Οι Ρωμιοί έφυγαν, τα ρωμαίικα μένουν

 

 

Οι Ρωμιοί έφυγαν, τα ρωμαίικα μένουν

Στα Σούρμενα του Πόντου εξισλαμισμένοι Χριστιανοί ομιλούν την ελληνική. Μπορεί οι Ρωμιοί να έφυγαν, τα ρωμαίικα έμειναν. Οι Ελληνοκύπριοι και οι κάτοικοι της Τραπεζούντας μιλάνε την ίδια, σχεδόν, γλώσσα. Ο ελληνικός πολιτισμός επιζεί και σήμερα στον Πόντο! Την εντυπωσιακή αυτή διαπίστωση παραδέχθηκε η έγκυρη εφημερίδα της Κωνσταντινουπόλεως  «Υeni  Υϋjyil» («Νέος Aιώνας») και την ανέφερε στην ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών ο μητροπολίτης Εφέσου, κ. Χρυσόστομος, κατά την επίσημη υποδοχή του ως αντεπιστέλλοντος μέλους, στις 10 Δεκεμβρίου 1996.

Γράφει ο Γιώργος Παπαθανασόπουλος

Πρόκειται για συγκλονιστική   είδηση  που στην Ελλάδα πέρασε απαρατήρητη.  Η τουρκική  εφημερίδα δημοσίευσε μια έρευνα γύρω από το σημερινό Πόντο με το χαρακτηριστικό τίτλο «Οι Ρωμιοί δεν έμειναν, τα ρωμαίικα μένουν», στις 30 Νοεμβρίου 1996. Έγραψε η τουρκική εφημερίδα: «Στα παλαιά Σούρμενα της Τραπεζούντας υπάρχουν δύο ομάδες χωριών, πέντε σε ένα μέρος και επτά σε ένα άλλο, γειτονικό, με συνολικό πληθυσμό 15.000 ανθρώπων κάθε ηλικίας. Τα χωριά τους άλλαξαν ονόματα. Οι ίδιοι εξισλαμίσθηκαν. Υφίστανται μεγάλες πιέσεις λόγω των καταβολών τους.

»Δεν έχουν σχολεία (τουρκικά σχολεία εννοεί η εφημερίδα). Ένα από τα χωριά έχει δύο δασκάλους, αλλά έντεκα χοτζάδες και αυτό λέει πολλά. Φυσικά εξαιτίας της γενικής δυσπραγίας και της εγκατάλειψης μεταναστεύουν και συνεχώς λιγοστεύουν...».

Και όμως, αυτοί οι άνθρωποι και τα παιδιά τους μιλάνε ελληνικά στα σπίτια τους και στον κύκλο τους.

Λίγοι από αυτούς πήγανε στην Κύπρο. Εκεί διαπίστωσαν ότι συνεννοούνται άριστα γλωσσικώς με τους Ελληνοκύπριους, διότι έχουν την ίδια σχεδόν γλώσσα, όπως λέει ο πρόεδρος της κοινότητας. Ο ίδιος προσωπικά επισκέφθηκε την Ίμβρο, όπου διαπίστωσε ότι οι κάτοικοι της μιλάνε «ελλένικα» (εξελιγμένα νεοελληνικά) ενώ εκείνος μιλάει τα παλαιά «λάζικα». Ο πρόεδρος της κοινότητας των Σουρμένων Πόντου δήλωσε ευτυχής που στην Αττική η Ελλάδα κράτησε το όνομα του χωριού του, ενώ στην Τουρκία άλλαξαν το όνομα της περιοχής και το έκαμαν Οφ.   «Εμείς   δεν   είμαστε Οφλούδες, είμαστε Σουρμενελήδες», δήλωσε!

■ Η Λαζικί

Την περιοχή του ποταμού Οφεως, απ' όπου και το όνομα, το σημερινό Οφ, κοντά στην Τραπεζούντα, επισκέφθηκε στις αρχές του αιώνα ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος, πολιτικός και συγγραφέας (1856-1923). Η επίσκεψη του εκεί και γενικότερα στον Πόντο εξεδόθη το 1903 από τα τυπογραφεία του κράτους με τον τίτλο «Περιήγησις εις τον Πόντον».

Έγραψε, λοιπόν, τότε πως οι Τούρκοι των Σουρμένων μιλάνε μόνο ελληνικά(!) και μάλιστα τα μιλάνε καθαρότερα από τους Έλληνες της περιοχής, όπως σημείωσε ο γλωσσολόγος Μιχ. Δέφνερ.

Ο Παπαμιχαλόπουλος τους θεωρεί ως «εξωμότες» της χριστιανικής θρησκείας και ασπασθέντες τον Ισλαμισμό περί τα 1685-1690. Φιλομαθέστατοι και ηπιότατοι οι Σουρμενελήδες ήσαν (το 1903) σχεδόν όλοι μορφωμένοι και εκτός από τη γλώσσα διασώσανε τα ήθη, τα έθιμα, ακόμη και τα ελληνικά ονόματα των χωριών τους.

