Ο Πήγασος — Το φτερωτό άλογο της έμπνευσης

 

Ο Πήγασος — Το φτερωτό άλογο της έμπνευσης

Από το αίμα της Γοργόνας ως τον αστερισμό του ουρανού

Ο Πήγασος, το φτερωτό άλογο της ελληνικής μυθολογίας, γεννημένος από το αίμα της Μέδουσας και την πνοή του Ποσειδώνα, έγινε διαχρονικό σύμβολο έμπνευσης, δημιουργίας και υπέρβασης. Από την πηγή των Μουσών στον Ελικώνα ως τον αστερισμό που φέρει το όνομά του, η ιστορία του συνδέει τη γη με τον ουρανό, τη δύναμη με την ποίηση.

Ο Πήγασος εξακολουθεί να σαγηνεύει τη φαντασία των ανθρώπων μέχρι σήμερα. Από τα αρχαία αγγεία και τα ανάγλυφα ως τα λογότυπα και τις κινηματογραφικές και τηλεοπτικές οθόνες της εποχής μας, παραμένει σύμβολο της ποιητικής έμπνευσης, της πτήσης του νου και της υπέρβασης των ορίων.

Η καταγωγή του χάνεται στα βάθη της αρχαιότητας, στην προφορική παράδοση των Ελλήνων. Η πρώτη του εμφάνιση σε γραπτή μορφή βρίσκεται στη Θεογονία του Ησιόδου (8ος–7ος αι. π.Χ.), όπου περιγράφεται ως παιδί της Γοργόνας Μέδουσας και του Ποσειδώνα. Όταν ο ήρωας Περσέας αποκεφάλισε τη τρομερή Μέδουσα, από το αίμα της γεννήθηκαν δύο πλάσματα: ο Χρυσάωρ, πολεμιστής με χρυσό ξίφος, και ο Πήγασος, το λαμπρό φτερωτό άλογο.

 

 

Η γέννησή του λοιπόν συνδέεται με τον θάνατο της μητέρας του, της Γοργόνας Μέδουσας, από τον Περσέα. Άλλοτε ξεπηδά από τον λαιμό της Γοργόνας, ως γιος του Ποσειδώνα, και άλλοτε από την ίδια τη Γαία που γονιμοποιήθηκε από το αίμα της Γοργόνας, όταν την αποκεφάλισε ο Περσέας. Όσο για το όνομά του, αυτό συνδέεται με τον τόπο κατοικίας της μητέρας του και τον τόπο της δικής του γέννησης όπως αναφέρει ο Ησίοδος

Αμέσως μετά τη γέννησή του, ο Πήγασος πέταξε ψηλά στον ουρανό και εγκαταστάθηκε στο όρος Ελικώνας, όπου με ένα χτύπημα της οπλής του έκανε να αναβλύσει μια πηγή, η Ιπποκρήνη. Από τότε, η πηγή αυτή θεωρήθηκε ιερή για τις Μούσες — τις θεότητες της τέχνης και της ποίησης — και έγινε σύμβολο της έμπνευσης που ξεπηδά ξαφνικά, όπως το νερό από τη γη.

 

 

Σε άλλους μύθους, ο Πήγασος συνδέεται με τον ήρωα Βελλεροφόντη, ο οποίος, με τη βοήθεια της θεάς Αθηνάς, εξημέρωσε το άλογο χρησιμοποιώντας ένα χρυσό χαλινάρι. Μαζί αντιμετώπισαν τη φοβερή Χίμαιρα, ένα τέρας με κεφάλι λιονταριού, σώμα κατσίκας και ουρά φιδιού. Καβάλα στον Πήγασο, ο Βελλεροφόντης έπληξε το τέρας από ψηλά και έγινε ένδοξος ήρωας.

Όμως, η ύβρις — η αλαζονεία απέναντι στους θεούς — δεν άργησε να τον καταστρέψει. Ο Βελλεροφόντης θέλησε να ανέβει στον Όλυμπο πάνω στον Πήγασο και να συγκαταλεχθεί στους αθανάτους. Ο Δίας, για να τον συνετίσει, έστειλε μια μύγα να τσιμπήσει το άλογο· ο ήρωας έπεσε στο κενό, ενώ ο Πήγασος συνέχισε την πορεία του προς τον ουρανό. Εκεί, σύμφωνα με την παράδοση, ο Δίας τον τοποθέτησε ανάμεσα στ’ άστρα, όπου λάμπει ακόμη ως ο αστερισμός του Πήγασου.

 

Στην ελληνική τέχνη και λογοτεχνία, ο Πήγασος απεικονίζεται ως άλογο κατάλευκο, ευγενικό, ταχύτατο και πανίσχυρο, που πετά ανάμεσα στη γη και τον ουρανό. Το λευκό του χρώμα συμβολίζει την καθαρότητα της ψυχής, την αγνότητα της έμπνευσης και τη θεϊκή χάρη που αγγίζει τον άνθρωπο όταν δημιουργεί.

Με την πάροδο των αιώνων και την εξάπλωση του χριστιανισμού, ο Πήγασος έπαψε να λατρεύεται ως θεϊκό ον, αλλά δεν ξεχάστηκε ποτέ. Στους ύστερους χρόνους, έγινε το αιώνιο έμβλημα του ποιητικού οίστρου — το φτερωτό άλογο που μεταφέρει τους ανθρώπους από τη γη της ανάγκης στον ουρανό της φαντασίας.

