Translate -TRANSLATE -

Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΧΟΡΟΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΧΟΡΟΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Σάββατο 18 Αυγούστου 2018

ΜΑΡΘΑ ΓΚΡΑΧΑΜ: Η ΜΕΓΑΛΗ ΚΥΡΙΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΟΥ ΧΟΡΟΥ



ΜΑΡΘΑ ΓΚΡΑΧΑΜ: Η ΜΕΓΑΛΗ ΚΥΡΙΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΟΥ ΧΟΡΟΥ

Αφιερωμένο στην Χριστίνα

Το ΠΑΡΙΣΙ δεν είχε ποτέ ξαναδεί κάτι τέτοιο: Ήταν η πρώτη φορά που ένας αμερικανικός χορευτικός όμιλος εμφανιζόταν στη σκηνή της πραγματικά ηγεμονικής Παρισινής Όπερας. Με πρωταγωνιστή τον Ρούντολφ Νουρέγιεφ, οι χορευτές έδωσαν μια επίσημη παράσταση στην οποία παρουσιάστηκαν μερικές από τις πιο εντυπωσιακές δημιουργίες της σεβάσμιας, ανεξάντλητης Πρώτης Κυρίας του Μοντέρνου Χορού - της Μάρθας Γκράχαμ. Όταν η παράσταση τελείωσε κι ανέβηκε στη σκηνή η γυναίκα που δημιούργησε αυτά τα αριστουργήματα - ακατάβλητη από το χρόνο, επιβλητική, κομψή μέσα στο στολισμένο με πούλιες καφτάνι της- το κοινό σηκώθηκε όρθιο, ξεσπώντας σε μια βροντερή θύελλα ενθουσιασμού. Ήταν ένα χειροκρότημα που το άξιζε αυτός ο ζωντανός αμερικανικός θρύλος: Γιατί η Μάρθα Γκράχαμ ήταν η μεγάλη ιέρεια και η τολμηρή πρωτοπόρος της σύγχρονης τέχνης του χορού, έτσι όπως διαμορφώθηκε αφότου εκείνη έκανε το πρώτο θαρραλέο βήμα πέρα απ' το κλασικό μπαλέτο, εδώ και πάνω από ένα αιώνα.
Σε μια τελετή που ακολούθησε εκείνη την παράσταση της 23ης Ιανουαρίου 1984 - και που έγινε κατά παράκληση της στα παρασκήνια, ώστε να αποφευχθεί η μετατροπή της σε «δημόσιο θέαμα» - η Μάρθα Γκράχαμ τιμήθηκε από τον Γάλλο Υπουργό Πολιτισμού με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής.
Η τελετή αυτή, αποτέλεσε εκείνη την χρονιά την απαρχή μιας σειράς παραστάσεων προς τιμήν της καινοτόμου που, σχεδόν αβοήθητη, πέτυχε να αναβαθμίσει το χορό μετατρέποντας τον, από μια σειρά κινήσεων, σε πανίσχυρο μέσο δραματικής έκφρασης.
Μερικοί ανθρωπολόγοι πιστεύουν ότι ο χορός είναι η πιο παλιά μορφή επικοινωνίας, παλιότερη ακόμη κι από τον λόγο, κι αυτήν ακριβώς την αίσθηση της παντοτινότητας είναι που αποπνέει κάθε δημιουργία της Μάρθας Γκράχαμ.
Η Γκράχαμ υπήρξε η κυρίαρχη μορφή στο χώρο του μοντέρνου χορού πάνω από ένα αιώνα. Στο θέατρο πρόσφερε περισσότερα έργα απ' όσα οποιαδήποτε άλλη γυναίκα (πάνω από 170 χοροδράματα). Σχεδόν κάθε χρόνο δημιουργούσε καινούρια. Η «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» (που η πρεμιέρα της δόθηκε το 1984 στην Νέα Υόρκη) είναι ένα απ' τα αριστουργήματα της που μέλλει, καθώς φαίνεται, ν' αποτελέσει ένα από τα έργα-ορόσημα του σύγχρονου χορού. «Θέλω - κυριολεκτικά διψώ! -να ρουφώ άπληστα κάθε έντονη συγκίνηση!» έλεγε. Αν κι είχε σταματήσει τα τελευταία χρόνια πριν τον θάνατό της να εμφανίζεται επί σκηνής, λόγω της μεγάλης ηλικίας της ήταν πάντα η κεντρική φιγούρα, που επισκιάζει κάθε άλλη, όποτε αποφάσιζε να προλογίσει προσωπικά κάποια παράσταση του χορευτικού της συγκροτήματος.
Η σκηνική παρουσία και η εμφάνιση της - σκούρα μαλλιά, τραβηγμένα σφιχτά πίσω, υψωμένα μήλα, μια κηλίδα κόκκινου κραγιόν πάνω σ' ένα απίθανα χλωμό πρόσωπο - έκαναν το μικροσκοπικό της ανάστημα να φαίνεται διπλάσιο. Μίλαγε με μια φωνή πνιχτή και απαλή που, ωστόσο, μπορούσε να κρύβει την ίδια τρομερή απειλή μ' ένα αναμμένο φυτίλι, όποτε την έπιαναν τα νεύρα της. «Η Μάρθα,» λέει ένας πρώην μαθητής της, «ψιθύριζε δυνατότερα απ' όσο οι άλλοι άνθρωποι ουρλιάζουν.»

