιστερές

Οι εξελιγμένοι άνθρωποι του Νεάντερταλ της Μάνης παρουσιάζουν επίσης και κάποιες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τους συγχρόνους τους άλλων περιοχών της Ευρώπης, αφού, όπως φαίνεται, πρωτοτύπησαν κατασκευάζοντας κάποια εργαλεία τους από… γυαλιστερές (Callista chione), τα οστρακοειδή που γνωρίζουμε ακόμη σήμερα. «Ο άνθρωπος ποτέ δεν μπαίνει σε καλούπι. Εκμεταλλεύεται τις δυνατότητες που του προσφέρει το περιβάλλον» σχολιάζει ο κ. Ντάρλας. «Εδώ ήταν κοντά στη θάλασσα. Βρήκαν κάποια όστρακα που ήταν σκληρά και κάποια στιγμή κάποιοι άνθρωποι είχαν την ιδέα - αυτό μία φορά έγινε μόνο - να φτιάξουν εργαλεία από κοχύλια. Είναι μια προσαρμογή στο περιβάλλον».

Οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής Εποχής ζούσαν νομαδική ζωή - δεν εγκαθίσταντο μόνιμα σε ένα μέρος αλλά μετακινούνταν στην περιοχή. Επομένως τα σπήλαια δεν ήταν μόνιμες κατοικίες. Χρησιμοποιούνταν είτε για να περάσουν εκεί «οικογενειακώς» κάποιο διάστημα μέχρις ότου μετακινηθούν κάπου πιο πέρα είτε, ακόμη πιο προσωρινά, για μερικές διανυκτερεύσεις από τους κυνηγούς που είχαν αφήσει πίσω τις οικογένειές τους και είχαν βγει προς αναζήτηση τροφής. Παρ' όλα αυτά οι προσωρινοί κάτοικοι φαίνεται ότι διαμόρφωναν κάπως τον χώρο έτσι ώστε να τους εξασφαλίζει κάποιες ανέσεις και φυσικά άναβαν φωτιά. Στα Καλαμάκια έχουν βρεθεί κατάλοιπα από εστίες διαφόρων τύπων - είτε απλές, είτε σαν λακκούβες στο χώμα, είτε λακκούβες περικλεισμένες με πέτρες κ.λπ. - μαρτυρώντας διαφορετικές παραδόσεις και συνήθειες. Επίσης, όπως φαίνεται, αν το έδαφος ήταν λασπωμένο το «έστρωναν» με πέτρες, ενώ οι αρχαιολόγοι εικάζουν ότι θα πρέπει να έκλειναν με δέρματα την είσοδο της σπηλιάς για να προστατευθούν από τον αέρα, τη βροχή και το κρύο.

Ενα θραύσμα από οστό ζώου με ίχνη κοπής από
εργαλεία αποκαλύπτεται στην ανασκαφή

Τι περιελάμβανε το... μενού

Τι έτρωγαν; Τα πλούσια ευρήματα οστών ζώων δίνουν απάντηση και σε αυτό. «Τα ζώα που βρίσκουμε εκεί είναι αυτά τα οποία κατά προτίμηση έχουν κυνηγήσει οι άνθρωποι, επομένως μας δείχνουν συγχρόνως και τις διατροφικές προτιμήσεις τους» εξηγεί ο κ. Ντάρλας. «Στο μεγαλύτερο μέρος τους οι ένοικοι των σπηλαίων κυνηγούσαν κατά προτίμηση τα πλατώνια, ένα είδος ελαφιού σαν αυτά που ζουν σήμερα στη Ρόδο και στη Λήμνο. Αυτό είναι το κυριότερο, μετά έχουμε τα αγριοκάτσικα και τα αγριόγιδα. Σε μια φάση κατοίκησης βρίσκουμε ότι έτρωγαν πολλές χελώνες, και μάλιστα πιστεύουμε ότι μετά χρησιμοποιούσαν τα καύκαλα ως αγγεία». Πέρα από αυτά τα κυρίως ή κατά καιρούς προτιμώμενα «φαγώσιμα» ζώα οι αρχαιολόγοι έχουν ανασκάψει επίσης οστά από ελέφαντες (το γεγονός ότι τα δείγματα είναι πολύ λίγα υποδηλώνει, όπως λένε, ότι οι άνθρωποι δεν τους κυνηγούσαν ιδιαίτερα), αλλά και από αρκετά σαρκοβόρα ζώα, όπως αλεπούδες, αγριόγατους και λιοντάρια.