Γι αυτό αν και μυθολογικό όν ο Πήγασος ενέπνευσε και τους σύγχρονους μυθοπλάστες που τον φέρνουν να έχει ιππευτεί από ένα άλλο μυθικό μας ήρωα τον Περσέα –αν και αυτό δεν αναφέρεται ρητά πουθενά στις πηγές της Ελληνικής Μυθολογίας. Γράφουν λοιπόν ότι με το που γεννήθηκε ο Πήγασος ιππεύτηκε από τον Περσέα που τον καβαλίκεψε αμέσως μετά το κόψιμο της κεφαλής της Μέδουσας προκειμένου να αποφύγει την καταδίωξη των αδελφών της Μέδουσας. Και πέταξε γοργά με τα φτερωτά σανδάλια του καβαλικεύοντας τον Πήγασο και έφυγε μακριά από τον τόπο.

 

 

Στον δρόμο της επιστροφής, πέρασε από την Αιθιοπία. Εκεί, σ΄ έναν βράχο είδε μια γυναικεία φιγούρα αλυσοδεμένη. Πλησίασε και θαμπωμένος από την ομορφιά της, σταμάτησε να μάθει τι συμβαίνει. Μαθαίνει πως η κόρη ονομάζεται Ανδρομέδα. Είναι κόρη του βασιλιά Κηφέα και της Κασσιόπης ή Κασσιόπειας ή Κασσιέπειας, η οποία είχε προκαλέσει την οργή του Ποσειδώνα, επειδή περηφανεύτηκε πως είναι πιο όμορφη από τις Νηρηίδες. Ο Ποσειδώνας έστειλε τότε ως τιμωρία της ένα θαλάσσιο Δράκοντα, το Κήτος, και για εξιλέωση απαίτησε τη θυσία της Ανδρομέδας. Ο Περσέας, ερωτευμένος με την κόρη του Κηφέα, αποφασίζει να σκοτώσει το Κήτος και να πάρει μαζί του την Ανδρομέδα. Πράγματι, ο ήρωας τερματίζει τη ζωή του θαλάσσιου τέρατος και με τη συγκατάθεση των γονέων της, παίρνει την Ανδρομέδα μαζί του στη Σέριφο

Και έτσι, όπως βλέπετε,  ακόμη και σήμερα, ο Πήγασος εξακολουθεί να εμπνέει και να πετά στις σελίδες, στους πίνακες και στα όνειρά μας, υπενθυμίζοντας ότι κάθε πτήση ξεκινά με μια σπίθα έμπνευσης.

 

 

Αρχαίες πηγές και παραλλαγές

•          Ησίοδος, Θεογονία 270–281: πρώτη αναφορά στη γέννηση του Πήγασου και του Χρυσάωρα από το αίμα της Μέδουσας.

•          Πίνδαρος, Ολυμπιόνικος 13.63–92: ο Πήγασος χαρίζει στον Βελλεροφόντη τη νίκη κατά της Χίμαιρας.

•          Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 9.31.3: αναφορά στην πηγή Ιπποκρήνη του Ελικώνα.

•          Υγίνος, Fabulae 57: η ανάβαση του Βελλεροφόντη προς τον Όλυμπο και η θεϊκή τιμωρία.

ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ

 

 

ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ

ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ

Ο Γιάννης Τσαρούχης δεν χρειάζεται συστάσεις — όχι μόνο ως ζωγράφος, αλλά και ως στοχαστής της νεοελληνικής ψυχής. Μοναχικός ερευνητής, ειρωνικός παρατηρητής, ανατόμος της αισθητικής και της κοινωνίας, συνομιλεί εδώ εκ βαθέων, με θάρρος και νηφαλιότητα. Ξεδιπλώνει τις αμφιβολίες και τις διαπιστώσεις του για την τέχνη, τη ζωή, τη μόδα, την πολιτική, την πνευματική ωρίμανση, τη νεότητα και την πικρή αλήθεια του «λάθους προσανατολισμού». Δεν είναι εξομολόγηση. Είναι ένας εσωτερικός μονόλογος που διαλέγεται — με τον εαυτό του και με όλους μας.

Λοιπόν, Γιάννη, λες να πήραμε τη ζωή μας λάθος;*

Ο Τσαρούχης πιστεύει πώς, ναι. Μα δεν είναι πικραμένος. Δεν ξέρει λέει — αν θα γινόταν πάλι ζωγράφος αν ξανάρχιζε τη ζωή του.

Ο προσανατολισμός μας στη Δύση — επισημαίνει — μας οδήγησε στο σημερινό απροχώρητο, στην κοινωνία της πολυκατοικίας και της βίας. Αλλά, πάλι, αν πηγαίναμε προς την Ανατολή, θάβγαινε τίποτα καλύτερο;

Συνέντευξη στον Α. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ

Ευφυής εγώ; Που τέτοια τύχη;» - λέει ο Γιάννης Τσαρούχης, ένας από τους «πιο ευφυείς» Έλληνες, ο οποίος αντικρούει ταυτόχρονα και τον χαρακτηρισμό τού «ματαιόδοξου» που του προσάπτουν μερικοί, επειδή είναι ο πρώτος Νεοέλληνας πού φτιάχνει ένα Μουσείο στ’ όνομα του. Στην πραγματικότητα μετατρέπει το σπίτι του στο Μαρούσι σε μουσείο πού θα περιέχει όλα τα έργα του — όσα «γλύτωσαν» από την υστερία των συλλεκτών και των έμπορων που ανέδειξαν σε «ζωγράφο   μόδας»   τον   Τσαρούχη.

