Τα μικρά μυστικά του Καρνάβαλου

 

Τα μικρά μυστικά του Καρνάβαλου

Μια... αποκλειστική «συνέντευξη» με το βασιλιά του ξεφαντώματος

Του ΝΙΚΟΥ ΠΑΡΝΑΣΣΑ

Ο ελληνικός λαός, από τα πανάρχαια χρόνια, ακόμα και στις δύσκολες στιγμές τον, έβρισκε τον τρόπο να διασκεδάζει μ' έναν τρόπο έξαλλο και συναρπαστικό. Οι διονυσιακές γιορτές αποτελούν την αφετηρία όλων των κατοπινών λαϊκών εορταστικών εκδηλώσεων που, όπως και σήμερα, γίνονταν την άνοιξη. Αποτελούσαν κατά κάποιον τρόπο μια πρόσκληση στη χαρά της ζωής που ερχόταν μετά τη χειμωνιάτικη ατμόσφαιρα, ένα είδος απολύτρωσης από τις δοκιμασίες του χειμώνα.

Οι γιορτές αυτές, που σχετίζονται σε όλη την πορεία τους με τον ελληνισμό, φανερώνουν τον αυθόρμητο ενθουσιασμό που ο Έλληνας διαθέτει και τη βαθύτερη αισιοδοξία του. Απόηχος όλων αυτών των πανάρχαιων εκδηλώσεων αποτελούν και οι γιορτές του καρναβαλιού σ ολόκληρη τη χώρα με επίκεντρο την Πάτρα.

 

Από «πρώτο χέρι»

ΟΙ ΦΙΛΟΙ, όμως, του βασιλιά του γέλιου, του Καρνάβαλου, αδημονούν να μάθουν για το τι κρύβουν τα μυστικά του όπλα.

Γι' αυτό, επιδιώξαμε να έχουμε   μια...   συνάντηση μαζί του, να τον δούμε και να μάθουμε «από πρώτο χέρι» τι κρύβει το... οπλοστάσιο του γέλιου που θα σκορπίσει στους θαυμαστές του.

Τον    ανακαλύψαμε ψηλά, κοντά στην «Αχαΐα Κλάους», να προετοιμάζεται από πλήθος τεχνικών  και  καλλιτεχνών: ζωγράφων, μακιγιέρ, ενδυματολόγων, σκηνογράφων,  την ώρα που έβαζαν την τελευταία πινελιά στην εμφάνιση του βασιλιά Καρνάβαλου.

Είναι   ένας   χώρος   4   στρεμμάτων, σε μια έκταση 20 στρεμμάτων, που αποτελεί μια επένδυση του Δήμου Πάτρας κόστους ενός δισεκατομμυρίου δραχμών. *

-     Μεγαλειότατε,   σας ακούμε...

«Καταρχήν να σας πω ότι φέτος θα είμαι ο άρχων του τσίρκου. Το άρμα μου έχει μήκος 100 μέτρα, ύψος 5,5, μ. και βάρος 3 τόνων».

- Μήπως το βάρος σας έχει σχέση με κάποια πολιτική προσωπικότητα;

«Σας παρακαλώ, μη με παρομοιάζετε με πρόσωπα της πολιτικής. Εγώ είμαι βασιλιάς και κατά την παράδοση και τους θεσμούς είμαι απολίτικο άτομο...».

- Οι δεσμοί σας με την αρχαιότητα πώς εκφράζονται φέτος;

«Τα άρματα που θα με συνοδεύουν έχουν όλα καλλιτεχνική αξία. Τα θέματα τους κριτικάρουν και σατιρίζουν με διάθεση αριστοφανική την πραγματικότητα και άλλα προτείνουν λύσεις στα προβλήματα της περιοχής.

Η σκωπτική διάθεση που υπήρχε από την αρχαιότητα αποτυπώνεται στις κατασκευές όλων γενικά των αρμάτων».

-  Ποια είναι τα μυστικά της κατασκευής σας;

«Μου έχουν κάνει έναν σκελετό από σιδεροκατασκευή. Αυτή δεν γίνεται από συνηθισμένους σιδεράδες, αλλά από ανθρώπους που διαθέτουν ειδική τεχνογνωσία. Είναι καλλιτέχνες».

