Η ανασκαφή και τα ευρήματα στη Νεμέα

Η ανασκαφή και τα ευρήματα στη Νεμέα

Αρχαιολογικό Πάρκο: μια σημαντική εργασία των ερευνητών

Χαίρεται κανείς να βλέπει πόσο φροντίζουν τους χώρους των ανασκαφών, μερικοί επιστήμονες, που προσπαθούν, όσο μπορούν, να αποκαταστήσουν κάποια μορφή στο τοπίο, μετά την ανακάλυψη σημαντικών μνημείων. Ο λόγος γίνεται για το αρχαιολογικό πάρκο Νεμέας, που εγκαινίασε τον Ιούλιο του 1994 ο διευθυντής των εκεί σημαντικών ανασκαφών, καθηγητής Στέφανος Μίλερ, παραδίδοντας ταυτόχρονα το χώρο στον τότε υπουργό Πολιτισμού κ. Θ. Μικρούτσικο. Εκτός από το ναό, όπου στέκονται όρθιες τρεις του κολόνες, ο καθηνητής Μίλερ ξεκαθάρισε το χώρο στα νότια του, ανέσκαψε το στάδιο και φρόντισε την κατασκευή του εκεί Μουσείου, όπου στεγάσθηκαν τα σημαντικά ευρήματα του χώρου. Κι έχει σημασία αυτό το Μουσείο, γιατί φιλοξενεί, άρτια τοποθετημένα και αντιπροσωπευτικά, τα ευρήματα της Νεμέας, που ήταν ένας από τους τέσσερις μεγάλους χώρους όπου γίνονταν πανελλήνιοι αγώνες - οι άλλοι είναι η αρχαία Ολυμπία, οι Δελφοί και η Ισθμία.

Η ανασκαφή του αρχαίου σταδίου ξεκίνησε το 1974 και ολοκληρώθηκε το 1991. Τα επόμενα δύο χρόνια διαμορφώθηκε ο χώρος, πάντοτε με πρωτοβουλία του κ. Μίλερ (διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϋ στην Καλιφόρνια) σε συνεργασία με την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα και την επίβλεψη της Ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας του ΥΠΠΟ. Τα έξοδα για όλες τις εργασίες διατέθηκαν από δωρεές εκατοντάδων Αμερικανών, που ανάλογα με το ενδιαφέρον τους και τις δυνατότητες τους έδωσαν διάφορα ποσά, ώστε να ολοκληρωθεί η εικόνα που δίνει σήμερα ο σημαντικός αυτός αρχαιολογικός χώρος.

Οι Πανελλήνιοι αγώνες είχαν μεγάλη σημασία, μια και κατά τη διάρκεια τους σταματούσαν οι πόλεμοι - κάτι που το νιώθουμε βαθιά σήμερα με την αναταραχή που υπάρχει από τις διάφορες πολεμικές επιχειρήσεις στον κόσμο. Οι πανελλήνιοι αγώνες στη Νεμέα γίνονταν κάθε δύο χρόνια, στη διάρκεια του θέρους, πιθανότατα στα τέλη Ιουλίου - αρχές Αυγούστου. Το στάδιο ιδρύθηκε γύρω στα 330-320 π.Χ. Αποτελείτο από το στίβο, τον αμφιθεατρικό χώρο γύρω, όπου κάθονταν οι θεατές των αγώνων, τη στοά εισόδου για τους ελλανοδίκες και αθλητές και τα αποδυτήρια. Σ' αυτά τα τελευταία, που ήταν ένα απλό ορθογώνιο κτίριο, με ανοικτή αυλή στο κέντρο και κίονες δωρικούς στις τρεις του πλευρές, διαπιστώθηκαν, με τις ανασκαφές,  αρκετές  καταστροφές που έχουν γίνει στα παλιά χρόνια (τα πρώιμα χριστιανικά). Διαλύθηκαν τοίχοι και σήμερα το περίγραμμα του κτιρίου γίνεται αντιληπτό με σειρά από χαλίκι, που σημαδεύει τη θέση των τοίχων. Ήταν κατασκευασμένοι από ωμές πλίνθους και τα κεραμίδια της στέγης είχαν σφραγίδα του αργείτη αρχιτέκτονα, υπεύθυνου για τα δημόσια έργα στο Ιερό, του Σωσικλή.