• Ετοιμάζω, λέει ο Τσαρούχης, το σκηνικό της ζωής μου. Με αποτροπιάζει η ιδέα ότι ετοιμάζω ένα Μουσείο για τον εαυτό μου. Χωρίς νάχω πολύ κακή ιδέα για τον εαυτό μου, ο τίτλος «Μουσείο» μού φαίνεται πομπώδης. Από την άλλη μεριά, το να μαζέψω μερικά έργα μου σε ένα χώρο για να τα γλυτώσω από τους εμπόρους και τους συλλέκτες μου φαίνεται  κάτι  το σωστό.  'Ότι έκανα στη ζωή μου ως ζωγράφος είναι μια σειρά από πειράματα  κι αναζητήσεις.   Κάθε τόσο μου δίνουν κι έναν τίτλο επαινετικό ή υβριστικό. Προσπαθώ να καταλάβω, στ' αλήθεια, τι είναι η ζωγραφική. Προσπαθώ να μάθω πράγματα που θα ήθελα να τα ξέρω και δεν   μου  τα  δίδαξε   κανείς...

—Για ποια πράγματα που δεν ξέρετε μιλάτε;

• Η καλή ζωγραφική αρχίζει από τον μουσαμά, αν όχι από το ίδιο το ύφασμα που γίνεται ο μουσαμάς. Πριν από τρία χρόνια παρακάλεσα έναν καθηγητή, πιο γέρο από μένα να μου επιτρέψει σαν ακροατής να παρακολουθήσω στη Σχολή Καλών Τεχνών τού Παρισιού τα μαθήματα τεχνικής. Μα το όριο ηλικίας για να  γραφτεί  κανείς στη   Σχολή τελειώνει στα 30... Άλλα δεν είναι μονό η τεχνική που μου λείπει. Χρειάζεται μια συνεχής ηθική άσκηση για να είμαστε ο εαυτός μας κι’ όχι ένα καλό ή κακό αντίτυπο της μόδας. Ασφαλώς δεν θα υπάρχουν αριστουργήματα στη συλλογή που θα προσφέρω στο ίδρυμα που πρόκειται να γίνει. Αλλά νομίζω θα υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία για κείνους που νοιάζονται για τη ζωή  και  τη   ζωγραφική...

 

Ύποπτο το ομαδικό

— Είπατε για τη μόδα και δείξατε πως σας ενοχλεί η όχι;

• Η μόδα είναι κάτι το πολύ ανθρώπινο, άλλα γρήγορα γίνεται μια απάνθρωπη και στείρα τυραννία. Όλοι την ακολουθούν και στο βάθος κανείς δεν συμφωνεί μαζί της. Κάθε τι το ομαδικό, υπό καθοδήγηση, τις πιο πολλές φορές είναι ύποπτο. Προτιμώ τις ομαδικότητες που γεννιούνται από προσωπικές συνειδητοποιήσεις και ενώνονται εκ των υστέρων σε ένα κοινό ιδανικό. Η μόδα είναι ή αυτό το καλό και αυθόρμητο πράγμα, η συνήθως βιασμός της προσωπικότητας από συμφέροντα κάποιας ομάδας που ενδιαφέρεται για το κέρδος. Όταν λέμε μόδα συνήθως εννοούμε το κακό πράγμα. Όταν λέμε «ντεμοντέ» υπονοούμε ότι ένα λαχείο έταξε πολλά κέρδη και τελικά δεν έπεσε! Βεβαίως, «ντεμοντέ» δεν είναι ότι είναι απλώς παλαιό  ή  ξεχασμένο...

—Και τι είναι για σας το παλαιό ή το ξεχασμένο, που, ταυτόχρονα, δεν είναι «ντεμοντέ»;

Ο Όμηρος είναι πολύ παλαιότερος από τον Δροσίνη. Δε σημαίνει όμως πως ο Όμηρος είναι ξεπερασμένος... Ο Παπαδιαμάντης ήταν για πολύ καιρό και παλιός και ξεχασμένος. Το ίδιο μπορούμε να πούμε για τον Κάλβο και τον Καβάφη, που   είναι,   σήμερα,   τόσο   επίκαιροι...

—Ας μιλήσουμε κύριε Τσαρούχη για την ευφυΐα σας! Είστε αλήθεια, τόσο ευφυής όσο σας παρουσίαζουν;

•  Η ευφυΐα και η ομορφιά είναι κάτι που το βλέπουν πιο καλά οι άλλοι, παρά εμείς οι ίδιοι. Είναι υπόθεση των άλλων. Αμύνομαι όσο μπορώ και προσπαθώ να εξουδετερώσω τους εχθρούς μου. Ο φόβος ενός κινδύνου αυξάνει τις διανοητικές ικανότητες ενός πλάσματος αν δεν τις διαλύει. Δεν ξέρω αν είμαι ευφυής, γιατί έχω κάνει πολλές γκάφες στη ζωή μου. Μερικοί με λένε είρωνα γιατί είμαι πολύ οξύς, όταν κανονίζω την υποκρισία των άλλων που είναι ένα ύπουλο ερπετό...

—Είσθε λοιπόν είρων! Τι είναι για σας η ειρωνεία — πως την χρησιμοποιείτε;

•  Το να προσπαθώ να ρίχνω το ετοιμόρροπο καμουφλάρισμα που προδίδει πιο πολύ από το καλυπτόμενο. Είναι μια πράξη αγάπης που φαίνεται σαν κακία...

-—Είπατε μόνος σας ότι είσθε και οξύς. Πότε γίνεστε οξύς;

• Έχω κάποια Ιδανικά και κάποια γούστα. Όταν βλέπω να κινδυνεύει η εκπλήρωση τους από κακά ένστικτα αυτοσυντηρήσεως μικρών ανθρώπων γίνομαι έξω φρενών. Τα κακώς εννοούμενα συμφέροντα, οι μικρές εξασφαλίσεις σε βάρος του εαυτού μας και σε βάρος των άλλων, με λίγα λόγια ο φόβος που δημιουργεί ζημιές ανεπανόρθωτες — έ μπροστά σ' αυτά γίνομαι οξύς.