 

 

Η... δική μου κλωνοποίηση

- Είπατε ότι δεν είναι συνηθισμένοι σιδεράδες...

«Είναι το μοναδικό συνεργείο που υπάρχει στην Ελλάδα και ένα από τα πρώτα στην Ευρώπη».

-  Τι άλλα υλικά χρησιμοποιούν;

«Για την κωμική μου μορφή, η πρώτη ύλη είναι ο πηλός. Άλλα υλικά είναι το φελιζόλ και ο πολυεστέρας, και ό,τι περισσεύει απ' αυτά ο δήμος τα ανακυκλώνει και τα ξαναπουλάει.

Επίσης, χρησιμοποιούν χαρτώματα για τις επιφάνειες, ακολουθεί το φινίρισμα και καταλήγουν με την επιζωγράφιση.

Ολ' αυτά τα κάνουν άνθρωποι ειδικοί καλλιτέχνες με τοπική τεχνογνωσία, με ιστορία 100 χρόνων. Επίσης, χρησιμοποιούν εκατοντάδες κιλά χρωμάτων, κόλλας και άλλα υλικά».

-  Θα θέλατε να μιλήσετε για την κλωνοποίηση που έχει εντυπωσιάσει τελευταία τον κόσμο;

«(Γελάει). Αυτό το είδος εγώ το έχω ανακαλύψει πριν από χιλιάδες χρόνια, χωρίς ωστόσο η ανακάλυψη μου να κρύβει κάποιους κινδύνους για την ανθρωπότητα. Για παράδειγμα, θα σας αναφέρω τις μάσκες. Κυκλοφορούν όμοιες κατά χιλιάδες, όπως και κοστούμια. Μ' αυτά αλλάζουν μορφή οι άνθρωποι για να διασκεδάσουν στην περίοδο της Αποκριάς. Αν βάλετε στη σειρά μασκαράδες με όμοια κοστούμια και μάσκες, να η δική μου κλωνοποίηση».

- Αναγνωρίζετε στην κοινωνική μας ζωή, αφού δεν αναμειγνύεσθε στην πολιτική, πιερότους και κολομπίνες;

«θα έλεγα ότι πράγματι υπάρχουν σε όλες τις εκδηλώσεις της ζωής, που όμως γελοιοπούν την κομέντια ντελ άρτε».

-  Οι απατηλές μεταμφιέσεις των ημερών είναι μόνο ένα εφήμερο «χάπενινγκ»;

«Μπορεί να μην είναι μόνον αυτό που λέτε. Ένα γελοιογράφικό σκίτσο μεταμφιέζει με χιούμορ τα γεγονότα των ημερών, ενώ ένα πορτρέτο ειδεχθούς τέρατος μπορεί να σχολιάζει κάποιο παραμύθι».

- Πώς θα ήταν η ζωή μας χωρίς τις μάσκες;

«Είναι σχεδόν αδύνατον να το προβλέψω, όχι μόνο για τη ζωή, αλλά και για τον πολιτισμό και για την ανθρώπινη ιστορία. Γιατί, η φαντασία χρειάζεται το προσωπείο για να αρχίζει να... καλπάζει για το τι κρύβεται πίσω από τη μάσκα δηλαδή η φυσιογνωμία, το πραγματικό νόημα και άρα η αλήθεια».

*Το ρεπορτάζ δημοσιεύτηκε την ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 1997                                                                       

 στην εφημερίδα ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

 

Πάτρα η πρωτεύουσα τον Καρναβαλιού

 Πάτρα η πρωτεύουσα τον Καρναβαλιού

Η μεγαλύτερη πόλη της Πελοποννήσου, που είναι η «πύλη της Ελλάδας προς τη Δύση», αποτελεί ιδανικό προορισμό για τις Απόκριες, αλλά και ορμητήριο για κοντινές εκδρομές στις γύρω περιοχές

Από τη ΘΕΑΝΩ ΚΑΡΟΥΤΑ,

thkarouta@dimokratianews.gr

Η μεγαλύτερη πόλη του νομού Αχαΐας με το πασίγνωστο λιμάνι και το ακόμα πιο γνωστό Καρναβάλι της με την μεθυστική τεντούρα και τις πανέμορφες γωνιές της, σας περιμένει να γοητευτείτε και να μαγευτείτε από τον ρυθμό της μουσικής, σε ένα μεγάλο πάρτι που κρατά μέρες...