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της αντοχής της ελληνικής γλώσσας επί υπερδιακόσια χρόνια (τώρα υπερτριακόσια) διηγείται ο Παπαμιχαλόπουλος το εξής περιστατικό: Δύο μωαμεθανοί, κάτοικοι των Σουρμένων, πήγαν στην  Τραπεζούντα να συμβουλευθούν Έλληνα γιατρό και να ζητήσουν οδηγίες και φάρμακα για βαριά ασθενούντα συγγενή τους. Η συζήτηση γίνεται στο ποντιακό ιδίωμα και ο Σουρμενελής Τούρκος είπε τελικά στο γιατρό «ζει ου ζει, δος μοι βότανον», έτσι ακριβώς, στην καθαρεύουσα.

Για τη λαζική διάλεκτο ο Παπαμιχαλόπουλος υποστηρίζει ότι είναι γνήσια διάλεκτος του μεγάλου και κυρίου κορμού της ελληνικής γλώσσας.

Ορθά, λοιπόν, ο διακεκριμένος ιεράρχης του οικουμενικού θρόνου Γέρων Εφέσου κ. Χρυσόστομος συμπέρανε στην ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών:

■ Απόδειξη

«Τα πρόσωπα φεύγουν. Ακόμη και οι πρωτεργάται των πολιτισμών παραμερίζονται ή και στραγγαλίζονται ακόμη. Αλλά οι πολιτισμοί καθ' εαυτούς, οι γνήσιοι πολιτισμοί δεν πεθαίνουν.

Οι φορείς και οι εκφραστές τους πιέζονται, πολλές φορές εξανδραποδίζονται. Αλλά ο πολιτισμικός δυναμισμός τους δεν χάνεται.

»Οι πολιτισμοί μπορούν μεσοπρόθεσμα να συγκαλύπτονται, να αμαυρώνονται, να θάπτονται. Αλλά δεν εξαφανίζονται, δεν πεθαίνουν, εφόσον είναι αληθινοί. Τα Σούρμενα της Τραπεζούντος με την επιβιώνουσα ελληνική γλώσσα είναι η πιο εύλαλη απόδειξις της πραγματικότητας αυτής».

Οι αναμνήσεις ενός αιωνόβιου

Στο Βόλο ζούσε στα 1997 ο υπεραιωνόβιος (106 ετών) δάσκαλος Ξενοφών Χαλάτσης. Είχε γεννηθεί το 1891 στο Κανάλι Καρδίτσας. Στα 1914 πρωτοδιορίστηκε δάσκαλος στο χωριό Δουρασανλή Κιλκίς. Το 1915 κατετάγη στο 1138 θρυλικό Σύνταγμα Ευζώνων, ξαναγύρισε για λίγο στα διδασκαλικά του καθήκοντα, αλλά στα 1918 επιστρατεύθηκε πάλι με προορισμό τη Σμύρνη.

Ο γέρων διδάσκαλος θυμόταν ακόμη με συγκίνηση την αποθέωση που γνώρισε μαζί με τους άλλους τσολιάδες όταν αποβιβάζονταν στην πρωτεύουσα της Ιωνίας. Μετά ήλθε η καταστροφή του 1922 και στα αφτιά του αντηχούν ακόμη οι κραυγές «αδέλφια πού φεύγετε, πού μας αφήνετε...» ή το «έρχονται οι τσέτες...».

Ο Ξενοφών Χαλάτσης υπήρξε η ζωντανή μας ιστορία. Όλα τα 35 χρόνια της δασκαλικής υπηρεσίας του τα πέρασε σε μονοθέσιο σχολείο με έξι τάξεις και εξήντα μαθητές. Χαρακτηριστικό του ήταν η πίστη του στο θεό και την Ελλάδα. Ήταν και καλλίφωνος ψάλτης. Οι μαθητές του τον θυμούνται σήμερα με συγκίνηση και απέραντο σεβασμό.

ΤτΚ 10.2.1997

 

1919 ΤΑ ΤΟΥΡΚΙΚΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΕΝ Μ. ΑΣΙΑ

 

ΤΑ ΤΟΥΡΚΙΚΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΕΝ Μ. ΑΣΙΑ

ΦΡΙΚΩΔΕΙΣ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑΙ

ΚΩΝ)ΠΟΛΙΣ 5 (του ανταποκριτού μας)— Εξορισθέντες υπό των Τούρκων εκ Χαρπούτ, αφίκοντο ένταύθα ο χειρουργός Χ. Μάρκ Βάρδ, ο ιατρός κ. Ρουθ Φαρμαλέ και η μις Ιζαμπέλ Χάρλεν, αποτελούντες το ανώτερον προσωπικόν του εν Χαρπούτ Αμερικάνικου νοσοκομείου. Οι ανωτέρω απεσταλμένοι της μεγάλης επιτροπής βοηθημάτων δια την Ανατολήν υπέβαλαν εις τον Αμερικανόν Αρμοστήν έεμπεριστατωμένον υπόμνημα, περί των κεμαλικών φρικαλεοτήτων. Το υπόμνημα τονίζει, ότι οι Αρμένιοι έχουν καταδικασθεί εις δουλείαν, και οτι η θεσις των Ελλήνων είνε χειρότερα ακόμη. Χιλιάδες μετατατοπισθέντων Ελλήνων υπέκυψαν εις τας κακουχίας και την πείναν καθ' οδόν. Δύο χιλιάδες απέθανον εις το Χαρπούτ και τρεις χιλιάδες εις την οδόν, προς Ανατολάς.