 

 

«Χάνω φίλους...»

—Αυτό τον καιρό με τι γίνεστε οξύς;

•  Προσπαθώ να μη θυμώνω με τίποτα. Προσπαθώ να μελετώ τα προβλήματα που μου παρουσιάζονται όσο μπορώ με πιο μεγάλη γαλήνη. Διαφωνώ μ' αυτούς που θυμώνουν για να ξεσκάσουν! Όταν κάτι είναι πολύ κακό πρέπει να το μελετούμε με πολλή προσοχή και από τη ρίζα του. Σκεφτόμενος έτσι, χάνω κάθε μέρα φίλους, γιατί όλοι — νέοι η γέροι — θέλουν να τα πουν ένα χεράκι και να ξεσκάσουν. Κάθε άσχημο γίνεται κρυφά. Κρυφά και αποτελεσματικά πρέπει να το πολεμούμε. Η μελέτη της πηγής τού κακού, η μελέτη αν πράγματι είναι κακό  ή όχι, αξίζει εκατό φορές παραπάνω από θεαματικές διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες που μας ξαλαφρώνουν απλώς. Για ορισμένα πράγματα πρέπει λχ να παύουμε νάμαστε παιδιά και να γινόμαστε ενήλικες. Για ορισμένα άλλα πρέπει νάμαστε παιδιά.

—Τι θέλετε να πείτε; Πότε, ας πούμε, πρέπει νάμαστε ενήλικες και πότε πρέπει  νάμαστε παιδιά;

•    Όταν η ανάγκη το ζητά. Στην ευαισθησία και στην αίσθηση δεν υπάρχει πρόοδος με την ηλικία. Αντίθετα, στο να καταλαβαίνεις την άπατη υπάρχει μια πικρή πρόοδος. Ο Μπετόβεν έλεγε «προστατεύω τον εαυτό μου για να εμποδίσω τους άλλους να κάνουν το κακό» Παρ' όλα αυτά, είναι καλύτερα κανείς να εξαπατάτε παρά να χάσει την ευαισθησία του Το χειρότερο είναι να είσαι βλάκας και αναίσθητος. Το πρόβλημα είναι πως η ευαισθησία των ανθρώπων γίνεται θέμα εκμεταλλεύσεως από τους καπάτσους. Έχουμε κάθε συμφέρον να θέσουμε έκτος εμπορίου την ευαισθησία μας και ν' αδυνατίσουμε κάθε μεσάζοντα...

—Ας μιλήσουμε, κύριε Τσαρούχη για τους νέους...

•   Η σημερινή ζωή αναγκάζει τους νέους διά τις βίας να ωριμάσουν γρήγορα. Είναι πολύ  πιο  ώριμοι   από εμάς  στον καιρό μας. Άλλα αύτη η ωρίμανση είναι συζητήσιμη. Η αληθινή ωρίμανση είναι σπάνιο πράγμα και για τους νέους και για τους γέρους. Φυσικά, αντιπαθώ πολύ τον τύπο του φτωχού πλαίυ μπόυ που είναι ο επικρατέστερος στην εποχή μας. Η πολιτική ανωριμότητα και άγνοια συνδυασμένη με φανατισμό κομματικό, καταργεί κάθε ωρίμανση... Διαλέγει κανείς το κόμμα του με  περισσότερη  επιπολαιότητα  απ' οτι διαλέγει την ποδοσφαιρική του ομάδα. Τίποτα δεν μ’ ενδιαφέρει περισσότερο από τη γνώση της πολιτικής. Αλλά τι σχέση έχει η πολιτική πραγματικότητα με τα κόμματα που λένε «παραμύθια» για να συγκεντρώνουν γύρω τους τους νέους.

 

 

Ισορροπία συμφερόντων

—Η πολιτική για σας τι είναι;

•    Ισορροπία συμφερόντων κι όχι ο παιδικός καυγάς για την απόκτηση της αρχής. Πρέπει να ξέρει κανείς τι συμβαίνει για να μην αισθάνεται μεγάλες απογοητεύσεις. Τίποτα δεν είναι άσχετο με τη ζωή μας και είμαστε υπεύθυνοι για το καθετί..

—Πόσο σας ενδιαφέρει η πολιτική;

•   Η πολιτική  για μένα είναι οι κίνδυνοι προς μελέτη — κι όχι το λαχείο που ελπίζω να μου πέσει. Σ' αυτό διαφωνώ με τους περισσότερους οι ο ποίοι βλέπουν ότι η πολιτική είναι αυτό που «τάζει» κι ον αυτό  που  δίνει...

—Και τι δίνει η πολιτική;

•   Συνήθως τίποτα.

—Και ποιοι δίνουν, κύριε Τσαρούχη;

•    Κανένας. Αλλά γιατί πρέπει να δίνει κανείς; Δεν έχουμε χέρια να δουλέψουμε;

— Ας αγγίξουμε ένα άλλο κεφάλαιο, κι ας μιλήσουμε για τα βραβεία και τους επαίνους που, όπως φαίνεται, είναι πράγματα που δεν σας αγγίζουν...