Την έχουν αποκαλέσει «πύλη της Ελλάδας προς τη Δύση» και αυτό δεν είναι παράλογο, καθώς ήταν για αιώνες ρωμαϊκή αποικία και οι επιρροές από εκείνα τα χρόνια είναι εμφανείς στην αρχιτεκτονική της πόλης, αλλά αλλά και στην κουζίνα της. Αν εξετάσουμε τον ίδιο χαρακτηρισμό με βάση τα σημερινά δεδομένα, είναι ξανά εύστοχος, αφού η Πάτρα συνδέεται ακτοπλοϊκά με τα περισσότερα λιμάνια της Ιταλίας αλλά, παραδόξως, όχι με τον Πειραιά.

 To Κάστρο της Πάτρας

Ακόμα και αν υποθέσουμε ότι δεν έχετε επισκεφτεί ποτέ την Πάτρα, υποψιαζόμαστε ότι δεν θα είναι δύσκολο να σας πείσουμε να το κάνετε σύντομα, καθώς την περίοδο του Καρναβαλιού είναι στα καλύτερα της.

Η Πάτρα είναι μια σύγχρονη πόλη περίπου 170.000 κατοίκων και ταυτόχρονα το μεγαλύτερο οικονομικό και εμπορικό κέντρο της Πελοποννήσου. Οι ανέσεις της συνυπάρχουν εξαιρετικά με την όμορφη φύση στην ευρύτερη περιοχή της Αχαΐας και μπορεί να γίνει το ορμητήριο σας για εκδρομές στα πέριξ, που θα σας μείνουν αξέχαστες.

Ωστόσο, κάποιοι σίγουρα δεν θα θελήσουν να φύγουν από την πόλη αυτές τις μέρες, καθώς το κέφι είναι αμείωτο ολημερίς κι ολονυχτίς. Το σήμα δόθηκε το Σάββατο στις 21 Ιανουαρίου και τα δρώμενα άρχισαν όταν ακούστηκε η φωνή του τελάλη! Η τελετή έναρξης, που καθιερωμένα γίνεται στην πλατεία Γεωργίου Α', συγκεντρώνει πλήθος κόσμου, το ίδιο και η παράδοση του καρναβαλικού λαβάρου, που γίνεται στο δημαρχείο. Έπειτα από αυτά, το μουσικό άρμα αρχίζει να «οργώνει» τους δρόμους της πόλης, διαλαλώντας παντού την έναρξη της μεγαλύτερης γιορτής της Πάτρας.

Οι χαμηλές θερμοκρασίες που συνήθως επικρατούν αυτή την εποχή στην πόλη δεν πτοούν κανέναν. Μικροί και μεγάλοι καρναβαλιστές, με κέφι και πολλή διάθεση για αστεία και πειράγματα, βάζουν τις στολές τους και τριγυρνούν στα σοκάκια, στα καφέ και τα κουτούκια.

Μέχρι την κορύφωση του Καρναβαλιού, με τις μεγάλες και πολυπληθείς παρελάσεις του τελευταίου Σαββατοκύριακου, η Πάτρα ζει σε διονυσιακούς ρυθμούς κι εσείς μπορείτε να επιλέξετε πόσο «νταβαντούρι» αντέχετε, ώστε να αποφασίσετε πότε θα την επισκεφτείτε.

Άρματα και δρώμενα θα δείτε καθ' όλη τη διάρκεια των Αποκριών, όμως οι παρελάσεις του τελευταίου διημέρου είναι το ζενίθ όλης αυτής της περιόδου, συγκεντρώνοντας το ενδιαφέρον ντόπιων και επισκεπτών. Καρναβαλικά άρματα του δήμου, εκατοντάδες πληρώματα και ομάδες πολιτών, συλλόγων και σχολείων που προετοιμάζονταν όλο τον χρόνο για αυτές τις δύο μέρες, χειροποίητες στολές που συναγωνίζονται η μία την άλλη σε τέχνη και έμπνευση, αλλά και μπόλικη σάτιρα, πολύ γέλιο, χρώματα, δημιουργικότητα και φαντασία θα σας εντυπωσιάσουν.