Πεντακόσια πτώματα ευρέθησαν επί των οδών, διά των οποίων απάγονται οι μετατοπιζόμενοι πληθυσμοί. Το πλείστον των πτωμάτων ανήκων εις παιδιά και γυναίκας.

Εις τους Τούρκους επιτρέπεται να εκλέγουν και να λαμβάνουν τας γυναίκας και τα παιδιά πού θέλουν. Αι γυναίκες και τα παιδιά ταύτα εξισλαμίζονται.

ΟΙ Τούρκοι υπάλληλοι δηλούν ότι: επειδή έχουν πολλούς μήνας να πληρωθούν, είνε υποχρεωμένοι να λεηλατούν   τους   χριστιανούς, δια να ζουν.

Οι Τούρκοι παρεμποδίζουν τας αμερικανικής Επιτροπάς να έλθουν εις βοήθειαν των λιμοττόντων χριστιανών. Επίσης διακηρύττουν αναφανδόν, ότι είνε αποφασισμένοι να εξοντώσουν τους έλληνας και αρμενίους.

Εν τέλει το υπόμνημα,   όπερ προυκάλεσε  ζωηράν   εντύπωσιν, αναφέρει, ότι όλα τα αμερικανικά καθιδρύματα εις τδο  Χαρπούτ επετάχθησαν υπό των Τούρκων, και ότι και αυτό το   αμερικανικόν νοσοκομείον   ηναγκάσθη να κλείση.                                     |

Αντίγραφον του υπομνήματος τούτου επεδόθη και εις τον Άγγλον Αρμοστήν, λόρδον Ροΰμπολδ. Ο λόρδος Ροϋμπολδ, αναγνώσας το υπόμνημα, παρεκάλεσε τους ως άνω αμερικανούς δόκτορας να τω παράσχουν πλείονας λεπτομερείας. Το υπόμνημα απεστάλη τηλεγραφικώς  αυτολεξεί εις την Αγγλικήν Κυβέρνησην.

Ο δόκτωρ Μάρκ Βάρδ επεσκέφθη και τον Πατριάρχην, εις ον ανεκοίνωσε τα της οικτράς θέσεως των χριστιανών.

Εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 19.5.1919

 

Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΠΟΝΤΙΩΝ

 

 

Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΠΟΝΤΙΩΝ

Σαν σήμερα στις 19 Μαίου 1919 αποβιβάζεται στο λιμάνι της Σαμψούντας ο Μουσταφά Κεμάλ και από εκεί αρχίζει η δεύτερη φάση της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού.

Η Βουλή των Ελλήνων κατόπιν εισήγησης του τότε Πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου αναγνώρισε επίσημα τη γενοκτονία των Ποντίων από το τουρκικό κράτος στις 24 Φεβρουαρίου 1994 και ψήφισε ομόφωνα τον ορισμό της 19ης Μαΐου ως Ημέρας Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου με τον νόμο 2193/1994. Επίσης το 1998 η Βουλή ψήφισε ομόφωνα την ανακήρυξη της 14ης Σεπτεμβρίου ως «ημέρα εθνικής μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από το Τουρκικό Κράτος».

Πέρα από το ελληνικό κράτος ο διωγμός των Ποντίων αναγνωρίζεται επισήμως ως γενοκτονία από την Κύπρο, την Αρμενία, την Σουηδία, ορισμένες ομοσπονδιακές δημοκρατίες της Ρωσίας, εννέα πολιτείες των ΗΠΑ (Φλόριντα, Τζώρτζια, Μασαχουσέτη, Νιου Τζέρσεϊ, Νέα Υόρκη, Πενσυλβάνια, Νότια Καρολίνα, Ρόουντ Άιλαντ ενώ υπάρχει σαφής αναφορά -κατά κάποιο τρόπο αναγνώριση- σε γενοκτονία Ελλήνων και από την πολιτεία της Αλαμπάμα. Επίσης αναγνωρίστηκε από τη βουλή της αυστραλιανών πολιτειών της Νότιας Αυστραλίας και της Νέας Νότιας Ουαλίας, την Αυστρία (ακολουθούμενη λίγες ημέρες αργότερα από το Δήμο της Βιέννης) και την Ολλανδία. Στο Καναδά οι πόλεις Οττάβα και Τορόντο έχουν αναγνωρίσει την 19η Μαΐου ως ημέρα μνήμης της Ποντιακής γενοκτονίας.

Η Ποντιακή γενοκτονία έχει οριστεί και αναγνωριστεί από τη Διεθνή Ένωση Μελετητών Γενοκτονιών (IAGS), ενώ έχει τύχει αναγνώρισης και από αρκετές διεθνείς οργανώσεις και φορείς, όπως οι Ευρωπαίοι Δημοκράτες Φοιτητές. Τέλος ψηφίσματα της Γερουσίας των ΗΠΑ κάνουν αναφορά σε γενοκτονία κατά Ελλήνων.