Η σημασία της κίνησης 



Στη μακρόχρονη και συχνά μοναχική σταυροφορία της, για να δώσει στο κοινό το δικό της, μοναδικό χορευτικό όραμα, χρειάστηκε πολλές φορές να «ψιθυρίσει δυνατά» η Μάρθα Γκράχαμ. .. Χρόνια ολόκληρα αγωνίστηκε, έκανε θυσίες, υπέμεινε εμπαιγμούς -για να βγει τελικά απ' αυτή τη δοκιμασία σαν φωτεινό παράδειγμα του τι μπορεί να πετύχει κανείς χάρη σ' ένα γόνιμα πεισματικό εγωισμό και χάρη στην ολοκληρωτική αφοσίωση σ' ένα σκοπό. Σήμερα, τα περισσότερα κολλέγια των ΗΠΑ περιλαμβάνουν στα προγράμματα των μαθημάτων τους και τον μοντέρνο χορό, κι όπως λέει ένας κριτικός, «δύσκολα βρίσκεις σ' όλη την Αμερική έστω κι ένα χορευτή που να μη χρωστάει κάτι σ' αυτήν».
Στο διάβα του καιρού, ηθοποιοί σαν την Τζόαν Γούντγουωρντ, τον Γκρέγκορυ Πεκ, τον Τόνυ Ράνταλ και τον Χένρυ Φόντα στράφηκαν στην Μάρθα για να μάθουν εκείνο που η ίδια ονόμαζε «μαγεία της χειρονομίας, σημασία της κίνησης». Η πρώην Πρώτη Κυρία της Αμερικής, η Μπέττυ Φορντ, ήταν κι αυτή κάποτε μαθήτρια της. Το ίδιο κι ο Γούντυ Άλλεν. Μοντέρνοι χορευτές που σήμερα πια έχουν δικά τους, ξακουστά χορευτικά συγκροτήματα, ξεκίνησαν με την Γκράχαμ. Η ίδια, είχε προσωπικά διδάξει ακόμη και τον σούπερ-σταρ του κλασικού μπαλλέτου, τον Ρούντολφ Νουρέγιεφ.
Η Μάρθα Γκράχαμ γεννήθηκε το 1894, στο Ώλγκενυ της Πεννσυλβάνια. Όταν η οικογένεια της πήγε να εγκατασταθεί στην Καλιφόρνια, η τότε δεκαεπτάχρονη Μάρθα έγινε κυριολεκτικά τσιμπούρι στον πατέρα της, να την αφήσει να παρακολουθήσει ένα ρεσιτάλ χορού με την Ρουθ Σαιντ Ντένις, σύγχρονη της Ισιδώρας Ντάνκαν. «Μετά από κείνη την παράσταση,» θυμόταν και έλεγε, «ήξερα ότι έπρεπε να γίνω χορεύτρια.» Εκείνος όμως που στην πραγματικότητα της έδωσε το πρώτο της μάθημα, ήταν ο πατέρας της, όταν κάποτε την τσάκωσε να του λέει ψέματα. «Πώς το κατάλαβες;» τον ρώτησε. «Απ' τις κινήσεις σου. Η κίνηση δεν λέει ποτέ ψέματα,» της αποκρίθηκε κείνος. Ήταν μια φράση-αξίωμα που έμελλε να διαμορφώσει ολόκληρη τη ζωή της.
Ωστόσο, χρειάστηκε να γίνει η Μάρθα 22 χρόνων και να ξεφύγει από τη μητρική προστασία (ο πατέρας της είχε πεθάνει δυο χρόνια νωρίτερα), για να γραφτεί στη Σχολή Χορού Ντένισων, που διηύθυνε η Ρουθ Σαιντ Ντένις κι ο άντρας της Τεντ Σων. Κανονικά, οι χορεύτριες πρέπει ν' αρχίζουν την εξάσκηση από τα παιδικά τους χρόνια και, επομένως, για την Μάρθα θά 'πρεπε πια να είναι πολύ αργά. Η ηλικία, όμως, ποτέ δεν στάθηκε εμπόδιο στο δρόμο της Γκράχαμ. Μέσα σε τέσσερα μονάχα χρόνια, έγινε η πρώτη χορεύτρια του συγκροτήματος Ντένισων.

Ώρες χαράς, ώρες οδύνης. 