Στα αποδυτήρια αφαιρούσαν τα ιμάτια τους οι αθλητές, άλειφαν τα σώματα τους με λάδι και γενικά προετοιμάζονταν για τους αγώνες, οργανωμένοι σε ομάδες, όπως πιστεύει ο κ. Μίλερ. Οι ομάδες χωρίζονταν κατά άθλημα. Αφού περνούσαν την πύλη στα Ν.Α. γωνία του αποδυτηρίου, έβγαιναν οι αθλητές σ' ένα ανοιχτό διάδρομο, κομμένο στο φυσικό πέτρωμα, και έμπαιναν στη θολωτή στοά, για να περιμένουν να τους καλέσει ο κήρυκας, ονομαστικά, για τους αγώνες. Ο κήρυκας βρισκόταν στο στίβο. Φαίνεται, από τη μελέτη της θολωτής στοάς, που είναι από τις αρχαιότερες θολωτές κατασκευές στη Μεσόγειο, ότι μερικοί αθλητές την ώρα της αναμονής, περνούσαν τον καιρό τους, χαράζοντας τα ονόματα τους στους τοίχους της στοάς. Έχουν βρεθεί και μελετήθηκαν αρκετές επιγραφές του είδους: μια αναφέρει τον αθλητή Τελέστα, που ήταν νικητής πυγμαχίας το 340 π.Χ. στην Ολυμπία.

Οι πλευρές του στίβου πλαισιώνονταν από ένα λίθινο αγωγό, που μετέφερε τρεχούμενο νερό για να πίνουν, αλλά και για να βρέχεται η επιφάνεια του στίβου.

Οι αγώνες δρόμου ξεκινούσαν από τη βαλβίδα (λίθινη αφετηρία), που ήταν κατασκευασμένη με ένα σύστημα ολόκληρο, ώστε όλοι οι αθλητές να ξεκινούν ταυτόχρονα. Στην άκρη της βαλβίδας υπάρχει βαθμιδωτή βάση που στήριζε άγαλμα της θεάς Νίκης, προσωποποίησης της νίκης των αθλητών.

Δέκα ελλανοδίκες από το Αργός, με μαύρα ιμάτια, επόπτευαν τους αγώνες από μια εξέδρα ξύλινη, που στηριζόταν σε λίθινες βάσεις και ένα παράλληλο χαμηλό πλίθινο τοίχο. Την ύπαρξη της εξέδρας διαπίστωσαν οι ανασκαφείς από διάφορα κινητά ευρήματα που αποκαλύφθηκαν, μεταλλικά καρφιά δηλ. ανάμεσα στους λίθους και τον πλίθινο τοίχο.

Υπήρχαν διάφορες επιτροπές ελλανοδικών, ειδικές για κάθε αγώνισμα. Περίμεναν τη σειρά τους στο στίβο του σταδίου κι είχαν μαζί τους δούλους, οι οποίοι μαστίγωναν αθλητές που έκαναν αντικανονικές ενέργειες. Μεταλλικό κιγκλίδωμα εμπόδιζε να εισβάλλουν μέσα στο στίβο διάφοροι θεατές ενθουσιώδεις, για να χαιρετίσουν φίλους τους νικητές.

Ο στίβος αποτελείται από κιτρινωπό αργιλώδες χώμα (καλύπτεται για προστασία από άμμο σήμερα). Από τη μελέτη του χώρου φάνηκε πως οι αγώνες δρόμου γίνονταν, ως ένα μέρος, ανηφορικά και στο υπόλοιπο κατηφορικά.