Κάτι άλλο που θα βρείτε αυτές τις μέρες -και όχι μόνο- στην Πάτρα σε αφθονία, εκτός από το κέφι, είναι η τεντούρα. Το ποτό σήμα κατατεθέν της πόλης, η μοσχοβολήθρα, όπως την αποκαλούν οι ντόπιοι, είναι ένα τοπικό ηδύποτο που φτιάχνεται από εκχυλίσματα φρούτων και μπαχαρικών. Με αποστάγματα από κίτρο, μανταρίνι αλλά και κανέλα, γαρίφαλο και μοσχοκάρυδο, δεν είναι δύσκολο να καταλάβετε από πού πήρε την ανεπίσημη ονομασία της. Στην Πάτρα έχει πλέον κερδίσει πολλούς φανατικούς θαυμαστές και πλέον φτιάχνεται από διάφορα οινοποιεία με μικρές παραλλαγές, σύμφωνα με τις προτιμήσεις του παρασκευαστή.

Παρότι είναι δυνατό ποτό, οι ντόπιοι αλλά και οι επισκέπτες που την πρωτοδοκιμάζουν συνηθίζουν να την τιμούν πολύ τακτικά. Για την ακρίβεια, εκτός της κατανάλωσης της ως χωνευτικό λικέρ μετά τα γεύματα, συνηθίζουν να βάζουν λίγη μέσα στον καφέ και στο τσάι τους, όπως επίσης και να αρωματίζουν με αυτό γλυκά και φαγητά.

Όταν πάτε στην Πάτρα, μη χάσετε την ευκαιρία να δοκιμάσετε αυτό το ιδιαίτερο απόσταγμα, όμως προσέξτε να μην το παρακάνετε, γιατί ακόμα κι αν σας συνεπάρει η γλυκιά γεύση του και τα μεθυστικά αρώματα δεν παύει να είναι ένα δυνατό σε αλκοόλ ποτό.

ΠΩΣ ΘΑ ΠΑΤΕ:

Οδικώς, μέσω της εθνικής οδού Αθηνών - Κορίνθου, απέχει 216 χλμ., ή από τη γέφυρα Ρίου - Αντιρρίου.

Με δρομολόγια του ΟΣΕ και του ΚΤΕΛ.

Αεροπορικώς από το αεροδρόμιο του Αράξου και ακτοπλοϊκώς από πολλά λιμάνια της χώρας.

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ:

• Το Μεσαιωνικό Κάστρο. Χτίστηκε από τον Ιουστινιανό γύρω στα 551 μ.Χ. και κατά τον Β' Παγκόσμιο λειτούργησε ως κέντρο στρατιωτικών επιχειρήσεων.

• Το Ρωμαϊκό Ωδείο, που βρίσκεται στην Άνω Πόλη της Πάτρας.

• Τα σκαλάκια της Αγίου Νικολάου.

• Το Ρωμαϊκό Υδραγωγείο. Στις πηγές τού Διακονιάρη χτίστηκε από τους Ρωμαίους το Υδραγωγείο. Λέγεται ότι το ίδιο σημείο, εκτός από τη χρηστική αξία που είχε για την πόλη, ήταν και χώρος λατρείας προς τις υδάτινες θεότητες Νύμφες

• Το οινοποιείο Achaia Clauss είναι ένα από τα σημαντικότερα της περιοχής. Ιδρύθηκε από τον Βαυαρό Γουσταύο Κλάους το 1861 και το επιβλητικό κάστρο που στεγάζει τις εγκαταστάσεις του το καθιστά πόλο έλξης.

κυριακάτικη δημοκρατία

Τ. Κατσιμάρδος : Η... ΕΝΘΡΟΝΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΡΝΑΒΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΠΑΤΡΑΣ

Άρμα από την πρώτη περίοδο αναβίωσης του πατρινού Καρνάβαλου. Οι ιστορικοί του θεσμού την τοποθετούν στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Για την ακρίβεια, με την ανάληψη της διοργάνωσης από τον Δήμο Πατρέων.

Η... ΕΝΘΡΟΝΙΣΗ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ

Όταν η Αθήνα υποκλίθηκε στη νέα βασίλισσα του καρναβαλιού

Αν «ο κόσμος έρχεται ανάποδα τις Αποκριές», κάτι παρόμοιο παρατηρείται και με τα ελληνικά καρναβάλια.