 

200 χρόνια μετά την αυτοκρατορία της Τραπεζούντας η πόλη Ερζερούμ υπήρξε ο τόπος εξορίας και ξεκληρίσματος του Ποντιακού Ελληνισμού που κορυφώθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα, εκεί που υπήρξαν τα περιβόητα τάγματα εργασίας.  Η Θεοδοσιούπολη (Ερζερούμ) ήταν ένα κέντρο συγκέντρωσης όπου ουσιαστικά κατέληγαν οι διωκόμενοι μετά από ατέλειωτες πορείες. Εδώ ακριβώς είναι και η διαφορά που έχει η δική μας γενοκτονία με το ολοκαύτωμα των Εβραίων. Εκεί υπήρχαν τόποι συγκέντρωσης όπως το Άουσβιτς, το Νταχάου, στην δική μας γενοκτονία τα κέντρα συγκέντρωσης ήταν ανύπαρκτα – γιατί η δική μας γενοκτονία γινόταν στον δρόμο. Με ατελείωτες πορείες θανάτου που οδηγούσαν στα τάγματα εργασίας του Ερζερούμ. Ξεκινώντας από τον Πόντο, την Μικρά Ασία, την Θράκη, αυτούς τους οδηγούσαν εκεί...

Τα τάγματα εργασίας ήταν τάγματα ανεπιθύμητων χριστιανών τα οποία δημιουργήθηκαν από τους Οθωμανούς κυρίως κατά των Ελλήνων και των Αρμενίων κατά την διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου αλλά και αργότερα και είχαν ως αποτέλεσμα αυτά τα τάγματα να φτιάξουν υποδομές στο εσωτερικό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ουσιαστικά ήταν τάγματα εξόντωσης, μια και πάρα πολλοί από αυτούς που ξεκινούσαν από την Θράκη και από άλλες περιοχές της Μικράς Ασίας και του Πόντου, χωρίς νερό και φαγητό βάδιζαν στο χιόνι και στο κρύο για ατελείωτα χιλιόμετρα. Πέθαιναν στους δρόμους, εξαφανίζονταν και όσοι επιβίωναν μετά από αυτή την διαδικασία συγκεντρώνονταν στο Ερζερούμ και δολοφονούνταν κατά εκατοντάδες ή χιλιάδες. 

 

 

Ουσιαστικά η διαδικασία των ταγμάτων εργασίας επαναλήφθηκε 20 χρόνια αργότερα, μετά την γενοκτονία, μετά την επιβολή του περιβόητου κεφαλικού φόρου εναντίων των Ελλήνων της Πόλης, οι οποίοι το 1942-43 επίσης εξορίστηκαν στα τάγματα εργασίας στην πόλη του Ερζερούμ. Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι αυτός ο φόρος ήταν ένας αυθαίρετος φόρος εναντίον των Ελλήνων σύμφωνα με τον οποίο έπρεπε ο οφειλέτης να πληρώσει μέσα σε 15 μέρες ένα τεράστιο ποσό.

Στο Ερζερούμ  έγινε το πρώτο συνέδριο των Κεμαλικών όπου αποφασίστηκε η εξόντωση όσων χριστιανών είχαν απομείνει στο οθωμανικό κράτος και μάλιστα έβαλαν ως ζήτημα ότι δεν πρέπει να δοθούν προνόμια στους Χριστιανούς, να επικρατήσει η εθνική ανεξαρτησία και να εξοντωθούν όσοι χριστιανοί – Έλληνες είχαν απομείνει.

Στην περιοχή αυτή χάθηκαν χιλιάδες άνθρωποι, Έλληνες κυρίως αλλά και Αρμένιοι.

Η γενοκτονία των Αρμενίων αναγνωρίστηκε από πληθώρα κρατών και θεωρούμε ότι είναι πλέον καιρός να αναγνωριστεί και η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου

 

 

Η γενοκτονία των Ποντίων σε σχέση με τη γενοκτονία των Αρμενίων ήταν πιο μελετημένη διότι δεν έπρεπε να αφήσει ίχνη που να μπορέσουν να χρησιμοποιηθούν ως κατηγορίες εναντίον των Τούρκων εθνικιστών. Πιο συγκεκριμένα ο Αυστριακός υπουργός εξωτερικών δίνει αναφορά στο Βερολίνο για την πολιτική των συμμάχων τους.

«Η πολιτική των Τούρκων είναι μέσω μιας γενικευμένης καταδίωξης του ελληνικού στοιχείου, να εξοντώσει τους Έλληνες ως εχθρούς του κράτους, όπως πριν τους Αρμενίους. Οι Τούρκοι εφαρμόζουν τακτική εκτόπισης των πληθυσμών, δίχως διάκριση και δυνατότητα επιβίωσης από τις ακτές στο εσωτερικό της χώρας, ώστε οι εκτοπιζόμενοι να είναι εκτεθειμένοι στην αθλιότητα και τον θάνατο από πείνα. Τα εγκαταλειπόμενα σπίτια των εξοριζομένων λεηλατούνται από τα τουρκικά τάγματα τιμωρίας ή καίονται και καταστρέφονται. Και όλα τα άλλα μέτρα τα οποία εις τους διωγμούς των Αρμενίων ευρίσκοντο εις ημερησίαν διάταξιν, επαναλαμβάνονται τώρα εναντίον των Ελλήνων.»