Με τον ήχο της σάλπιγγας ο κόσμος έμπαινε στο στάδιο για τα αγωνίσματα, αφήνοντας τις κατασκηνώσεις όπου είχε περάσει τη νύχτα. Οι ελλανοδίκες και οι αθλητές των αγώνων της ημέρας πέρναγαν πρώτα από το βωμό, εμπρός στο ναό του Δία για να κάμουν θυσίες στον πατέρα των θεών και να ορκιστούν πως θα τηρήσουν τους κανόνες των αγώνων. Ενώ οι θεατές καταλάμβαναν τις θέσεις τους, οι ελλανοδίκες και οι αθλητές προσέρχονταν σε μεγαλειώδη πομπή από την Ιερά Οδό και σταματούσαν στα αποδυτήρια και στη στοά. Κάθονταν οι θεατές σε απλά πρόχειρα βαθμιδωτά επίπεδα σκαμμένα στο μαλακό βράχο της πεταλοειδούς κοιλότητας του νότιου άκρου του σταδίου. Λίθινα εδώλια σε δύο ή τρεις σειρές εκτείνονταν μεταξύ της αφετηρίας και της στοάς εισόδου. Η Νεμέα αποτελεί τη μεταβατική φάση στην εξέλιξη των  σταδίων· στην Ολυμπία τα στάδιο δεν έχει καθίσματα, ενώ στους Δελφούς υπάρχουν λίθινα έδρανα (έγιναν στη ρωμαϊκή περίοδο).

Από τη μελέτη των νομισμάτων συνάγεται πως οι θεατές κάθονταν κατά ομάδες συμπολιτών (από την ίδια πόλη-κράτος).

Το πρώτο άθλημα στα Νέμεα ήταν αγώνας δρόμου μήκους ενός σταδίου (το μήκος του σταδίου ήταν διαφορετικό σε κάθε τόπο). Ακολουθούσε ο «δίαυλος» που είχε μήκος δύο σταδίων, η οπλιτοδρομία κ.ά.

Όπως οι Ολυμπιακοί αγώνες έτσι και τα Νέμεα δεν είχαν αρχικά μουσικούς αγώνες. Προστέθηκαν αργότερα· είχαν όμως από νωρίς διαγωνισμούς για σαλπιγκτές και κήρυκες. Στο τέλος κάθε αγωνίσματος, ο νικητής έπαιρνε κλαδί φοίνικα και μια ταινία, που την έδενε γύρω στο κεφάλι του, σημάδι νίκης. Αργότερα, γινόταν τελετή απονομής, όπου όλοι οι αθλητές έπαιρναν το επίσημο σύμβολο της νίκης, ένα στεφάνι από άγριο σέλινο. Ο νικητής, επιστρέφοντας στην πατρίδα του, δικαιούταν δωρεάν σίτιση στην υπόλοιπη ζωή του.

Γυναίκες δεν μπορούσαν να παρακολουθήσουν τους αγώνες, είχαν όμως τη δυνατότητα να πάρουν μέρος στις ιπποδρομίες οι «κέλητές» τους. Διαγωνίζονταν και συνωρίδες (άρματα συρόμενα από δύο άλογα) και τέθριππα (άρματα που τα έσυραν τέσσερα άλογα). Οι ιπποδρομίες γίνονταν στον ιππόδρομο που πιθανότατα βρισκόταν στην επίπεδη επιφάνεια πίσω από το ναό του Δία, δεν έχει όμως αποκαλυφθεί ακόμη. Ο καθηγητής Μίλερ είχε ετοιμάσει ολόκληρη γιορτή για τους καλεσμένους του την ημέρα των εγκαινίων του αρχαιολογικού πάρκου. Τραγούδια διάφορα ακούστηκαν από χορωδίες και έγινε αναπαράσταση αγώνων. 

Επανερχόμενοι στο θέμα του ιπποδρόμου να πούμε ότι τα αρχαία ελληνικά αγωνίσματα, και κυρίως οι πανελλήνιοι αγώνες στην Ολυμπία, τους Δελφούς, την Ισθμία και τη Νεμέα, περιελάμβαναν και ιππικούς αγώνες. Κανένας όμως αρχαίος ελληνικός ιππόδρομος δεν έχει ανασκαφεί, παρόλο που η τοποθεσία αυτού της Ολυμπίας, και πιο πρόσφατα ίσως των Δελφών, έχει αναγνωριστεί. Φαίνεται πως η Νεμέα μπορεί τώρα να προστεθεί σ’ αυτό τον κατάλογο των γνωστών τοποθεσιών.

Η γεωγραφία της κοιλάδας δείχνει πως υπάρχει μόνο μία πιθανή, κατά βάση επίπεδη, περιοχή, η οποία πρέπει να είχε τουλάχιστον 600 μέτρα μήκος. Αυτή η περιοχή ξεκινά στα νότια, δίπλα στο ηρώο του βρέφους Οφέλτη και σε μια τεράστια δεξαμενή, η οποία ίσως και να χωρούσε έως και 100.000 λίτρα νερού. Ακριβώς εδώ οι ανασκαφές αποκάλυψαν μια σειρά από στρώματα γης καθένα από τα οποία επιδεικνύει τα σημάδια που άφησαν τροχοί αρμάτων.