Στις αρχές του προηγούμενο αιώνα διαβάζουμε ότι την τελευταία αποκριάτικη Κυριακή στην Πάτρα «εις την κεντρικήν οδόν Μαιζώνος κόσμος πολύς συνωθείτο αλληλοκτυπούμενος με κομφετί και σερπαντέν. Οι εξώσται των πέριξ οικιών κατάμεστοι... Μασκαράται, όμως, ολίγαι. Αμαξιδρομίαι ελάχισται...».

Το καρναβαλικό επίκεντρο βρίσκεται στην Αθήνα. Οι Πατρινοί είναι... παραπονούμενοι: «Πού ο αποκριάτικος αλλαλαγμός των Αθηνών; Πού ο γενικός εκείνος χαρτοπόλεμος; Πού η ζωηρότης και το ενεργόν μέρος του ωραίου φύλου; Πού η κοινωνική ισοπέδωσις και ο δημοκρατικός ο ακράτως λαϊκός χαρακτήρ των Αθηνών;».

Αλλά τις ίδιες μέρες, από τις περιγραφές του αθηναϊκού Καρνάβαλου διαφαίνεται ότι και στην πρωτεύουσα ζητούμενα ήταν ακριβώς εκείνα που φαντάζονται ως πραγματικότητα στην Αθήνα οι Πατρινοί.

Ακριβώς όταν οι τελευταίοι «ζηλεύουν» τους πρωτευουσιάνους (Απόκριες του 1906) οι Αθηναίοι εγκαταλείπουν απογοητευμένοι τον δικό τους Καρνάβαλο:

«Οι δημοσιογράφοι που παρακολουθούσαν την παρέλαση «αφήσαντες τας θέσεις των», μετά το τέλος της παρέλασης, «εσήκωσαν τους γιακάδες των εις ένδειξιν της... κρυάδας των Απόκρεω. Εβαλον τα μαντήλια των διά να σφογγίσουν τα δάκρυά των επί τω σταργγαλισμώ του πτωχού Καρναβάλλου».

 Οταν το Αθηναϊκό Καρναβάλι ήταν στις δόξες του. Με τον «ποιητή του κάρου» Θεοδοσίου, τον «εφευρέτη» της γκαμήλας Βαγγελάρα, τα γαϊτανάκια και τα ρόπαλα...

Το αξιοσημείωτο ήταν ότι ο «ακράτως λαϊκός χαρακτήρ» άρχισε με το τέλος του Καρνάβαλου στο κέντρο της Αθήνας. Το «Κομιτάτο» (επιτροπή που διοργάνωνε τις εκδηλώσεις και βράβευε τα αποκριάτικα άρματα) έγινε στόχος αποδοκιμασιών με μαξιλάρια. Κι έτσι άρχισε ο «μαξιλαροπόλεμος» με ό,τι πρόχειρο υπήρχε και «καπέλα κυριών κατεστράφησαν, ομβρέλλαι χρησιμεύσασαι ως ασπίδες διερράγησαν και κεφάλια εδέχθησαν βολάς...».

Το περίεργο είναι ότι πάλι τις ίδιες μέρες, αν πιστέψουμε τις ανταποκρίσεις του αθηναϊκού Τύπου, τα πιο πλούσια λαϊκά καρναβαλικά δρώμενα εξελίσσονται σε άλλες πόλεις. Με πρώτες το Ναύπλιο και τη Λάρισα!

Εξήντα χρόνια αργότερα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο απ' ό,τι στις αρχές του αιώνα. Το οργανωμένο αθηναϊκό καρναβάλι αποτελεί προ πολλού παρελθόν. Το κέντρο των Απόκρεω είναι περιορισμένο στην Πλάκα, όπου συρρέουν από την Τσικνοπέμπτη εκατοντάδες χιλιάδες.

Τα πλακιώτικα στέκια

Το 1966 διακόσιες χιλιάδες Αθηναίοι φεύγουν το (τελευταίο) Σαββατοκύριακο, που γίνεται τριήμερο λόγω της Καθαράς Δευτέρας, για τις πόλεις που οργανώνουν Καρναβάλι. Δεν έχουν «την τύχη ν' απολαύσουν το δικό τους και παίρνουν τους δρόμους». Οι μισοί περίπου κατευθύνονται στην Πάτρα. Τετρακόσιες εκδρομές διοργανώνονται προς την Κέρκυρα, τον Ορχομενό, τη Ζάκυνθο, την Τρίπολη, την Αλεξανδρούπολη, τη Θήβα, την Κρήτη...