Αυτή η μαρτυρία δεν είναι μόνο ενδεικτική της μεθόδου, αναδεικνύει επίσης το πρόβλημα των επιπτώσεων όταν δεν υπάρχει καταδίκη και αναγνώριση μιας γενοκτονίας. Διότι μια γενοκτονία μπορεί να κρύβει άλλη μία. Οι αντιδράσεις που υπήρξαν σε σχέση με τη γενοκτονία των Αρμενίων δεν επαρκούσαν για να μην υπάρξει η γενοκτονία των Ποντίων. Στην ουσία οι Τούρκοι άλλαξαν μόνο μεθοδολογία μα το αποτέλεσμα ήταν και πάλι το ίδιο. Αυτή η αλλαγή δυσκολεύει το θέμα της αναγνώρισης της γενοκτονίας διότι πολλοί από τους Πόντιους πέθαναν επειδή δεν άντεξαν τις καιρικές συνθήκες του χειμώνα. Και γι’ αυτόν τον λόγο ονομάστηκε στα γαλλικά η γενοκτονία των Ποντίων: Le massacre blanc (Το λευκό μακελλειό). Οι Τούρκοι δεν τους άφησαν να πάρουν μαζί τους ούτε στρώματα, ούτε τρόφιμα. Και τους επέτρεψαν σταθμεύσεις μόνο σε έρημα μέρη. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τις γαλλικές μυστικές αναφορές εκείνης της εποχής.

 

 

«Εδώ και έξι βδομάδες σφαγές Ελλήνων κατά μάζας έλαβαν χώρα. Ο αριθμός των φονευθέντων φτάνει τις 40.000.»

Και σε άλλη αναφορά βρίσκουμε από την Υπηρεσία Πληροφοριών του γαλλικού Γενικού Επιτελείου Στρατού:

«Από σοβαρές πηγές, 50.000 άτομα εξορίστηκαν στο εσωτερικό με τις γνωστές ήδη συνθήκες. Ο ελληνισμός των ακτών της Μαύρης Θάλασσας υπέστη απόλυτη εξόντωση.»

Συνολικά αυτές οι πληροφορίες δείχνουν την αναγκαιότητα της αναγνώρισης και της γενοκτονίας των Ποντίων για να σταματήσει αυτή η θανάσιμη σειρά με τη Σμύρνη, την Ίμβρο, την Τένεδο, την Κωνσταντινούπολη και την Κύπρο. Ακόμα και τώρα έρχονται οι σκιές του παρελθόντος για να μας θυμίσουν τα εγκλήματα που προσπαθούν να κρύψουν οι Τούρκοι μέσω της αδιαφορίας και της καθημερινότητας. Όμως αυτά τα εγκλήματα δεν παραγράφονται.

Πηγές:

https://el.wikipedia.org/wiki/Γενοκτονία_των_Ελλήνων_του_Πόντου

https://www.xronos.gr/synenteyxeis/me-pono-kai-diogmoys-ellinon-hristianon-einai-syndedemeno-erzeroym-i-arhaia

http://www.lygeros.org/articles?n=1368&l=gr

 

Η Ποντιακή τραγωδία μέσα από τα γερμανικά και τα αυστριακά έγγραφα

Η Ποντιακή τραγωδία μέσα από τα γερμανικά και τα αυστριακά έγγραφα

Οι σπαρακτικές επιστολές των μελλοθάνατων του Πόντου λίγο πριν εκτελεστούν

Γράφε ο Γιώργος Σαρρής

Εκατοντάδες επιφανείς προσωπικότητες του Ποντιακού Ελληνισμού οδηγήθηκαν τέλη καλοκαιριού με αρχές φθινοπώρου του 1921 στην κρεμάλα από το τουρκικό εθνικιστικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ, καταδικασμένοι από το κατ’ επίφασιν δικαστήριο που είχε στηθεί στην πόλη της Αμάσειας. Κάποιοι εξ αυτών, όμως, κλεισμένοι μέσα στη φυλακή, έγραψαν λίγο πριν πεθάνουν επιστολές προς τα αγαπημένα τους πρόσωπα, μερικές εκ των οποίων έχουν διασωθεί και αποτυπώνουν ανάγλυφα την κατάσταση που επικρατούσε εκείνη την εποχή. 

Ν. Καπετανίδης:  «Θαρσείτε  και καρτερείτε»

Ο δημοσιογράφος και  εκδότης της εφημερίδας Εποχή, Νίκος Καπετανίδηε

Ο δημοσιογράφος και εκδότης της εφημερίδας «Εποχή» της Τραπεζούντας, Νικόλαος Καπετανίδης, έστελνε μέχρι την τελευταία στιγμή γράμματα στο σπίτι του, παρηγορώντας τους δικούς του ανθρώπους. Όπως έγραφε, «θα μάθετε από τους ολίγους που θα περισωθούν, ότι μήτε το θάρρος μήτε η ψυχραιμία μ’ εγκατέλειψαν ως την τελευταία μου στιγμή... Εντούτοις η ψυχή μου βαρύτατα πενθεί διότι σας αφήνω για πάντα... Τέτοιος θάνατος σαν τον δικό μου είναι ωραίος, δοξασμένος... Γι’ αυτό μη λυπηθήτε... Εσύ, μανούλα μου, εγκαρτέρησε. Ετίμησα τα στήθια σου και τ’ όνομά σου με τον θάνατό μου... Ο θάνατος είναι τιμή για όλους μας. Θαρσείτε και καρτερείτε, μια φορά κανείς πεθαίνει...».