Περίπου 670 μέτρα βόρεια αυτού του σημείου, ο ρους του ποταμού της Νεμέας, ο οποίος δημιουργήθηκε τεχνητά το 1884, κάνει μια απότομη στροφή προς τα δυτικά για περίπου 180 μέτρα και μετά συνεχίζει βόρεια. Αυτός ο χώρος εμφανίζεται σε μια αεροφωτογραφία του 1942 ως μια πιο σκούρα περιοχή που υποδηλώνει την ύπαρξη μιας αλλαγής του χώματος κάτω από τη επιφάνεια. Θα μπορούσε να είναι αυτή η πορεία του ιπποδρόμου;

Το ενδιαφέρον του κ. Μίλερ έχει στραφεί τα τελευταία χρόνια στο προγενέστερο στάδιο. Όχι αυτό που βλέπουμε σήμερα, της εποχής του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά σε εκείνο που περιέγραψε ο Πίνδαρος (522-443 π.Χ.), «ίχνη του οποίου έχουμε βρει δίπλα στον ναό του Διός. Δεν το σκάψαμε, γιατί είπαμε να αφήσουμε κάτι και για τους επόμενους ερευνητές» λέει.

Μας αποκάλυψε πως έχει επίσης εντοπίσει ίχνη του αρχαίου ιππποδρόμου, του μοναδικού που θα σώζεται από την αρχαιότητα.

«Παλιότερα θεωρούσαμε ότι ο ιππόδρομος στην Αρχαία Ολυμπία δεν σώζεται. Ότι έχει καταστραφεί από τον ποταμό Αλφειό. Τώρα καταλαβαίνουμε ότι το ίδιο το ποτάμι είναι ο ιππόδρομος, γιατί τον χειμώνα έχει φάρδος 300 μ. και το καλοκαίρι περιορίζεται στα 50 μ. επιτρέποντας στα δεξιά κι αριστερά του νερού τη χρήση του. Στη Νεμέα δεν υπήρχε ποτάμι που να τρέχει όλο τον χρόνο. Στο ιερό του Οφέλτη έχουμε βρει άμμο, χαλίκι και αρματοτροχιές. Ένα έμπειρο μάτι καταλαβαίνει ότι έχουν περάσει από εκεί άρματα που άφησαν στο χώμα αύλακες, έπειτα ήρθε το νερό και γέμισε τους αύλακες με λάσπη».

Ο «Στέφανος»

Τόσα χρόνια δεμένος με το ιερό της Νεμέας, ποια άραγε να ήταν η πιο δυνατή συγκίνηση για τον πολιτογραφημένο Έλληνα αρχαιολόγο που όλοι στο χωριό τον φωνάζουν «Στέφανο»;

«Η πρώτη ήταν όταν ξεκινήσαμε τις ανασκαφές στο στάδιο. Το πέταλο του σταδίου φαινόταν. Είχαμε ανοίξει μια τομή 10 μ. επί 20 μ. και σκάβαμε για δώδεκα ολόκληρες εβδομάδες χωρίς να βρούμε τίποτα.

»Στα καφενεία στο χωριό είχαν αρχίσει να λένε ότι ήρθε ο έξυπνος ο Αμερικανός να σκάψει και δεν βρήκε τίποτα. Είχα απελπιστεί. Σκεφτόμουν πώς θα πάω πίσω με άδειο κουβά; Τι θα πω στο πανεπιστήμιο που είχε δώσει τα λεφτά; Μας απέμενε μία εβδομάδα πριν να φύγουμε. Και, ω του θαύματος, άρχισαν να φαίνονται τα πρώτα ευρήματα: ένα νόμισμα, μερικά σπασμένα αγγεία. Είχαμε βρει το υδραγωγείο. Ο στίβος, μήκους 178 μ., πλαισιωνόταν από έναν λίθινο αγωγό με λεκάνες κατά διαστήματα για συγκέντρωση πόσιμου νερού. Σε ένα σημείο είχαμε φτιάξει μια ξύλινη ράμπα για να μην πατάμε τον αγωγό. Την τελευταία μέρα, είπαμε να σκάψουμε και κάτω από τη ράμπα. Εκεί βρήκαμε τη λίθινη αφετηρία των αγώνων. Η χαρά μας ήταν απερίγραπτη. Στήσαμε ένα γλέντι τρικούβερτο το βράδυ. Την επομένη, ημέρα Σάββατο, ξημέρωσε η 20ή Ιουλίου 1974. Είχε γίνει η εισβολή στην Κύπρο. Γύρισε ο κόσμος ανάποδα.