•    Σπανίως παίρνει κανείς ένα βραβείο για την προσφορά του στον άνθρωπο. Το παίρνει, μάλλον, για το συμφέρον αυτού που του το δίνει. Γενικά η τέχνη βραβεύεται μόνο από την έκφραση τού προσώπου αυτού που την αγγίζει... Όλα τ’  άλλα  είναι   υψηλή   η  χαμηλή  πολιτική και μάλλον κομματική. Συμβαίνει όμως, πολλές φορές, άνθρωποι πραγματικής άξιας να παίρνουν βραβεία. Είναι από την ανάγκη αυτών που τα δίνουν να μην χάσει την αξία του το βραβείο. Βραβεύονται συνήθως οι υπηρέτες και κάθε τόσο ένα αφεντικό για να ψηλώνει ο υπηρέτης πως πήρε το ίδιο βραβείο με το αφεντικό..

— Εσείς,    ένας    «αισθητικός   ανατόμος   αυτού    τού τόπου...». Αλήθεια σας αρέσει   αυτός  ο  χαρακτηρισμός;

• Όχι. Είναι ωραίο έργο αλλά δύσκολο. Έχω επίγνωση πόσο  λίγο  αξίζω.

— Εσείς λοιπόν, που ζείτε σε μια κοινωνία που όλα της είναι «πλην».. Έτσι δεν πιστεύετε;

• Ως καλλιτέχνης, αν μου επιτρέπετε αυτό τον τίτλο, μόνο οργή και ειρωνεία αισθάνομαι. Ως άνθρωπος όμως συμπόνια και ενδιαφέρον για το παραστράτημα τόσων απλών ανθρώπων. Οι πολυκατοικίες τους τα δυάρια τους  οι διακοσμήσεις τους, τα πάρτι, τους, το ντύσιμο τους -— όλα αυτά είναι ανάξια φέρετρα ζωντανών ανθρώπων. Θάθελα νάχα ικανότητες γιατρού για να τους ελευθερώσω από τα δεσμά   τού   «ανωτέρου»  επιπέδου τους... Όλοι με λένε δάσκαλο και μερικοί «μαιτρ». Κανένας δεν είναι πρόθυμος να δώσει προσοχή στις διδασκαλίες μου και στον καλύτερο τρόπο ζωής που προσπαθώ να έχω. Το πρόβλημα για μένα τίθεται ως έξης: ' Η θα πρέπει να τα παρατήσω όλα και να γίνω δάσκαλος ψυχών ή γελοιογράφος ή να κλειστώ και να μην βλέπω κανέναν... Όλοι εξανίστανται εναντίον των «ισχυρών της γης», φωνάζουν και ξεσπάνε, άλλα κανένας δεν κάνει το παραμικρό για να πάψουν να τον προστατεύουν...   Ζούμε    σε   μια   εποχή μεταβατική . Η ίδια η τέχνη στην οποία ειδικεύτηκα πολύ συχνά μου φαίνεται ανήθικη ή κουτή. Δεν ξέρω αν θα ξαναδιάλεγα την ίδια δουλειά αν ξανάρχιζα τη ζωή μου. Ασφαλώς όχι. Ότι θεωρούμε κάλο στην εποχή μας καταντάει στο τέλος να βοηθά ανθρώπους να σκοτώνουν την ψυχή μας Η αρρώστια που μας δέρνει δεν γιατρεύεται   με   αισθητική...

 

Η ζωή  μας λάθος

—Μιλάτε   με    λόγια   ενός πικραμένου ανθρώπου...

• Δεν είμαι πικραμένος. Απλούστατα συχνά σκέπτομαι πως πήρα τη ζωή μου λάθος. Προσπάθησα να κάνω κάτι στη ζωή μου. Δεν ήταν απολύτως αυτό που ήθελα να κάνω. Ο προσανατολισμός μας στη Δύση, που αρχίζει από την επανάσταση του 1821, μας οδήγησε στο σημερινό απροχώρητο. Για να το πούμε πιο άπλα — στην πολυκατοικία και στη βία.. Δε λέω πως υπήρχε δυνατότητα να πάμε προςτην "Ασία — ποια Ασία άλλωστε; Η Ασία των μουσείων όπως και η Δύση των μουσείων τι σχέση μπορεί να έχει με την αγριότητα της σημερινής ζωής. Τα μουσεία όμως μας διδάσκουν πως ο κόσμος ήταν το ίδιο άγριος πάντοτε. Κι’ ο καλλιτέχνης προσπαθούσε να λάβει συνείδηση ενός ανώτερου, προορισμού τού ανθρώπου. Προσπαθώ να μετατρέψω την πίκρα μου σε γνώση χρήσιμη για να αντιμετωπιστούν τα αληθινά αίτια της πίκρας. Η ηθική ζωή μ’ ενδιαφέρει πιο πολύ από την τέχνη. Γι’ αυτό δικαίως πολλοί λένε πως δεν είμαι καλός καλλιτέχνης...

—Κρίση λοιπόν της κοινωνίας μας, που δεν βγάζει, πια κύριε Τσαρούχη ούτε μεγάλους ζωγράφους, ούτε μεγάλους ποιητές...