Το 1923, έχοντας ανάγκη από χρήματα, η Μάρθα έπιασε δουλειά στα «Φόλλις» του Γκρήνουιτς Βίλλατζ της Νέας Υόρκης, όπου έμεινε δυο χρόνια. Το να συμμετέχει όμως απλώς σε μια παράσταση δεν της ήταν αρκετό. Ένιωθε την ανάγκη να πειραματιστεί μ' έναν τύπο κινήσεων που ν' αγγίζουν τα βάθη των ανθρώπινων συναισθημάτων. Το κλασικό μπαλέτο της φαινόταν πολύ «φτιαχτό». Οι κινήσεις του, θεμελιωμένες στις πέντε βασικές θέσεις των χεριών και των ποδιών, ήταν κάτι που δεν επεφύλασσε κανένα στοιχείο εκπλήξεως.
«Δεν ήθελα να χορεύω σαν λουλούδι,» θυμάται. «Ήθελα να χορεύω σαν ανθρώπινο πλάσμα και να ενσαρκώνω την ομορφιά και το δέος του να είναι κανείς ζωντανός.» Πέρναγε ώρες κι ώρες μπροστά στον καθρέφτη, ανακαλύπτοντας πώς εκφράζει το ανθρώπινο κορμί το πάθος, τον πόνο, τη χαρά, τη λύπη. Δεν δοκίμαζε να κρύψει την προσπάθεια που κατέβαλλε για να εκφραστεί με το σώμα της, όπως κάνουν οι κλασικές μπαλαρίνες. Σιγά-σιγά, μια καινούρια χορευτική φόρμα γεννήθηκε έτσι. Εξ ίσου πολλές ώρες περνούσε συστρέφοντας τα μέλη της στο πάτωμα ή αναπηδώντας στον αέρα. Τα κοστούμια της ήταν λιτά και τα πόδια της ξυπόλητα. Οι κινήσεις ήταν συχνά αιχμηρές. Οι ξαφνικές και βίαιες ωθήσεις του κορμού, αντικατέστησαν τη χάρη του μπαλέτου.
Στα 32 της, η Μάρθα εγκατέλειψε τα «Φόλλις» και, αφού δίδαξε για ένα διάστημα σε διάφορες σχολές χορού, σχημάτισε το δικό της μικρό χορευτικό συγκρότημα, αποτελούμενο από πιστούς μαθητές της. Δανείστηκε 1000 δολάρια για να νοικιάσει ένα θέατρο κι έδωσε το πρώτο της ρεσιτάλ στο Μπρόντγουαιη. Οι κριτικοί σοκαρίστηκαν, και τα σχόλια τους ήταν αρνητικά. Η Μάρθα τους αγνόησε.
Στην αρχή, το κοινό που παρακολουθούσε τις εμφανίσεις της ήταν λιγοστό, σε σημείο που αναγκαζόταν να διδάσκει έναν ολόκληρο χρόνο, για να πληρώνει τα έξοδα μιας και μοναδικής παράστασης. Τα οικονομικά της δεν της επέτρεπαν να τη συνοδεύει στα ρεσιτάλ της παρά απλώς ένα πιάνο, και τα μέλη του συγκροτήματος της, πληρώνονταν το συμβολικό ποσό των δέκα δολαρίων.
«Οι σταυροφόροι δεν περιμένουν, βέβαια, να τους έρθει από πουθενά τσεκ,» έλεγε η Μάρθα κι έραβε μόνη της τα κοστούμια της. Ο ρυθμός της ζωής της ήταν εξουθενωτικός: Σηκωνόταν στις πέντε το πρωί για γα γυμναστεί (και θεωρούσε ότι ήταν σε φόρμα, μόνο όταν μπορούσε να κάνει 400 άλματα μέσα σε δεκαπέντε λεπτά, χωρίς να λαχανιάσει), ακολουθούσαν οκτώ ώρες αφιερωμένες σε διδασκαλία και πρόβες, και μετά δούλευε μόνη της, ως αργά, νέες χορογραφίες. Το «δεν μπορώ» δεν υπήρχε.

Στα κλουβιά των λιονταριών. 


Χρειάστηκε να φτάσει στα 36 της, για να γνωρίσει τον πρώτο της θεατρικό θρίαμβο, μ' ένα έργο το οποίο μετουσίωνε τους τελετουργικούς χορούς των Ινδιάνων των νοτιοδυτικών περιοχών, σ' ένα θριαμβικό γιορτάσι που υμνούσε το μυστήριο της ζωής. Η παράσταση ήταν συγκινησιακά φορτισμένη σε τέτοιο βαθμό, ώστε το κοινό, δίχως αναστολές, επευφημούσε με κραυγές. Οι κριτικοί, επί τέλους, την πρόσεξαν. «Πηγαίνεις σε μια παράσταση της Γκράχαμ, όχι για να δεις πόσο καλά κάνουν τα βήματα τους οι χορευτές,» έγραψε κάποιος, «αλλά για να γευτείς κάτι από την αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης.»
Τα δημιουργήματα της Γκράχαμ ήταν και είναι μελέτες ψυχικών διαθέσεων και ψυχικών συγκρούσεων. Αναζητά τις εμπνεύσεις της στις αξεπέραστες από το χρόνο αρετές τόσο των κλασικών όσο και των σύγχρονων πηγών, από την ελληνική Μυθολογία μέχρι την ποίηση της Έμιλυ Ντίκινσον - εμπνέεται ακόμη κι απ' τα λιοντάρια. Έχει περάσει ώρες και ώρες, σουλατσάροντας μπροστά στα κλουβιά αιλουροειδών, μόνο και μόνο για να νιώσει εκείνη την «ξεχωριστή αίσθηση του θηρίου, ακριβώς λίγο πριν επιτεθεί».
Φτάνοντας στα 40 της, η Μάρθα Γκράχαμ ήταν πια σταθερά καθιερωμένη σαν εθνική φυσιογνωμία της αμερικανικής Τέχνης. Μπορούσε πια να αναθέτει το μουσικό μέρος της δουλειάς της στους καλύτερους συνθέτες και να αγκαζάρει για τις παραστάσεις της ολόκληρες ορχήστρες. Ο κόσμος άρχισε να τη χαρακτηρίζει μεγαλοφυΐα. Στο μεταξύ, όλο και περισσότερο, η προσωπική της ζωή έμπαινε σε δεύτερη μοίρα, σε σχέση με την επαγγελματική. Πενήντα τεσσάρων ετών, παντρεύτηκε τον Έρικ Χώκινς, ένα μέλος του θιάσου της, ο γάμος όμως διαλύθηκε μετά από δυο χρόνια. Τέσσερα χρόνια αργότερα βγήκε και το διαζύγιο.
Σαν αναγνωρισμένη δημιουργός μιας μοναδικά αμερικανικής μορφής τέχνης, το Σταίητ Ντηπάρτμεντ έστειλε την Γκράχαμ, ως εκπρόσωπο της Αμερικής, σε δυο περιοδείες καλής θελήσεως, στην Ευρώπη και στην Άπω Ανατολή. Στην Ιαπωνία την αποκάλεσαν «ζωντανό εθνικό θησαυρό». Το Παρίσι την τίμησε μ' ένα μετάλλιο. Κι όταν επέστρεψε στην πατρίδα της, της απονεμήθηκε το Βραβείο Κλασικών Σπουδών Άσπεν και το Μετάλλιο της Ελευθερίας, που αποτελεί την ύψιστη διάκριση με την οποία μπορεί να τιμηθεί ένας Αμερικανός πολίτης.