 Μπορεί στην Πάτρα να ανήκει η δόξα για τα μεταπολεμικά Καρναβάλια, αλλά και άλλες πόλεις δεν είχαν πολλά να ζηλέψουν. Όπως ο Καρνάβαλος του 1952 στο Ηράκλειο Κρήτης

Ατύχησαν όσοι διάλεξαν την Κέρκυρα. Εκεί λόγω έλλειψης χρημάτων ο Καρνάβαλος δεν βγήκε στους δρόμους. Επαγγελματοβιοτέχνες της Πλάκας και αθηναϊκοί σύλλογοι θέτουν ως στόχο και διεκδικούν να αναλάβει ο Εθνικός Οργανισμός Τουρισμού «την οργάνωσι Καρναβαλιού στην Αθήνα». Αυτό «θα μπορούσε να γίνει το επίκεντρο ενός χειμερινού φεστιβάλ. Έχουμε όλες τις δυνατότητες να συναγωνιστούμε ακόμη και τη Νίκαια, δίνοντας ένα τοπικό χρώμα δικό μας».

Παρόμοιες προτάσεις-ευχές διατυπώνονται από τα τέλη ακόμη του 19ου αιώνα: «Το Καρναβάλι των Αθηνών δύναται να γίνη ονομαστόν εις την Ανατολήν και να προσελκύη δεκάδας χιλιάδας ξένων και επαρχιωτών η πόλις μας κατά τας ημέρας ταύτας...».

Ούτε τότε «ηδυνήθη» ούτε αργότερα. Το υποκατέστησε η Πλάκα, απ' όπου δεν έλειπε το παραδοσιακό γαϊτανάκι και η γκαμήλα -σήματα κατατεθέντα των παλιών αθηναϊκών Απόκρεω.

Προς το παρόν αυτό που επιτυγχάνεται είναι να αρθούν περιορισμοί για τη λειτουργία των κέντρων διασκέδασης. Τα πλακιώτικα στέκια «θα παραμένουν ανοικτά, λόγω των Αποκρεών, καθ' όλην την νύκτα».

 Μια σκηνή που θα μπορούσε να έχει αποτυπωθεί οπουδήποτε.

Από τη Θράκη έως την Κρήτη.

Η Πάτρα ήταν ήδη ασυναγώνιστη. Γι' αυτό και οι προτάσεις πριν από μισό αιώνα συνοδεύονται από τη διευκρίνιση το αθηναϊκό καρναβάλι να γίνεται «σε διαφορετικές ημέρες από τις καθεαυτό ημέρες του εορτασμού των Πατρών».

Στην πρωτεύουσα της Αχαΐας και των «αποκριάτικων ελληνικών εκδηλώσεων» εκείνη τη χρονιά το καρναβάλι θεωρήθηκε «μεγαλειώδες». Εμπλουτίστηκε με το εισαγόμενο «κυνήγι του κρυμμένου θησαυρού» με αυτοκίνητα. Σύμφωνα με τους ιστορικούς του θεσμού, η ιδέα υπήρξε σημαντική για την πορεία του. Αν και η εξέλιξη δεν έγινε απ' όλους θετικά δεκτή, καθιερώθηκε και συστηματοποιήθηκε τα επόμενα χρόνια.

Για την ιστορία και σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, ο αριθμός των επισκεπτών στην Πάτρα το τελευταίο διήμερο της Αποκριάς έφτασε στις 135.000. Απ' αυτούς οι αλλοδαποί υπολογίστηκαν σε 2.000.

Πριν από μισό αιώνα

Αναζητείται ελληνική ταυτότητα στα δρώμενα

Ενώ οι Αθηναίοι πριν από μισό αιώνα τρέχουν έξω από την πρωτεύουσα στα καρναβάλια της Πάτρας και των άλλων πόλεων, υπάρχει διάχυτος προβληματισμός για το παρόν και το μέλλον των αποκριάτικων εκδηλώσεων, όπου αυτές έχουν στοιχειωδώς οργανωμένο χαρακτήρα και υπάρχει παρέλαση Καρνάβαλου. Μαζί με μια τάση προς μια «ομογενοποίηση» και «τουριστικοποίηση». Ο ΕΟΤ «ψάχνεται». Επισήμως «ερευνά αν και κατά πόσον θα μπορούσε το περιεχόμενο του Καρνάβαλου να αποκτήση περισσότερον ελληνικό χαρακτήρα, πράγμα που θα είχε ως αποτέλεσμα την προσέλευση περισσοτέρων ξένων».