• Άλλα είναι τα ιδανικά και οι σκοποί της εποχής μας. Άλλα πράγματα έχουμε ανάγκη. Γι' αυτό το μεγαλείο στην εποχή μας πρέπει να κριθεί ανάλογα   με   την   εξυπηρέτηση   μεγάλων αναγκών του ανθρώπου. Οι μεγάλοι άνθρωποι μιας άλλης εποχής ήταν χρήσιμοι, βαθύτερα χρήσιμοι. Υπάρχουν σπουδαία βιβλία στην εποχή μας, σπουδαίοι άνθρωποι και σπουδαία μυαλά. Αλλά δεν είναι γνωστοί και η δομή της κοινωνίας δεν τους επιτρέπει νάρθουν σε επαφή με το κοινό. Αλλά κι αν έρθουν, το κοινό είναι τόσο προκατειλημμένο από την ακαδημαϊκή ρουτίνα της επίσημης τέχνης. Σε μια παλιότερη εποχή το Λούβρο και το Πράντο τυράννησαν καλλιτέχνες και κοινό. Σήμερα, το «Μπωμπούρ» και το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του κάθε τόπου τυραννεί και ερεθίζει τους νέους που επιθυμούν να γίνουν διάσημοι και πλούσιοι. Δεν μπορούμε να γυρίζουμε στην παλιά καλή εποχή. Αλλά δε μπορούμε κιόλας να περιφερόμαστε αλλόφρονες με το λαχείο που δεν μας έπεσε! Τοχω ξαναπεί. Τα μουσεία μοντέρνας τέχνης μου θυμίζουν το μαυσωλείο του Λένιν. Δεν κρίνω τον Λένιν ή την μοντέρνα τέχνη μιλώντας έτσι, άλλα κάτι δεν πάει  καλά στα Μουσεία.

—Κι όμως εσείς, φτιάχνατε μουσείο και, μάλιστα δικό σας...

• Βεβαίως. Κι αυτό μου δημιουργεί πολλά προβλήματα ηθικά — που είναι μεγαλύτερα από τα οικονομικά... Συστήνω να διαβάσετε τον βίο της Άγιας Μελανιάς. Ένα θαυμάσιο κείμενο γραμμένο σε υπέροχη αρχαία ελληνική γλώσσα. Για να δώσει τα χρήματα της στους φτωχούς και να μείνει φτωχή, έπρεπε -κα πουλήσει όλους τους δούλους της που ήταν μερικές χιλιάδες. Έτσι  θα καταλάβετε πως κάθε εποχή είναι   μεταβατική...

Ο Τσαρούχης δεν ομολογεί, ούτε διδάσκει. Στοχάζεται φωναχτά. Μετατρέπει την αυτογνωσία του σε κριτική μιας κοινωνίας που ντύνει την εσωτερική της ένδεια με επιφάνειες και φαντασιώσεις προόδου. Δεν είναι πικραμένος, λέει — μα είναι βαθιά ανήσυχος. Η τέχνη του υπήρξε πάντα μια πράξη αντίστασης: όχι ενάντια σε κάποια εξωτερική τυραννία, αλλά ενάντια στη λήθη του νοήματος. Κι η ζωή του, έστω και «λάθος» όπως ο ίδιος υποψιάζεται, είναι ένα ζωντανό μουσείο αναζήτησης.

 

Γιάννης Τσαρούχης (1910–1989)

Ο Γιάννης Τσαρούχης υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους του 20ού αιώνα, με καθοριστική συμβολή στη διαμόρφωση της νεοελληνικής καλλιτεχνικής ταυτότητας. Γεννήθηκε στον Πειραιά και σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Μαθήτευσε κοντά στον Φώτη Κόντογλου και επηρεάστηκε βαθιά από τη βυζαντινή τέχνη, την ελληνιστική ζωγραφική, αλλά και το λαϊκό θέατρο, τη σκηνογραφία και την αρχαία τραγωδία.

Συνδύασε με τολμηρό τρόπο την παράδοση με το μοντέρνο πνεύμα, δημιουργώντας ένα προσωπικό ύφος με κεντρικά θέματα τον Έλληνα άντρα, το ναυτικό, τη φαντασία και τον ερωτισμό, που διακρίνεται για τη λιτότητα, τη στιβαρή γραφή και τη θεατρικότητα. Έζησε και εργάστηκε για μεγάλα διαστήματα στο Παρίσι και συνεργάστηκε με διεθνείς καλλιτεχνικούς κύκλους, χωρίς ποτέ να χάσει τον βαθύ δεσμό του με την ελληνική ταυτότητα.

Το 1982 ίδρυσε το Ίδρυμα Γιάννη Τσαρούχη στο Μαρούσι, στο σπίτι του, με στόχο τη διατήρηση και την προβολή του έργου του. Η συμβολή του στην τέχνη παραμένει διαχρονική, καθώς άνοιξε δρόμους για τη σύγχρονη ελληνική εικαστική έκφραση.

(* Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΠΟΥ ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΎΕΤΑΙ ΕΔΩ ΔΟΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ ΣΤΙΣ 17 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1980)

Αρχαιότητα, το νέο ελληνικό brand

 

Ενδύματα από την ειδική έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου το 2018

Αρχαιότητα, το νέο ελληνικό brand

Στις προθήκες του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου το 2018, τα ειδικά σχεδιασμένα κοσμήματα συνδύαζαν το γνώριμο με το ανανεωτικό. Κομμάτια με μινωικές αναφορές, έμοιαζαν να ενσωματώνουν χιλιάδες χρόνια ιστορίας, προβάλλοντας συγχρόνως τη δική τους ματιά. Στην ίδια αίθουσα, η ολοήμερη «κουβέντα» είχε επικεντρωθεί στους «Σύγχρονους Μινωίτες» και στους τρόπους με τους οποίους ο πρώτος προηγμένος ευρωπαϊκός πολιτισμός επηρεάζει τους σύγχρονους δημιουργούς. Μία μέρα νωρίτερα, στον κήπο του Ερευνητικού Κέντρου της Βρετανικής Σχολής Αθηνών στην Κνωσό, έξυπνες συσκευές και επαγγελματικά συνεργεία «στόχευαν» τον πρίγκιπα Κάρολο της Ουαλλίας, καθώς έριχνε μέλι στο τσουκάλι όπου σιγόβραζαν οι φακές με τον κόλιανδρο, μια συνταγή 5.000 χιλιάδων ετών.