Ο Καπετανίδης υπήρξε συνεπής με τα γραφόμενά του μέχρι την έσχατη ώρα. Όταν ο πρόεδρος του δικαστηρίου τού ανέγνωσε το κατηγορητήριο, ότι επεδίωκε την ανεξαρτησία του Πόντου, εκείνος τον διόρθωσε: «Όχι, κύριε πρόεδρε, εγώ ήθελα την απευθείας ένωση του Πόντου με την Ελλάδα». Απαγχονίστηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, σε ηλικία μόλις 32 χρόνων. Η τελευταία του κραυγή πάνω στην αγχόνη ήταν: «Ζήτω η Ελλάς!».

Αλ. Ακριτίδης:  «Γλυκυτάτη μου, την Τρίτη δεν θα είμαστε  εν ζωή»

 Ο επιχειρηματίας  Αλέξανδρος Ακριτίδης

Ο Αλέξανδρος Ακριτίδης ήταν ένας από τους προύχοντες του Πόντου. Κοινοτικός άρχοντας της Τραπεζούντας, εργοστασιάρχης, ευεργέτης της κοινότητας. Οδηγήθηκε από το κεμαλικό καθεστώς στο ικρίωμα τον Σεπτέμβριο του 1921, ωστόσο την παραμονή του θανάτου του έγραψε στη γυναίκα του: «Γλυκυτάτη μου Κλειώ, σήμερον ετελέσθη εν τη φυλακή λειτουργία και εκοινωνήσαμε όλοι, περί τους 100 από διάφορα μέρη. Έχει αποφασισθεί ο δια κρεμάλας θάνατος. Αύριο θα πηγαίνουν οι 30, μεταξύ αυτών και 5 Τραπεζούντιοι, και θα γίνει ο δι’ αγχόνης θάνατος. Την Τρίτη δεν θα είμαστε εν ζωή, ο Θεός να μας αξιώσει τους ουρανούς και σε σας να δώσει ευλογία και υπομονή και άλλο κακό να μη δοκιμάσετε.

Όταν θα μάθετε το λυπηρό να μην χαλάσετε τον κόσμον, να έχετε υπομονή. Τα παιδία ας παίξουν και ας χορέψουν. Ας σε βλέπω να κανονίσεις όλα όπως ξέρεις εσύ. Ο αγαπητός μου Θεόδωρος ας αναλαμβάνει πατρικά καθήκοντα και να μην αδικήσει κανένα από τα παιδιά. Τον Γιώργο να τελειώσει το Σχολείο και να γίνει καλός πολίτης. Τον Γιάννη ας τον έχει μαζί του στη δουλειά. Από τα μικρά τον Παναγιώτη να στείλεις στο σχολείο, την Βαλεντίνη να την μάθεις ραπτική. Την Φωφώ να μην χωρίζεσαι εν όσω ζεις. Εις τον Στάθιον τας ευχάς μου και την υποχρέωσιν όπως χωρίς αμοιβήν διεκπεραιώσει όλας τας οικογενειακάς μου υποθέσεις, που θα του αναθέσητε. Ο παπά-Συμεών ας με μνημονεύσει εν όσω ζει. Να δώσεις 5 πέντε λίρες στην Φιλόπτωχο, 5 πέντε λίρες στην Μέριμνα, 5 πέντε λίρες στου Λυκαστή στο Σχολείο. Και ας με συγχωρέσουν όλοι οι αδελφοί μου, οι νυφάδες και όλοι οι συγγενείς και φίλοι. Αντίο, βαίνω προς τον Πατέρα και συγχωρήσατέ μου. Ο υμέτερος, Αλ. Γ. Ακριτίδης».

Αντ. Τζινόγλου:  «Ο Θεός δε με αξίωσε  να γηροκομήσω  τους γονείς μας»

Λίγο πριν μαρτυρήσει, ο διευθυντής του Γραφείου Προσφύγων της παραθαλάσσιας Αμισού (Σαμψούντας), Αντώνιος Τζινόγλου, έστειλε γράμμα προς τους οικείους του, με το οποίο τους ζητούσε «να μην κλαύσητε πολύ». Στενοχωριόταν γιατί δεν θα κατάφερνε να γηροκομήσει τους γονείς του, ενώ χαρακτηρίζει την καταδίκη του από το καθεστώς του Μουσταφά Κεμάλ ως «θέλημα Θεού», το οποίο έπρεπε να υπομείνει. Αναφέρει χαρακτηριστικά: «Σεβαστοί μου γονείς, προσφιλής μου σύζυγος, τέκνα μου αγαπητά, λοιποί συγγενείς και φίλοι. Κατεδικάσθην αθώος ων εις θάνατον, ήτο θέλημα Θεού, δια τούτο και εγώ δεν λυπούμαι, και σεις μη λυπηθείτεֹ, έχω πίστιν ότι θα συναντηθούμε εις την άλλην ζωήν.

Σας στέλω τον χαιρετισμό και την αγάπη μουֹ εν όσω ζείτε να με μνημονεύετε. Αντιόπη, ο Θεός δε με αξίωσε να γηροκομήσω τους γονείς μας, το έργον τούτο το αφήνω μόνον εις σε. Δια σε και δια τα τέκνα μας είμαι βέβαιος ότι θα φροντίσει ο καλός Θεός. Να μη λυπηθής και αγανακτήσεις εναντίον του θελήματος του Θεού. Εάν επιζήσετε της καταιγίδας αυτής, να πάτε στους γονείς μας κοντά και να γράφεις δε και στον Φώτιον και τον Χρύσανθον την παράκλησίν μου, όπως λάβουσιν υπό την μέριμναν των την Ιουλίαν και την Χρυσάνθην. Τη βεργέτα και το ωρολόγι μου παρέδωσα εις τον κ. Π. Βαλιούλην. Τα ρούχα μου θα διαμοιρασθούν εδώ. Πήρα την τελευταία σου επιστολήν και είμαι ήσυχος εν τη φυλακή. Εξομολογήθην, εγένετο λειτουργία και εκοινώνησα, θα αποθάνω ήσυχος και ατάραχος. Επιθυμώ να μη κλαύσητε πολύ. Ο Θεός μαζί σας. Σας φιλώ όλους εκ ψυχής, ο ιδικός σας».