«Αποσυνταξιοδότηση»


Ωστόσο, η καθαρώς χορευτική της ζωή, παρά την άρνηση της να υποκύψει στην ηλικία της, πλησίαζε πια στη δύση της. Με την άσκηση, την πειθαρχία και την άκαμπτη θέληση της, είχε καταφέρει να εμφανίζεται στη σκηνή για χρονικό διάστημα κατά δεκαετίες ολόκληρες μεγαλύτερο από οποιαδήποτε άλλη χορεύτρια στην ιστορία. Στο τέλος, όμως, η δύναμη της θελήσεως της, αυτή και μόνο, δεν αρκούσε πλέον. Μπροστά σε κοινό χόρεψε για τελευταία φορά το 1969.
Η συνειδητή αποδοχή του γεγονότος, ότι οι ημέρες των χορευτικών της εμφανίσεων είχαν τελειώσει, της ήταν κάτι τόσο δύσκολο, που την έκανε ν' αρρωστήσει. Πέρασε τα επόμενα δυόμισι χρόνια υποφέροντας από μια σοβαρή πάθηση των εντέρων. Σ' αυτό το χρονικό διάστημα συμβιβάστηκε με την ηλικία της, κι όταν έγινε καλά, «αποσυνταξιοδότησε» τον εαυτό της κι άρχισε πάλι να δουλεύει. Ήταν 76 ετών όταν οργάνωσε ξανά την ομάδα της.  
Τα τελευταία χρόνια της ζωής της ήταν  αφιερωμένα στη χορογραφία και στην παραγωγή καινούριων έργων, καθώς και στη διεύθυνση του Χορευτικού Συγκροτήματος και της Σχολής Σύγχρονου Χορού που φέρουν τ' όνομα της, κι έχουν έδρα τους την Νέα Υόρκη. Εργαζόταν εννιά ώρες την ημέρα, επτά μέρες την εβδομάδα, δημιουργώντας νέους χορούς, αναβιώνοντας παλιούς και διδάσκοντας τα έργα της σε άλλους, ώστε να διασωθούν. Λέγεται το ανέκδοτο ότι κατά τη διάρκεια μιας πρόβας που γινόταν αργά το βράδυ, ένα καινούριο μέλος του συγκροτήματος ακούστηκε να εκλιπαρεί τον μάνατζερ της, που της πήγαινε ένα τσάι: «Δεν γίνεται να της ρίξεις μέσα κανένα ηρεμιστικό;»
Η Μάρθα φαίνεται δεν ήξερε τι θα πει επιβραδύνω το ρυθμό μου... Η τελευταία της δημιουργία ολοκληρώθηκε και παρουσιάστηκε το 1990 με μουσική του Σκοτ Τζόπλιν και κοστούμια του Κάλβιν Κλάιν.
Λίγο αργότερα,  η Γκράχαμ στα 96 της χρόνια, δημιουργική μέχρι το τέλος και ενώ ετοιμάζει ένα νέο έργο το  The Eyes of the Goddess, πεθαίνει από πνευμονία στη Νέα Υόρκη. Ήταν 1η Απριλίου του 1991.
Το 1998, το περιοδικό ΤΙΜΕ ανακηρύσσει τη Μάρθα Γκράχαμ «χορεύτρια του αιώνα», επτά χρόνια μετά το θάνατό της.  Το αμερικανικό κράτος την είχε ήδη ανακηρύξει «Εθνικό θησαυρό», τίτλο που για πρώτη φορά δόθηκε σε χορεύτρια και χορογράφο. Πως θέλετε να σας θυμούνται; Την είχαν ρωτήσει. Ως χορεύτρια ή ως χορογράφο; «Ως χορεύτρια»! απαντούσε.
Η ομάδα της, η παλαιότερη ομάδα χορού στην Αμερική, η  Martha Graham Dance Company, που ιδρύθηκε το 1926, και συμπληρώνει φέτος 92 χρόνια, συνεχίζει την θριαμβευτική της πορεία με παραστάσεις σε όλο τον κόσμο και συνεργασίες με τους επιφανέστερους χορευτές και χορογράφους.
Θα μπορούσε να γραφτούν πολλά για την Μάρθα Γκράχαμ. Αλλά δύσκολα θα μπορούσε να απαντηθεί η ερώτηση:
Πώς θα ήταν ο χορός σήμερα χωρίς τη δική της πολύτιμη συμβολή;


 