Αν και η ανασκαφή έχει τελειώσει από το 2006, οι ανακαλύψεις από τα ευρήματά της τώρα αρχίζουν να γίνονται γνωστές γιατί οι μελέτες του είδους απαιτούν πολύ χρόνο. Οπως μας λέει ο κ. Ντάρλας, έχει μελετηθεί ένα μεγάλο μέρος του αρχαιοζωολογικού υλικού - δηλαδή των ζώων - και τα αποτελέσματα θα δημοσιευθούν σύντομα. Οι δομές που δείχνουν την οργάνωση του χώρου έχουν μελετηθεί επίσης σε μεγάλο βαθμό, ενώ σε εξέλιξη βρίσκεται η μελέτη των λίθινων εργαλείων. «Και βέβαια υπάρχουν και πολλά δείγματα που είναι για εργαστηριακές αναλύσεις» προσθέτει. «Εχουμε κάποιες χρονολογήσεις, αλλά αναμένουμε και αποτελέσματα από εργαστηριακές αναλύσεις. Κάποιες αφορούν τον προσδιορισμό του παλαιοκλίματος και της διατροφής, όχι τόσο των ανθρώπων όσο κυρίως των ζώων».

Νέες ανασφαφές σε εξέλιξη

Οι ανακαλύψεις μας για την Παλαιολιθική Εποχή στον ελληνικό χώρο δεν θα εξαντληθούν όμως στα Καλαμάκια. Οπως λέει ο αρχαιολόγος, και άλλες ανασκαφές βρίσκονται πλέον σε εξέλιξη και οι μελέτες από τα ευρήματά τους θα ακολουθήσουν. Παράλληλα, η κυρία Χαρβάτη έχει ξεκινήσει εδώ και έναν χρόνο το πρόγραμμα Paleoanthropology in the Gates of Europe (Παλαιοανθρωπολογία στις Πύλες της Ευρώπης - PaGE) σε συνεργασία με έλληνες ερευνητές από την Εφορεία Παλαιολογίας - Σπηλαιολογίας, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. «Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται από το Starting Grant του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ερευνας με το οποίο βραβεύθηκα το 2011 και έχει στόχο την περαιτέρω εξερεύνηση της εξέλιξης του ανθρώπου στην Ελλάδα» λέει. «Εχουμε ήδη ξεκινήσει τις έρευνες και είμαι αισιόδοξη ότι θα έχουμε καινούργια σημαντικά στοιχεία πολύ σύντομα». 

Σπήλαια της Μάνης
Ενα διαχρονικό καταφύγιο

Οι δυτικές ακτές της Μάνης στη Λακωνική Χερσόνησο φημίζονται κυρίως για το Σπήλαιο του Διρού. Η περιοχή όμως είναι διάσπαρτη με εκατοντάδες σπήλαια, άλλα μεγάλα και εντυπωσιακά - όπως αυτό της Αλεπότρυπας, που αποτελεί τουριστικό αξιοθέατο - και άλλα μικρά και ασήμαντα. Διάσημα ή άσημα, τα σπήλαια αυτά αποτέλεσαν, όπως αποδεικνύεται, ένα διαχρονικό καταφύγιο για τους ανθρώπους, από την πρώτη εμφάνισή τους στο νότιο άκρο της Πελοποννήσου. «Ολα είχαν κατοικηθεί, και μάλιστα ο άνθρωπος τα χρησιμοποιούσε σε κάθε περίοδο της ιστορίας του και της προϊστορίας του. έτσι λοιπόν έχουμε μια διαχρονική χρήση των σπηλαίων» λέει ο Ανδρέας Ντάρλας.