Μ. Κωφίδης:  «Καμία ελπίδα δεν έχω πλέον. Σας γλυκοφιλώ όλους»

Ο βουλευτής Τραπεζούντας την περίοδο 1908 - 1918, Ματθαίος Κωφίδης.

Με την κατηγορία της συμμετοχής σε κίνημα για την ανεξαρτησία του Πόντου εκτελέστηκε ο Ματθαίος Κωφίδης, πρώην εκλεγμένος βουλευτής στην οθωμανική Βουλή από το βιλαέτι της Τραπεζούντας. Είχε προβάλει σιδερένια πυγμή βλέποντας τις γενοκτονικές αγριότητες. Απαίτησε μάλιστα όχι μόνο την παύση των ωμοτήτων αλλά και την επιβολή αυστηρών κυρώσεων στους υπαίτιους. Στις 15 Σεπτεμβρίου 1921, λίγες ώρες μετά τη δίκη-παρωδία που θα τον οδηγούσε μετά βεβαιότητας στον θάνατο, θα γράψει από το μπουντρούμι των φυλακών Τιμαρχανέ της Αμάσειας στη σύζυγό του: «Φιλτάτη Ουρανία, χθες, ημέρα της Σταυροπροσκυνήσεως, επαρουσιάσθην εις το δικαστήριον Ιστικλάλ, καμία ελπίδα δεν έχω πλέον.

Σήμερον θα δοθή η απόφασις, η οποία βεβαίως θα είναι καταδικαστική, σας αφήνω υγείαν και εις την προστασίαν του Παναγάθου. Περιττά τα πολλά λόγια, θάρρος και εγκαρτέρησις και ελπίς επί Κύριον, δια να ημπορέσης το κατά δύναμιν να σηκώσης το βαρύ φορτίον σου. Σας γλυκοφιλώ όλους, ο Ματθαίος σου. Υ.Γ. Εις τα φίλτατα την ευχήν μου, καλήν πρόοδον και καλήν διαγωγήν, όπως η ψυχή μου και μακρόθεν αγάλλεται. Ο ίδιος». Αξίζει να τονιστεί ότι η εκτέλεση του Ματθαίου Κωφίδη έφτασε στο σημείο να εξοργίσει ακόμη και τον μουσουλμανικό πληθυσμό της Τραπεζούντας, καθώς ο ίδιος είχε αναπτύξει πολύ καλή συνεργασία και σχέσεις αλληλεγγύης με τους μουσουλμάνους της περιοχής. Μάλιστα οι τελευταίοι, αντιδρώντας, αρνήθηκαν να υποδείξουν και άλλους Ελληνες ως «ύποπτους» στους άνδρες του Μουσταφά Κεμάλ.

Οι ανελέητοι διωγμοί των Ποντίων

«Εξορία και εξολόθρευση είναι στα τουρκικά η ίδια έννοια» αναφέρει  ο πρόξενος του Ράιχ στη Σαμψούντα  σε έγγραφό του προς το Βερολίνο.

Η επιχείρηση εθνοκάθαρσης που εφάρμοσε το κίνημα των Νεότουρκων και των εθνικιστών του Μουσταφά Κεμάλ την περίοδο 1914-1923 κατά του Ποντιακού Ελληνισμού (όπως επίσης και κατά των Αρμενίων, των Ασσυρίων και άλλων χριστιανικών πληθυσμών) δύσκολα θα διαπράττονταν εάν δεν υπήρχε η ανοχή της πολιτικοστρατιωτικής ηγεσίας της τότε Γερμανικής αλλά και της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας.

Έναν χρόνο πριν από τις σφαγές, το Ράιχ είχε φροντίσει να αναδιοργανώσει τον οθωμανικό στρατό, προσφέροντας τεχνογνωσία, οπλισμό, καθώς επίσης και πλήρη οικονομική κάλυψη. Η αλήθεια είναι, ωστόσο, ότι υπήρχαν και ορισμένοι διπλωμάτες των δύο συγκεκριμένων ισχυρών κρατών της Δυτικής Ευρώπης, οι οποίοι είχαν σταλεί στην ευρύτερη περιοχή του Πόντου και όχι απλώς δεν συμφωνούσαν με την τακτική των εθνοκαθάρσεων, αλλά φρόντιζαν να το γνωστοποιούν στην ηγεσία τους. 