Πηγές:
Άρθρο των Emily και Ola d' Aulaire στο περιοδικό Επιλογές

Σάββατο 14 Ιουλίου 2018

Μαρία Αρτέμη : Χοροθεραπεία, ένας άλλος τρόπος να «βλέπουμε» το σώμα



Χοροθεραπεία: ένας άλλος τρόπος να «βλέπουμε» το σώμα

Γράφει η Μαρία Αρτέμη*

Η χοροθεραπεία μπορεί να προσδιορισθεί ως η ψυχοθεραπευτική χρήση της κίνησης, του χορού και μεθόδων χαλάρωσης με σκοπό να προαχθεί η εξέλιξη του ατόμου σε όλους τους τομείς της ανάπτυξης: συναισθηματικό, σωματικό, γνωστικό, κοινωνικό.
Η χοροθεραπευτική διαδικασία βασίζεται στην υπόθεση ότι υπάρχει αλληλεπίδραση μεταξύ του σώματος, του νου και του πνεύματος. Το συνθετικό ‘χορός’ χρησιμοποιείται μεταφορικά, τόσο για να περιγράψει την ‘κίνηση’ που χαρακτηρίζει τις κοινωνικές μας σχέσεις και την περιπλοκότητα των διαπροσωπικών μας επαφών, όσο και για να δώσει έμφαση σε κινησιολογικές έννοιες που διέπουν το ‘χορό’ της ζωής, όπως η αρμονία, ο συγχρονισμός, η ισορροπία, κ.α. Η κίνηση λοιπόν, μπορεί να θεωρηθεί σαν μια άλλη πηγή πληροφοριών για τον κόσμο που μας περιβάλλει και σαν ένας κρίκος που μας συνδέει και δίνει σχήμα στις σχέσεις που μας διαμορφώνουν.
Ο χοροθεραπευτής αναλύει την ψυχοσωματική ανάπτυξη του ατόμου μέσω της μελέτης κινησιολογικών χαρακτηριστικών όπως :
1. οι ρυθμοί των συσπάσεων των μυών και η σχέση τους με το ασυνείδητο
2.  η κίνηση έτσι όπως επεμβαίνει στο εξωτερικό περιβάλλον όσον αφορά τη χρήση του χώρου, του βάρους, της ταχύτητας και της ροής της ενέργειας και η σχέση της με το συνειδητό, και τέλος
3.  η μελέτη των σχημάτων τα οποία δημιουργεί το σώμα σαν «άλλες» γέφυρες που τείνουν προς τα αντικείμενα-πρόσωπα με τα οποία σχετίζεται.
Τα χαρακτηριστικά αυτά ακολουθούν μια εξελικτική πορεία και παίζουν καθοριστικό ρόλο στο είδος και την ποιότητα των σχέσεων που δημιουργούνται μέσα στη διαδικασία της θεραπείας και στους κινητικούς αυτοσχεδιασμούς. Η μελέτη των κινησιολογικών αυτών στοιχείων περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σχετίζεται με το περιβάλλον του και δίνει ξεκάθαρες ενδείξεις για τους αναπτυξιακούς στόχους που πρέπει να επιτευχθούν κατά την διάρκεια της θεραπείας.
Ο χοροθεραπευτής επικεντρώνεται στα εκφραστικά, επικοινωνιακά και λειτουργικά χαρακτηριστικά της κινησιολογικής συμπεριφοράς του ατόμου έτσι όπως αυτά αναδεικνύονται μέσα στην θεραπευτική σχέση τόσο σε ατομικές όσο και σε ομαδικές συνεδρίες. Η κίνηση κατέχει έτσι ένα διττό ρόλο: αποτελεί συγχρόνως το μέσο διάγνωσης αλλά και τον τρόπο παρέμβασης.
Στόχοι χοροθεραπείας
Κάθε δραστηριότητα σε μια συνεδρία δίνει την ευκαιρία στο άτομο να εκφρασθεί. Όλες οι μη λεκτικές μορφές έκφρασης είναι δυνητικές μορφές επικοινωνίας. Έτσι ο θεραπευτής πρέπει να τις διερευνήσει απ’ όλες τις πλευρές για να κατανοήσει το ερώτημα
-  Τι προσπαθεί κάποιος να επικοινωνήσει ;
-  Πώς ο τρόπος που κινείται και δημιουργεί σχέσεις προσδιορίζει την εμπειρία του;
-  Πώς είναι το να κινείται κανείς με το συγκεκριμένο αυτό τρόπο;
-  Πώς θα μπορούσαμε να δομήσουμε ένα θεραπευτικό περιβάλλον, ώστε να γίνει δυνατή η εμπειρία της επικοινωνίας και να δημιουργηθούν καινούργιες συμπεριφορές;
Για να απαντήσει σε αυτές τις ερωτήσεις ο χοροθεραπευτής ακολουθεί αρχικά δύο βασικές μεθόδους:
1) τον καθρεφτισμό, δηλαδή την αντανάκλαση της εμπειρίας κίνησης του ατόμου, η οποία επιτρέπει και την είσοδο στον κόσμο του και η οποία περιλαμβάνει την πραγματική ενσωμάτωση της ακριβούς κίνησης του άλλου, σαν να δημιουργούσαμε ένα συναισθηματικό και σωματικό καθρέφτη.
Ακόμη και οι πιο περιορισμένοι τρόποι κίνησης έχουν ποιοτικά χαρακτηριστικά, όπως π.χ.
-  το ποσό μυϊκής έντασης
-  η στάση την οποία παίρνει το σώμα συνήθως