 Η Ξάνθη, τρίτη «καρναβαλική δύναμη», πέτυχε να δίνει αισθητό τοπικό χρώμα στις εκδηλώσεις

Ενώ ο προβληματισμός είναι γόνιμος, ο πρώτος και κύριος στόχος (προσέλευση αλλοδαπών) είναι προβληματικός. Τείνει προς την κατεύθυνση της μίμησης γνωστών ξένων καρναβαλιών, αν και αυτό μοιάζει ανέφικτο και ελλοχεύει ο κίνδυνος της παρωδίας. Παρ' όλα αυτά εκδηλώνονται προσπάθειες για την εξεύρεση «χρυσών τομών». Στο ένα σκέλος αυτής της προσπάθειας επιχειρείται προώθηση, εκλαΐκευση και τεκμηρίωση της συνέχειας των αποκριάτικων εθίμων.

Σύνδεση με τη λατρεία του Διονύσου

Ετσι, ο ΕΟΤ αναθέτει στον Κ. Ρωμαίο να μελετήσει τη σύνδεση των σύγχρονων λαϊκών εκδηλώσεων με τα διονυσιακά δρώμενα στην αρχαία Ελλάδα.

Σύμφωνα με τον γνωστό λαογράφο, «ο παραδοσιακός γιορτασμός σύμφωνα με τα ελληνικά παραδοσιακά στοιχεία δεν είναι μόνο μια μίμηση ξένων επινοήσεων ή επιδράσεων, αλλά ένας εορτασμός σύμφωνα με τη φυσιογνωμία που έχουν δώσει οι περασμένοι αιώνες...».

Απαριθμούνται μια σειρά έθιμα σε διάφορες περιοχές της χώρας -από τη Θράκη και τη Μακεδονία ως την Κεντρική Ελλάδα, τα νησιά και την Πελοπόννησο-, που συνδέονται με τη λατρεία του Διονύσου: «Ο ελληνικός θεός της βλαστήσεως ήταν ο Διόνυσος, η λατρεία του οποίου ήταν διαδεδομένη σ' ολόκληρη την Ελλάδα. Από την ίδια τη λατρεία αυτή και τ' Ανθεστήρια (αρχαιοελληνικές τελετές για τη διαδοχή του χειμώνα από την άνοιξη) κατάγονται τα σημερινά ελληνικά έθιμα του Καρνάβαλου».

Μια «χρυσή τομή» θα βρεθεί στην Ξάνθη. Οι ξακουστές σήμερα καρναβαλικές εκδηλώσεις εκεί γεννιούνται ακριβώς εκείνη την εποχή. Οι πρώτες Αποκριάτικες Θρακικές Εκδηλώσεις, όπως ονομάζονταν αρχικώς, ξεκινούν το 1966. Στόχος των διοργανωτών είναι «η ανάδειξη και αναβίωση της πλούσιας πολιτιστικής κληρονομιάς της Θράκης, καθώς και η τόνωση της οικονομικής ζωής της περιοχής. Μια στολισμένη πόλη γλεντά, θυμάται, αναβιώνει, γνωρίζει, μαθαίνει...».

Κάπου 30.000 κινητοποιούνται από τότε στις Θρακικές Λαογραφικές Εορτές, όπως θα μετονομαστούν ύστερα από δύο χρόνια. Γίνονται καθ' όλα επιτυχημένα αποκριάτικα δρώμενα με τοπικό χρώμα. Ιδού πώς πολύ χαρακτηριστικά παρουσιάζονται τότε:

«Το καρναβάλι της Ξάνθης δεν είναι μασκαράτες, ούτε και υπάρχει δεύτερο στην Ελλάδα, έτσι όπως το ενεπνεύσθη μια ομάς Ξανθιωτών [πρόκειται για την Τοπική Επιτροπή Τουρισμού] οι οποίοι ξεκίνησαν με την πεποίθησιν ότι θα το καταστήσουν έναν θεσμό εις την Θράκη και εις την Μακεδονία. Είναι εορταστικαί εκδηλώσεις λαϊκαί που λαμβάνουν μέρος όχι μόνον άψυχα κινούμενα, δημιουργήματα της ζωγραφικής και της σημερινής νοοτροπίας ή μπογιατισμένες καρικατούρες... Είναι ένα λαϊκό πανηγύρι, ένα σύνολον λαογραφικών εκδηλώσεων μέσα στην εποχή της αποκρηάς και της διασκεδάσεως...».

Πρώτη το 1888

Πώς ξεκίνησαν οι παρελάσεις

Στην Αθήνα η πρώτη οργανωμένη παρέλαση αρμάτων και μεταμφιεσμένων περιγράφεται το 1888. Κάποιος από τους διοργανωτές (Αποκριάτικο Κομιτάτο) διηγείται: «...Η Αθηναϊκή αποκριά μέχρι τότε ευρίσκετο σε μεγάλη ξεπεσούρα. Απεφασίσαμεν λοιπόν μερικοί νέοι δημοσιογράφοι και έμποροι να συστήσωμεν αποκριάτικες παρελάσεις, όπως εγίνοντο εις την Βενετίαν, την Ρώμην και την Νίκαιαν ... Αι Αθήναι και ο Πειραιεύς είχαν από της μεσημβρίας τεθή εις κίνησιν. Αι συνοικίαι είχαν ερημωθή και ούτε η Κουτσή Μαρία έμεινε σπίτι της...».

Το παραδοσιακό γαϊτανάκι, η γκαμήλα και τα ρόπαλα προκάλεσαν μεγάλη αίσθηση και έκτοτε καθιερώθηκαν. Από το 1899 εμφανίζεται και ο Καρνάβαλος.

Περνώντας από διάφορες φάσεις και διακοπές λόγω των πολέμων, θα σβήσει κατά τον Μεσοπόλεμο. Ως επίσημος θεσμός θα επιχειρηθεί να ξαναζωντανέψει τη δεκαετία του 1930 χωρίς επιτυχία. Μάλλον τη χαριστική βολή δέχεται από τη δικτατορία Μεταξά, όταν απαγορεύονται οι μάσκες. Καρναβάλι χωρίς μεταμφιέσεις, σκορδαλιά χωρίς σκόρδο, όπως έλεγαν. Τα επόμενα χρόνια η αναβίωση έρχεται και ξανάρχεται, αλλά οι Αθηναίοι θα περιοριστούν στους αποκριάτικους αυτοσχεδιασμούς. Ηδη η Πάτρα έχει αναδειχθεί σε πρωτεύουσα του Καρνάβαλου με την έναρξη της δεκαετίας του 1950. Οι ιστορικοί του θεσμού τοποθετούν τις ρίζες του τη δεκαετία του 1870. Τότε εμφανίζονται τα πρώτα καρναβαλικά άρματα, και στο καινούργιο Δημοτικό Θέατρο «Απόλλων» αρχίζουν οι δημόσιοι αποκριάτικοι χοροί.

Φαίνεται ότι αποκτά δική του ταυτότητα τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, όταν παίρνει λαϊκό χαρακτήρα, και καθιερώνεται ο αβγοπόλεμος με κέρινα αβγά γεμάτα κομφετί (πρόδρομος του σοκολατοπόλεμου).

Ενώ ο αθηναϊκός Καρνάβαλος πεθαίνει, καταβάλλεται προσπάθεια τη δεκαετία του 1930 να επιβιώσει εκεί. Η απόπειρα ανακόπτεται από τον πόλεμο. Το 1940-1950 οι εκδηλώσεις αναγκαστικά σταματούν. Η αναβίωση του πατρινού καρναβαλιού τοποθετείται το 1951, με τους μουσικούς ομίλους του Ορφέα και της Πατραϊκής Μαντολινάτας να πρωτοστατούν στη διοργάνωσή του.

Τ. Κατσιμάρδος

katsimar@yahoo.gr

http://www.ethnos.gr/koinonia/arthro/otan_h_athina_ypoklithike_sti_nea_basilissa_tou_karnabaliou-64345336/