Χιλιετίες τώρα, η Ελλάδα εμπνέει. Πότε, όμως, η δημιουργική τροφή των αρχαιοελληνικών πηγών γίνεται ανταγωνιστικό προϊόν που ξεπερνά το φολκλόρ και προτείνει κάτι απόλυτα φρέσκο; Για τη δημοσιογράφο Κατερίνα Φρέντζου, η απάντηση είναι τώρα και περισσότερο από ποτέ.

Ιδρύτρια του νέου οργανισμού πολιτισμού Branding Heritage, η Φρέντζου ήταν η κινητήριος δύναμη του πολιτιστικού διημέρου που έφερε κοντά αρχαιολόγους, δημιουργούς και άλλους ειδικούς στην Κρήτη τον Μάιο του 2018. Με παρτενέρ την Περιφέρεια Κρήτης, το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου και τη Βρετανική Σχολή Αθηνών, η Φρέντζου γέμισε την ατζέντα των παρευρισκομένων με συζητήσεις και παρουσιάσεις, ενώ Έλληνες δημιουργοί σχεδίασαν κοσμήματα και ενδύματα με εκκίνηση τον Μινωικό πολιτισμό για μια προσωρινή έκθεση που παρουσιάστηκε στο μουσείο.

 

Polina Ellis. Περικάρπιο χειροποίητο από επιροδιωμένο ασήμι, εμπνευσμένο από τον μύθο του Μινώταυρου.

 

Η έμπνευση

«Η ελληνική αρχαιότητα έχει βρεθεί επανειλημμένως στο επίκεντρο της έμπνευσης κορυφαίων δημιουργών που καθοδηγούν την παγκόσμια βιομηχανία της μόδας», εξηγεί στην «Καθημερινή» η Φρέντζου, αναφερόμενη σε σχεδιαστές όπως ο Ισπανός Μαριάνο Φορτούνι και οι Γαλλίδες Μαντλέν Βιονέ και Μαντάμ Γκρε, οι οποίοι επανερμήνευσαν την αρχαία Ελλάδα στις αρχές του περασμένου αιώνα. Στον 21ο αιώνα, την αποστολή ανέλαβε ο Καρλ Λάγκερφελντ στη Chanel (με τη συλλογή «Ο μοντερνισμός της αρχαιότητας», Resort 2018) ή ακόμα ο Αλεσάντρο Μικέλε στην Gucci (κολεξιόν Dionysus).

«Εκείνο, όμως, που έχει ιδιαίτερη αξία είναι η αναβίωση του αρχαίου στοιχείου στο εσωτερικό της χώρας μας», συνεχίζει η Φρέντζου. «Η στροφή των Ελλήνων δημιουργών στις ρίζες τους και η προσπάθειά τους να αξιοποιήσουν την πολύτιμη κληρονομιά τους σε διάφορους τομείς, σε αυτή τη δύσκολη περίοδο, ήταν τόσο έντονη και με μεγάλη πολιτισμική σημασία που θεώρησα πως δεν θα έπρεπε να αγνοηθεί».

Η ιδέα για το Branding Heritage ξεκίνησε μέσα από μια δημοσιογραφική έρευνα που έφερνε στο φως την εξελισσόμενη τάση ενός νέου ελληνικού chic. Στα χρόνια της κρίσης αναπτύχθηκε μια μικρή «θάλασσα» από νέα brands που για να κοιτάξουν μπροστά, ήθελαν πρώτα να κοιτάξουν πίσω. Από την αναβίωση αρχαίων τεχνοτροπιών στην υφαντική, μέχρι τη μεγάλη επιστροφή του σανδαλιού, μεταξύ άλλων, ο όγκος των «ευρημάτων» της Φρέντζου ήταν τέτοιος, που όπως λέει η ίδια δύσκολα θα μπορούσε να καλυφθεί σε κάποια άρθρα.

 

Από αριστερά, η Κατερίνα Φρέντζου, ιδρύτρια του Branding Heritage, ο περιφερειάρχης Κρήτης Σταύρος Αρναουτάκης και η σχεδιάστρια Σοφία Κοκοσαλάκη στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Η τιμητική πλακέτα είναι φιλοτεχνημένη από τον ζωγράφο-αγγειογράφο Δημήτρη Ζ. Σταθόπουλο.

 

Μέλη του νέου οργανισμού βρέθηκαν τον Μάιο του 2018 στην Κρήτη για να επικοινωνήσουν τη φιλοσοφία της δουλειάς τους στην πρώτη μεγάλη εκδήλωσή του. Ανάμεσά τους, η Μαρέβα Γκραμπόφσκι και η Μιμίκα Κολοτούρα, ιδρύτριες του lifestyle brand Zeus+Dione, η Χριστίνα Μαρτίνη, συνιδρύτρια των Ancient Greek Sandals (ένα success story που μετρά σήμερα πελάτισσες όπως η Μισέλ Ομπάμα) και η σχεδιάστρια κοσμημάτων Πολίνα Σαπουνά Ελλις (το brand της, Polina Ellis, ενώνει στοιχεία όπως η αρχαιότητα και ο φουτουρισμός).

Ομως, πριν από την έλευση του νέου αυτού κύματος, υπήρξαν και κάποιοι πρωτοπόροι. Μία εξ αυτών η Σοφία Κοκοσαλάκη, που τιμήθηκε στην Κρήτη για την προσφορά στην ανάδειξη της ελληνικής αλλά και της κρητικής της κληρονομιάς.