 »Η δεύτερη συγκίνηση έχει σχέση με την ανακάλυψη της θολωτής στοάς του σταδίου. Δεξιά τού υδραγωγείου, εκεί όπου σταματούσαν τα λίθινα καθίσματα τα οποία βρίσκονται σε δύο ή τρεις σειρές μεταξύ αφετηρίας και στοάς, είχαμε ένα διάδρομο. Θα μπορούσε εκεί να βρίσκεται η κρυπτή στοά που ανέφερε ο Παυσανίας. Σας θυμίζω ότι το στάδιο βρίσκεται 400 μ. από τον ναό του Διός και χωρούσε περίπου 40.000 θεατές. Οι αθλητές και οι κριτές προετοιμάζονταν σε απλό ορθογώνιο κτίσμα, το Αποδυτήριον, με εσωτερική κιονοστοιχία στα δυτικά, κι έμπαιναν στο στάδιο από μια θολωτή στοά. Όταν πιάσαμε την άνοιξη του 1978 την ανασκαφή, τη δεύτερη κιόλας μέρα κάτω από το "κλειδί" της θόλου, ένας εργατοτεχνίτης έμπηξε το στειλιάρι του μέσα σε μια τρύπα. Δεν βρήκε αντίσταση. Ήταν η καμαροσκέπαστη θόλος που σώζεται ατόφια σε μήκος 36 μέτρων». Θυμάται ο κ. Μίλερ ότι η ανακάλυψη αυτή έκανε αίσθηση, αλλά επισκιάστηκε από το μεγάλο εύρημα των βασιλικών τάφων της Βεργίνας από τον Μανόλη Ανδρόνικο. «Εκείνος ο τάφος δεν είχε μόνο καμάρα. Είχε και χρυσό στο εσωτερικό του», λέει ο κ. Μίλερ.

Οι ανασκαφές έφεραν ευρήματα και την ανάγκη να χτιστεί ένα μουσείο στον χώρο. «Το έχτιζα σιγά σιγά κάθε χρόνο, στο τέλος της ανασκαφικής περιόδου, έχοντας μάθει την τέχνη από τον πατέρα μου που ήταν εργολάβος οικοδομών. Ένας ντόπιος εργάτης έφτιαχνε τη λάσπη και με εφοδίαζε για 3-4 μέρες, ώσπου δεν είχα πια χρήματα να τον πληρώσω».

Ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας δρ Στέφανος Μίλερ οραματίστηκε την αναστήλωση του Ναού του Διός στη Νεμέα, την οποία και ξεκίνησε ουσιαστικά το 1999. Ως το 2003 είχαν τοποθετηθεί δύο επιστύλια και η τρίγλυφος των υπαρχόντων κιόνων, ενώ η ανόρθωση των υπολοίπων τεσσάρων της βορειοανατολικής γωνίας άρχισε το 2003-2004 και ολοκληρώθηκε στα μέσα του 2009. Στο μεταξύ ο κ. Μίλερ συνταξιοδοτήθηκε, την αναστήλωση ανέλαβε ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Πάτρας κ. Νίκος Μακρής και μετά ο πολιτικός μηχανικός κ. Κωνσταντίνος Παπαντωνόπουλος.