-  η οπτική επαφή        κλπ.
2) το συγχρονισμό με την κίνηση του άλλου, κατά τον οποίο επιλέγουμε μια συγκεκριμένη κίνηση του, αλλά δεν προσπαθούμε να την αναπαράγουμε πλήρως σε όλη της την έκφραση, δηλαδή φόρμα, ρυθμό, κλπ. όπως θα κάναμε με τον καθρεφτισμό.
Στο συγχρονισμό, ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της δράσης- ουσιαστικά ο ρυθμός- θα αναπαραχθεί, αλλά όχι αναγκαστικά στο ίδιο σωματικό μέλος, ή όσον αφορά την κατεύθυνση ή την ένταση της κίνησης.
Οι τεχνικές αυτές σε συνδυασμό και με άλλες μεθόδους όπως και με τη χρήση διαφόρων αντικειμένων -props- διευκολύνουν την επαφή γιατί βοηθούν το θεραπευτή να συναντήσει το θεραπευόμενο στα εμπειρικά σχήματα του ίδιου. Τα σχήματα αυτά αντικατοπτρίζουν το επίπεδο των σχέσεων του. Η στενή προσοχή στην κίνηση του άλλου επιτρέπει την ερμηνεία μικρών κινήσεων που αλλιώς θα περνούσαν απαρατήρητες σαν προσπάθειες επικοινωνίας οι οποίες μετά επικοινωνούνται πίσω στο θεραπευόμενο. Η ηχοπραξία αυτή μετατρέπει το θεραπευτή σε ένα δεκτικό παρτενέρ για την επικοινωνία του θεραπευόμενου.
Άλλα στοιχεία της θεραπευτικής διαδικασίας
Η θεραπεία αρχίζει πάντα από το επίπεδο στο οποίο βρίσκεται το άτομο. Οι διαθέσεις, οι κινήσεις και οι ανάγκες του καθοδηγούν τη συνεδρία. Αυτά τα χαρακτηριστικά συντελούν στη δημιουργία μιας συγκεκριμένης εμπειρίας αλλά και μιας αντίδρασης από το περιβάλλον. Η δράση - αντίδραση ατόμου και περιβάλλοντος είναι αυτή που επηρεάζει τόσο την εξέλιξη των συναισθηματικών και κοινωνικών σχέσεων, όσο και τον προσδιορισμό της θεραπευτικής και εκπαιδευτικής παρέμβασης.
Η ύπαρξη συγκεκριμένης δομής στη συνεδρία είναι πολύ σημαντική, γιατί αποτελεί ένα σταθερό σημείο αναφοράς και βοηθά στη συγκέντρωση της προσοχής και στην αναδιοργάνωση. Ο χοροθεραπευτής προσπαθεί διαρκώς να αναδείξει την μορφή μέσα από αυτό που αρχικά φαίνεται άμορφο, την τάξη μέσα από την αταξία και την δομή στην ανοργάνωτη έκφραση.
Η χρήση μουσικής είναι σημαντική γιατί βοηθάει στην ανάδειξη ποιοτικών χαρακτηριστικών στην κίνηση, βοηθάει στη δημιουργία ενός κλίματος, όπως μια χαλαρωτική ατμόσφαιρα, ή για να δώσει έμφαση ώστε να υποστηριχθεί μια κίνηση. Ο ρυθμός είναι η υπόσχεση της συνέχειας, η συνθήκη που διαβεβαιώνει ότι αυτό που συμβαίνει τώρα θα συμβεί και μετά. Ο χοροθεραπευτής χρησιμοποιεί την ρυθμική αλληλεπίδραση σαν εργαλείο για το χτίσιμο σχέσεων.
Η χοροθεραπεία απευθύνεται σε όλες τις πληθυσμιακές και ηλικιακές ομάδες, δηλαδή άτομα με ψυχικά ή σωματικά προβλήματα (νοητικές ή σωματικές αναπηρίες, εξάρτηση από ουσίες, παραβατικές συμπεριφορές κ.λ.π.), αλλά και άτομα που αναζητούν την αυτογνωσία, την έκφραση και τη δημιουργικότητα μέσα από την κίνηση και το χορό.
Οι διαφορετικές ανά περίπτωση συναισθηματικές δυσκολίες παρατηρούνται στην κίνηση. Για παράδειγμα, η αποδιοργάνωση που χαρακτηρίζει τη σχιζοφρένεια αντανακλάται στις διασπασμένες χειρονομίες και στάσεις, ενώ το άτομο με κατάθλιψη μπορεί να παρουσιάζει ένα «βύθισμα» σε πλαδαρότητα και ακινησία. Ο χοροθεραπευτής εργάζεται με τους πελάτες πάνω σε αυτά τα δυσλειτουργικά κινησιολογικά χαρακτηριστικά. Με πελάτες υψηλής λειτουργικότητας, έμφαση δίνεται 1) στην ανάπτυξη ευαισθησίας τόσο όσον αφορά την αναγνώριση προσωπικών συναισθηματικών καταστάσεων όσο και τη σχέση με το κοινωνικό σύνολο και 2) στην υποστήριξη νέων κινησιολογικών δυναμικών και λεκτικής επεξεργασίας ώστε να προκύψει περαιτέρω ενοποίηση σκέψης, συναισθήματος και δράσης.
Το σώμα και η κίνηση είναι οι καταλύτες που οδηγούν σε ανάπτυξη και αλλαγή
*Μαρία Αρτέμη, ΜΑ
Μέλος και Ταμίας της Ένωσης Χοροθεραπευτών Ελλάδας
Μέλος της ADTA, American Dance Therapy Association.