«Οποιος δεν δολοφονείται,  πεθαίνει από αρρώστιες και πείνα»

Από έγγραφα που έχουν διασωθεί προκύπτει, για παράδειγμα, ότι ο Γερμανός πρόξενος της Αμισού (Σαμψούντας), Kuckhoff, ανέφερε προς το υπουργείο Εξωτερικών του Βερολίνου, στις 16 Ιουλίου 1916, ότι βάσει αξιόπιστων πηγών «ολόκληρος ο ελληνικός πληθυσμός της Σινώπης και της παραλιακής περιοχής της επαρχίας Κασταμονής έχει εξοριστεί. Εξορία και εξολόθρευση είναι στα τουρκικά η ίδια έννοια, γιατί όποιος δε δολοφονείται, πεθαίνει ως επί το πλείστον από τις αρρώστιες και την πείνα».

«Οι εξοριζόμενοι θα πεθάνουν  κατά χιλιάδες»

Από την πλευρά του ο πρόξενος Σαμψούντας της Γερμανίας, Bergfeld, επισημαίνει ότι η εξελισσόμενη γενοκτονία θα επηρέαζε την ηθική εικόνα όχι μόνο της Τουρκίας αλλά και της χώρας του που ήταν σύμμαχος. Με επιστολή προς το υπουργείο Εξωτερικών της αυτοκρατορίας του, με ημερομηνία 14 Σεπτεμβρίου 1916, αναφέρει χαρακτηριστικά: «Οι επιθέσεις κατά της ζωής και της περιουσίας που παρατηρήθηκαν στη μεταφορά των Αρμενίων θα επαναληφθούν. Οι εξοριζόμενοι θα πεθάνουν κατά χιλιάδες από τις αρρώστιες, την πείνα και τις κακουχίες. Αυτό θα σήμαινε ότι η ηθική εικόνα της Τουρκίας και των συμμάχων της θα έπεφτε πολύ μπροστά στα μάτια των ουδετέρων. Οι επιζήσαντες θα φτώχαιναν και έτσι το εμπόριο θα κατέληγε στα χέρια εκείνων που θα ήταν χειρότεροι για τους μωαμεθανούς από ό,τι οι ντόπιοι. Για όλους αυτούς τους λόγους θα πρέπει να θεωρηθεί η γενική εκτόπιση των Ελλήνων επικίνδυνη σε υψηλό βαθμό».

«Εστειλα τάγματα να σκοτώσουν  κάθε Ελληνα που συναντούν»

Τα απεχθή συμβάντα είχαν θορυβήσει επίσης και τον Kwiatkowski, Αυστριακό υποπρόξενο στην ίδια περιοχή. Σε επιστολή του προς τον υπουργό Εξωτερικών της Αυστρίας, Stephan Burian von Rajecz, του γνωστοποιεί τις αποφάσεις που έλαβε ο Ραφέτ μπέης, ο οποίος έφερε το αξίωμα του μουτεσαρίφη (διοικητής) της Αμισού. Γράφει χαρακτηριστικά: «Στις 26 Νοεμβρίου 1916 μου είπε ο Ραφέτ μπέης: Τελικά με τους Έλληνες πρέπει να ξεκαθαρίσουμε όπως και με τους Αρμενίους». Λίγο πιο κάτω προσθέτει πως δύο μέρες αργότερα, στις 28 Νοεμβρίου 1916, του ξανάπε ο Ραφέτ: «Πρέπει να τελειώνουμε με τους Έλληνες. Έστειλα σήμερα στα περίχωρα τάγματα για να σκοτώσουν κάθε Έλληνα που συναντούν στο δρόμο. Φοβάμαι την απέλαση ή την εξορία του συνολικού ελληνικού πληθυσμού και την επανάληψη των περσινών παραδειγμάτων». 

Πυρπολήσεις χωριών και βιασμοί

Στα μέσα του επόμενου μήνα, ο Αυστριακός πρεσβευτής της Κωνσταντινούπολης, Pallavicini, περιέγραφε με σημείωμά του προς τη Βιέννη τα τελευταία γεγονότα του Πόντου που αφορούσαν τη μαρτυρική Αμισό (Σαμψούντα), καταθέτοντας και μια σειρά από αριθμητικά στοιχεία:

    - 11 Δεκεμβρίου 1916. Λεηλατήθηκαν πέντε ελληνικά χωριά, κατόπιν κάηκαν. Οι κάτοικοι εκτοπίστηκαν.

    - 12 Δεκεμβρίου 1916. Στα περίχωρα της πόλης καίγονται χωριά.

    - 14 Δεκεμβρίου 1916. Ολόκληρα χωριά καίγονται μαζί με τα σχολεία και τις εκκλησίες.

    - 17 Δεκεμβρίου 1916. Στην Περιφέρεια Σαμψούντας έκαψαν 11 χωριά. Η λεηλασία συνεχίζεται. Οι χωρικοί κακοποιούνται.

    - 31 Δεκεμβρίου 1916. 18 ελληνικά χωριά κάηκαν εξ ολοκλήρου. 15 εν μέρει. 60 γυναίκες περίπου βιάστηκαν. Ελεηλατήθησαν ακόμη και εκκλησίες.

    Οι αναφορές αυτές, όμως, δεν ευαισθητοποίησαν ούτε τη Γερμανική Αυτοκρατορία ούτε την Αυστροουγγρική, που προφανώς γνώριζε τι θα επακολουθούσε, όμως δεν έπραξε οτιδήποτε απτό προκειμένου να το σταματήσει.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην ειδική έκδοση του ΕΘΝΟΥΣ της Κυριακής με τίτλο «Πόντος, ματωμένη γη»