Η «κατεξοχήν εκπρόσωπος του Grecian Chic», κατά τη Φρέντζου, Ελληνίδα σχεδιάστρια που ζει στο Λονδίνο, βραβεύθηκε από τον περιφερειάρχη Κρήτης Σταύρο Αρναουτάκη. Μίλησε με την αμεσότητα που τη διακρίνει για το πώς η κρητική της καταγωγή (και οι δύο γονείς της είναι από το νησί) της δίνει πάντα δύναμη, ενώ μινωικές εικόνες, όπως η Θεά των Φιδιών, δεν φεύγουν ποτέ από το μυαλό της. Πριν από εκείνη, ο Γιάννης Τσεκλένης, ο οποίος χαιρέτισε την εκδήλωση μέσω βίντεο, είχε βάλει ελληνικά (μεταξύ των οποίων και μινωικά) μοτίβα στον παγκόσμιο χάρτη. Παράλληλα, άλλος ένας πρωτοπόρος Έλληνας, ο Νίκος Κουτσιανάς, ιδρυτής μαζί με τη σύζυγό του Νίκη της Apivita, εξήγησε στο κοινό πώς η Διπλή Μέλισσα των Μαλίων έγινε το σύμβολο της εταιρείας.

 Μεταξωτό φόρεμα, εμπνευσμένο από τον λαβύρινθο και τη Θεά των Φιδιών, από τον Spyridon Tsagarakis.

Μινωικές γεύσεις

Η γαστρονομία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς και στην Κρήτη το Branding Heritage συνεργάστηκε με τη δρα Τζέρολιν Μόρισον, συνιδρύτρια του προγράμματος πειραματικής αρχαιολογίας «Minoan Tastes». Στον Ερευνητικό Κέντρο της Βρετανικής Σχολής Αθηνών στην Κνωσό, με αυθεντικό γκεστ σταρ τον πρίγκιπα Κάρολο (μαζί με τη σύζυγό του Καμίλα, δούκισσα της Κορνουάλης, βρισκόταν σε επίσημη επίσκεψη στην Κρήτη), οικοδεσπότη τον διευθυντή της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, καθηγητή Τζον Μπένετ, και εξαιρετικό «ξεναγό» στη Βίλα Αριάδνη και στο Στρωματογραφικό Μουσείο, τον επιμελητή της Κνωσού, δρα Κωστή Χριστάκη, η μεγάλη «παρέα» του διημέρου γεύθηκε μινωικές γεύσεις, όπως αρνάκι με μπαχαρικά και χόρτα.

Πίσω στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, ανάμεσα στα αρχαιοελληνικά ευρήματα, ένας ασυνήθιστος θόρυβος αντηχούσε στο ισόγειο, καθώς κάποιοι επισκέπτες σφυρηλατούσαν μέταλλα υπό το βλέμμα της σχεδιάστριας κοσμημάτων Βούλας Καραμπατζάκη. Δίπλα τους, η σχεδιάστρια Φαίη Χατζή έβαζε νήμα στο αδράχτι, ενώ ένας αργαλειός δούλευε υπό της οδηγίες της σχεδιάστριας Αλεξάνδρας Θεοχάρη, ιδρύτριας της Klotho.

«Η αρχαία τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά στη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία παρέχοντας πρότυπα με υψηλή αισθητική, ιδεολογική και συμβολική αξία», λέει στην «Κ» η Στέλλα Μανδαλάκη, διευθύντρια του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου. «Παράλληλα, η επαφή του αρχαίου παρελθόντος με το παρόν, εκτός από γοητευτική, είναι μια εξαιρετικά δημιουργική διαδικασία που μετουσιώνει τις αρχαίες φόρμες σε νέα σχήματα, τα οποία αντανακλούν σύγχρονες αναζητήσεις».

Επί ένα μήνα, η παρουσίαση των κοσμημάτων και των ρούχων προσέλκυσε Ελληνες και διεθνείς επισκέπτες, ενώ εκδηλώνεται ήδη ενδιαφέρον για να ταξιδέψει η έκθεση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018 και εκτός συνόρων.

 

Voula Karampatzaki. Περιδέραιο από μπρούντζο και λάπις λάζουλι, εμπνευσμένο από Κρητικές ιέρειες και θεότητες.

 

To rebranding

«Στόχος μας είναι η ανάδειξη της διαχρονικής αξίας και παγκόσμιας επιρροής του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, αλλά και της δυναμικής της πολιτιστικής επιχειρηματικότητας. Είναι πλέον αδιαμφισβήτητο πως ο “Πολιτισμός Επιχειρεί” και παίζει ενεργό ρόλο στην παγκόσμια σκηνή της μόδας, της γαστρονομίας και του design. Το Branding Heritage επιχειρεί να στηρίξει brands που αναβιώνουν πανάρχαιες τέχνες –δημιουργώντας προϊόντα με πολιτισμική αξία– και να προβάλει το έργο εκείνων που επιχειρούν ένα δυναμικό “rebranding”, υποστηρίζοντας την οικονομική ανάπτυξη της χώρας», καταλήγει η Φρέντζου. «Βρισκόμαστε τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος και στη δίνη αρνητικών δημοσιευμάτων. Τα σχόλια για μια Ελλάδα που αργοπεθαίνει πιστεύω πως τελικά λειτούργησαν θετικά για πολλούς δημιουργούς που αναζήτησαν στην πολύτιμη κληρονομιά τους την έμπνευση προκειμένου να αποδείξουν πως η γενέτειρά τους παραμένει ζωντανή, καινοτομεί και διαπρέπει».

 

 

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 1.7.2018