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στο Περιοδικό “Life and Health”, Τεύχος 4, Αύγουστος 2010,  σελ. 73-75

Τρίτη 19 Ιουνίου 2018

Νίκος Παπουτσόπουλος : Μαγικές επικλήσεις από τα Δρώμενα στο δράμα



N. Poussin: Ο θρίαμβος του Πανός

Μαγικές επικλήσεις από τα Δρώμενα στο δράμα

Η όρχηση, κύριο στοιχείο του αρχαίου δράματος, ενίσχυε τον λόγο με κίνηση και άσμα, θέαμα και ακρόαμα: Η σίκκινις στο σατυρικό δράμα, η εμμέλεια στην τραγωδία, ο κόρδαξ στην κωμωδία

Από τον Νίκο Παπουτσόπουλο

Δώρα Θεού που οι χρόνοι δεν κατάλυσαν
Πάει πετάει - κι ο νους του αγάλλει σαν
Ηλιου αχτιδωσιά στης μνήμης των αρχαίων
Το χάλκωμα» (Οδ. Ελύτης).

Ιερουργίες μύησης, σπονδές, προσφορές και ικεσίες αναφέρονται στη γονιμότητα, στην ευφορία, στην ευκρασία των αέρων, στους ειρηνικούς καιρούς και τους όμβρους «προς καρποφορίαν». «Υε, κύε, βρέξε, πότισε, βλάστησε, καρποφόρησε», καθώς τέχνη και τελετουργία προέρχονται από μια επιθυμία και αντίληψη που προσπαθούν να βρουν διέξοδο σε πρακτική δράση. Από την αναπαράσταση, που επαναλαμβάνεται, αναπτύσσεται ένα είδος αφαίρεσης, το οποίο συντελεί αποφασιστικά στη μετάβαση από την τελετουργία στην τέχνη. Τέχνη και τελετουργία επιδιώκουν να αναπαραστήσουν ένα γεγονός, προκειμένου να αναστήσουν ένα συγκινησιακό ερέθισμα. Αρχέγονες μυστηριακές τελετές, πρωτόγονες λατρείες, που ανακαλούν μνήμες απώτερου παρελθόντος, καθαρμοί και νηστείες, θυσίες και προσευχές προετοίμαζαν την κατάλληλη ατμόσφαιρα για την πάνδημη συμμετοχή στα δρώμενα, στους χορούς, στις λιτανείες και τις ιερές πομπές. Στην πρωτόγονη τελετουργία της «Μητέρας των Ορέων» της Θράκης αποκαλούσαν «μίμους» εκείνους που συμμετείχαν στη λατρεία.
Σε απόσπασμα τραγωδίας του Αισχύλου που έχει χαθεί, ο ποιητής περιγράφει τον θόρυβο που δημιουργούσε ο «ορεινός» εξοπλισμός της Μητέρας, τον φρενήρη βόμβο των βομβύκων (είδος ανέμης), τον μεταλλικό ήχο των χάλκινων κυμβάλων, το βούισμα των χορδών, αλλά και «μουγκρητά ταύρων» από αόρατους τρομερούς μίμους και εντυπώσεις «υπόγειων κεραυνών» που δονούν απειλητικά τον αέρα από ένα τύμπανο. Είχαν προσωποποιήσει τις δυνάμεις της βλάστησης και προσπαθούσαν, με βάση τις αρχές της ομοιοπαθητικής ή μιμητικής μαγείας, να επισπεύσουν την ανάπτυξη των δένδρων και των φυτών με «μαγικές» αναπαραστάσεις γάμων των θεών του δάσους, που αποσκοπούσαν στην καρποφορία για την εξασφάλιση τροφής. Από τις αρχαίες τελετουργίες και η λατρευτική όρχηση, που μιμείται ήθη, πράξεις και πάθη στον ρυθμό του λόγου και της κίνησης, και αποτελεί το θεμέλιο της χορικής ποίησης και του δράματος. Ο Χορός αναπλάθει εικόνες και συναισθήματα, ανακαλεί σημαντικά γεγονότα και εξιστορεί με κινήσεις, στάσεις και συνδυασμούς τις περιπέτειες του βίου, ενώ οι θεϊκές παρεμβάσεις, οι επιφάνειες, συναντούν σε κοινό τόπο τη μίμηση ενός γεγονότος μυθικού, μιας ιεροτελεστίας του παρελθόντος: «Ορχείσθαι την του Κρόνου τεκνοφαγίαν».
Οργιαστική όρχηση, που πιστά συνοδεύει και παρακολουθεί μια μαγική στιγμή, μια ιερή τελετή, «τελετήν ουδέ μίαν αρχαίαν εστιν ευρείν άνευ ορχήσεως» (Λουκιανός), επειδή το σώμα συνεγείρεται με το συναίσθημα, καθώς από τον θρήνο επανανακαλύπτει τη δύναμη για τη χαρά της ζωής. Αλλωστε, στην επάνοδο, στην αναπαραγωγή, στη γονιμότητα και την ευκαρπία ήταν αφιερωμένες οι περισσότερες λατρευτικές εκδηλώσεις του αρχαίου κόσμου, στη Μητέρα Γη, στη μεγάλη Μητέρα, στη θεά που εξασφαλίζει την τροφή και επομένως τη ζωή, αφού παντού μέσα στη φύση ο αρχαίος άνθρωπος παρακολουθεί τις μεταβολές των εποχών και του συναισθήματος.
Η όρχηση, κύριο στοιχείο του αρχαίου δράματος, ενίσχυε τον λόγο με κίνηση και άσμα, θέαμα και ακρόαμα: Η σίκκινις στο σατυρικό δράμα, η εμμέλεια στην τραγωδία, ο κόρδαξ στην κωμωδία. Απέδιδαν την εμμέλεια, την πνευματική μορφή όρχησης, με πλαστικές κινήσεις στον χώρο (φοραί), κινήσεις των χειρών (δείξεις), κινήσεις επιτόπου (σχήματα). Ο Θέσπις, ο Χοιρίλος και ο Πρατίνας, ορχηστρικοί ποιητές και σημαντικοί στην εποχή τους χορογράφοι, είχαν εξελίξει την κίνηση του Χορού, ωστόσο ο Φρύνιχος φαίνεται ότι απέκτησε μεγαλύτερη φήμη από αυτούς, αφού μεταγενέστεροι ενσωμάτωσαν τις τεχνικές του σε νεότερες παραστάσεις δράματος. Η «φρυνίχειος έκφραση» πλησίαζε το διονυσιακό όργιο (έκσταση) και τον χορό της μέθης (Νόννος).