«Βέβαια δεν έχουν διατηρήσει όλα τα σπήλαια κατάλοιπα αυτής της χρήσης απ' όλες τις περιόδους».

Οπως εξηγεί, έχει αποκαλυφθεί χρήση των σπηλαίων της περιοχής στην παλαιολιθική περίοδο (όπως στα Καλαμάκια ή στη Λακωνίδα), αλλά και στη Νεολιθική. Τότε μάλιστα η χρήση τους αλλάζει, καθώς δεν χρησιμοποιούνταν πια μόνο ως χώροι πρόχειρης κατοίκησης, αλλά και - καθώς έχει αρχίσει η παραγωγή των τροφίμων - ως χώροι αποθήκευσης. «Σιγά-σιγά αργότερα», συνεχίζει ο αρχαιολόγος, «όταν η Μάνη άρχισε να αποκτά την άνυδρη μορφή που έχει σήμερα, κάποια στιγμή άρχισε να εξαφανίζεται το νερό. Ορισμένα σπήλαια διατηρούν νερό, το νερό που σταλάζει μέσα, σχεδόν όλον τον χρόνο. Και έτσι άρχισαν να χρησιμοποιούνται και ως τόποι προμήθειας νερού. Κάποια από αυτά απέκτησαν μάλιστα και ιερό χαρακτήρα, γιατί ξεδιψούσαν και είχαν νερό όλον τον χρόνο σε μια άνυδρη περιοχή». Ενα χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγμα, όπως επισημαίνει, είναι το σπήλαιο της Αλεπότρυπας, το οποίο είχε μέσα μια λίμνη απ' όπου οι άνθρωποι προμηθεύονταν νερό.

Σε όλες τις περιόδους, από την προϊστορική περίοδο και την Εποχή του Χαλκού ως τις πρώιμες ιστορικές περιόδους και την κλασική περίοδο, τα σπήλαια της Μάνης χρησιμοποιήθηκαν ως χώροι λατρείας και ταφής των νεκρών. Σε κάποια έχουν βρεθεί και ανάγλυφα, όπως στη Μουζή, όπου υπάρχει ένα ανάγλυφο του Ηρακλή. «Μετά, με την έλευση του χριστιανισμού, κάποια χρησιμοποιήθηκαν ως μοναστήρια και έχουμε αγιογραφημένα σπήλαια» συμπληρώνει ο κ. Ντάρλας, «ενώ κατόπιν, στους μεσαιωνικούς χρόνους που είναι και οι πιο ταραγμένοι, έχουμε σπήλαια τειχισμένα, που έγιναν καταφύγια». Σε κάποια από αυτά, όπως διευκρινίζει, οι κατασκευές είναι μάλιστα ισχυρές, με πολύ ψηλά τείχη. Σε αυτούς τους ταραγμένους χρόνους ανήκουν και τα λεγόμενα «πειρατικά» σπήλαια. «Είναι κάποια σπήλαια που βρίσκονται στη μέση στον γκρεμό, πολύ μικρά, και ήταν παρατηρητήρια ή και καταφύγια» λέει. «Θα μπορούσε κάποιος δηλαδή να ανεβεί με μια ξύλινη σκάλα την οποία σήκωνε μετά και δεν μπορούσε να πλησιάσει κανείς».

Οι σπηλιές της Μάνης συνεχίζουν να φιλοξενούν ανθρώπους ως τις μέρες μας. «Τα σπήλαια στη Μάνη χρησιμοποιούνταν τακτικά ως και τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Ζουν σήμερα άνθρωποι που έχουν γεννηθεί σε σπήλαια, όχι γιατί έμεναν μόνιμα εκεί αλλά γιατί, αν ένα σπήλαιο ήταν ας πούμε κοντά στα χωράφια, οι άνθρωποι έμεναν εκεί για έναν ή δύο μήνες, όσο διαρκούσαν οι αγροτικές δουλειές» εξηγεί ο κ. Ντάρλας. Σήμερα ακόμη κάποια χρησιμοποιούνται ως στάβλοι ή και - ενίοτε - για σύντομη διαμονή από τους ανθρώπους. 

http://www.tovima.gr/science/article/?aid=506393