Η καθιέρωση του θεατρικού συστήματος του χορού ανήκει στον διδάσκαλο Αισχύλο -«τοις χοροίς αυτός τα σχήματα εποίουν»-, ενώ χρονικά ως πρώτος χορευτής αναφέρεται ο Σοφοκλής, ο οποίος είχε προκαλέσει εντυπώσεις όταν χόρεψε με μία σφαίρα (τόπι) στη «Ναυσικά». Ο Αριστοτέλης γράφει ότι «οι αρχαίοι ορχησταί διά των σχηματιζομένων ρυθμών» μιμούνται και ήθη και πάθη και πράξεις, δηλαδή χαρακτήρες, παθήματα και πράξεις των ανθρώπων, υπηρετούν τον ρυθμό του λόγου και ερμηνεύουν με τρόπο άμεσο και αποτελεσματικό συναισθήματα και εντυπώσεις.
«Γίγνωσκε», σύμφωνα με τον Αρχίλοχο, «ότι ένας ρυσμός (χαρακτήρας) κυβερνά τους ανθρώπους», ενώ ο Αριστόξενος αναφέρει ότι τα βασικά στοιχεία του ρυθμού είναι οι λέξεις, το μέλος και η κίνηση του σώματος.
Για τους Δωριείς η χορική λυρική ποίηση αποτελούσε τη γνήσια μολπή (ωδή-ύμνος-άσμα και όρχηση-μέλος), δηλαδή άσμα το οποίο συνόδευε πάντοτε χορός. Σύμφωνα με το σύστημα του Λυκούργου, οι γυναίκες της Σπάρτης συνήθιζαν να συμμετέχουν γυμνές, κατά το «δωριάζειν», σε αθλητικούς αγώνες, αλλά και σε δημόσιες θρησκευτικές εκδηλώσεις. Ο Πλάτων δέχεται το θέαμα γυμνού νέου που αγωνίζεται, ωστόσο, πιστός στην αισθητική της αθηναϊκής κοινωνίας και στα ήθη της, ισχυρίζεται ότι προκαλεί ιλαρότητα η άθληση γυμνών γυναικών, και ιδιαίτερα των ηλικιωμένων.
Η «χορεία», ο κυκλικός χορός με την ερμηνεία άσματος, αποτελούσε ουσιώδες μέρος της αγωγής των Σπαρτιατών και αποσκοπούσε στην αρμονική ένταξη των νέων στην κοινωνία των ενηλίκων. Στις «Γυμνοπαιδίες», την επίσημη εορτή της Σπάρτης «διά μουσικών, ορχηστικών και γυμναστικών ορχήσεων τελουμένη», η προσέλευση και η συμμετοχή όλων των ηλικιών καταδεικνύουν τον παιδευτικό χαρακτήρα της χορείας. Στις γιορτές της Αρτέμιδος, γυναικείες ομάδες συμμετείχαν σε χορικές τελετές που συχνά περιείχαν στοιχεία οργιαστικά. Τελετουργίες με στοιχεία «αντιστροφής», κατά τις διαδικασίες μύησης των νέων, απαντώνται αργότερα στο αττικό δράμα. Η γυμναστική όρχηση ήταν μια επίδειξη του σωματικού κάλλους, ενώ η μιμητική έκφραση στην απόδοση ιδεών, συναισθημάτων ή γεγονότων. Τις κινήσεις των χορευτών συνόδευε πάντοτε η μουσική. Πολλά από τα είδη όρχησης είχαν διατηρήσει άμεση σχέση με τη λατρεία, όπως στις «βακχικές ορχήσεις», όπου μιμητικοί χοροί και κινήσεις αποσκοπούσαν στην αναπαράσταση του βίου και των περιπετειών του Διονύσου.
Τα «Λήναια», ειδική εορτή του χειμώνα, τηρούσαν με ευλάβεια οι Μαινάδες, οι πιστές του Διονύσου, οι Θυιάδες, όπως ονομάσθηκαν οι αφιερωμένες στον θεό γυναίκες των Δελφών. «Μαινάδες» οι διονυσιακές γυναίκες, Βάκχες και γυναίκες Βακχεύτριες, αφού κατά τη διάρκεια των τελετών «βάκχευαν», άγγιζαν τα όρια της θρησκευτικής μανίας με τον έντονο και ενθουσιαστικό χορό, τις ισχυρές κραυγές, τα άσματα και τον ασίγαστο, ρυθμικό ήχο των κυμβάλων. Συνήθως τις απεικόνιζαν με φόρεμα μακρύ να ορχούνται, με το κεφάλι άκαμπτο να γέρνει προς τα πίσω (χαρακτηριστική κίνηση των χορευτών, που εικονίζονται επίσης στις παραστάσεις των μινωικών και των μυκηναϊκών δαχτυλιδιών, και που αποτελεί ασφαλή ένδειξη θρησκευτικής και λατρευτικής έκστασης), με στεφάνους από φύλλα κισσού, και να κρατούν τον θύρσο. Στο τέλος της εορτής, συμπόσιο ακολουθούσε τη θυσία στον ναό του Διονύσου, εκεί όπου το αρχαίο γένος της πόλης, οι Φυταλίδες, είχε υποδεχθεί με τιμές τον Θησέα. Σύμφωνα με διηγήσεις, ο ήρωας πρώτος είχε διδάξει στους νέους που έφθασαν σώοι από την περιπέτεια της Κρήτης στη Δήλο τον «γέρανο», τον κυκλικό χορό που μιμείται και αναπαριστά το πέταγμα των γεράνων ή τις στροφές του λαβυρίνθου, τον οποίο ο Θησέας ξεπέρασε με απαράμιλλη γενναιότητα και επανήλθε στον κόσμο των αισθήσεων.
«Βαστημένος αλαφρά από τις μασχάλες/αφήνοντας το βάρος μου σε χέρια που δε γνώριζα,/πετώντας μπρος χορευτικά το πόδι,/επρωτοβγήκα, γη μου, στα ώριμα όργιά σου./Το χώμα ήτανε τεντωμένο/καθώς το τομάρι του βοδιού στο τύμπανο,/για μένα που εδοκίμαζα μονάχα τότε με τη φτέρνα τον ρυθμό» (Αγγελος Σικελιανός).
(Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Χορού, που καθιέρωσε η UNESCO από το 1982.)