Η περάτωση πάντως της παρούσας φάσης του έργου (3 πλήρη έτη δουλειάς) οφείλεται στην καθηγήτρια κ. Σέλτον, που μόνη της βρήκε το σθένος να εξασφαλίσει ξένους χρηματοδότες, χωρίς βοήθεια από παλαιότερους ντόπιους χρηματοδότες και συλλόγους που της γύρισαν δυσπιστούντες την πλάτη, αν δεν την πολέμησαν. Υπεύθυνη εξάλλου για το έργο ήταν η αρχιτέκτων Κατερίνα Σκλήρη ήδη από το 1999, που μελέτησε, σχεδίασε και επέβλεψε την αναστήλωση, ενώ ιδιαίτερη μνεία και έπαινος θα άξιζε στους ειδικευμένους τεχνίτες. (*Μια παρατήρηση του καθηγητή του ΑΠΘ κ. Σπύρου Ψυχομάνη)

Ο «Στέφανος» Μίλερ

Ο Στήβεν Γ. Μίλλερ (αγγλ. Stephen G. Miller) γεννήθηκε στο Γκόσεν (Goshen) της Ιντιάνα των ΗΠΑ το 1942. Ολοκλήρωσε το πρώτο του πτυχίο στα Αρχαία Ελληνικά στο Wabash College και το Διδακτορικό του στην Κλασσική Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον.

Μετά από ανασκαφές σε διάφορες τοποθεσίες του Αρχαίου Ελληνικού κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της Ολυμπίας και, για τέσσερα χρόνια, της Αρχαίας Αγοράς των Αθηνών, ξεκίνησε τις δικές του ανασκαφές στη Νεμέα το1973.

Κατά τα 35 χρόνια της εργασίας του στη Νεμέα, όχι μόνο διενήργησε ανασκαφές που έφεραν στο φως σημαντικά ευρήματα όπως το στάδιο όπου διεξάγονταν τα Νέμεα, αλλά δημιούργησε και αρχαιολογικό πάρκο, κατασκεύασε αρχαιολογικό μουσείο και οργάνωσε την έκθεση του, ενώ ξεκίνησε και την αναστήλωση του αρχαίου Ναού του Δία. Ταυτόχρονα, υπηρετούσε ως Καθηγητής Κλασσικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Berkeley, με εξαίρεση τα έτη 1982-1987,όταν διετέλεσε Διευθυντής της Αμερικανικής Σχολής Κλασσικών Σπουδών στην Αθήνα. Έχει δημοσιεύσει πολλά βιβλία και άρθρα σχετικά με τις ανακαλύψεις του στη Νεμέα,όπως π.χ. το Nemea II: The Early Hellenis tic Stadium (University of California Press2001), ενώ έχει γράψει και βιβλία που δεν αφορούν τη Νεμέα, όπως τα:

• The Prytaneion: Its Function and Architectural Form (U.C. Press 1978),

• Arete: Greek Sports from Ancient Sources3 (U.C. Press 2004),

• Ancient Greek Athletics (Yale University Press 2004),

• Ο Πλάτων στην Ολυμπία (Αθήναι2008), και

• The Berkeley Plato (U.C. Press 2009).

Έχει ανακηρυχθεί επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, εχει τιμηθεί ως Ταξιάρχης του Τάγματος της Τιμής από τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας, έχει αναγνωριστεί ως «Πρόσωπο της Εβδομάδας» από το Αμερικανικό τηλεοπτικό κανάλι ABC το 2004 κ.ο.κ.

Από τη συνταξιοδότησή του το 2005 μοιράζει το χρόνο του, μαζί με τη σύζυγό του Έφη, ανάμεσα στην Καλιφόρνια και την Αρχαία Νεμέα, όπου προετοιμάζει σειρά βιβλίων και άρθρων σχετικά με τη Νεμέα και άλλα θέματα, μεταξύ των οποίων μία σημαντική μελέτη σχετικά με τα αίτια της σκοτεινής περιόδου του μεσαίωνα.

Το 2005 με προεδρικό διάταγμα ο Στέφανος Μίλλερ πολιτογραφήθηκε Έλληνας υπήκοος.

Όσοι ενδιαφέρεστε για παραπέρα στοιχεία για τον αρχαιολογικό χώρο της Νεμέας θα σας παραπέμψω στα:

• Μια μελέτη-διατριβή της κας Α. Συμβουλίδου για το ΑΠΘ με τίτλο «Τα Νέμεα υπό το φώς των νεότερων αρχαιολογικών ευρημάτων» που θα την βρείτε εδώ : http://ikee.lib.auth.gr/record/100702/files/gri-2008-1018.pdf

• Επίσης σε μια παλαιότερη ανάρτηση μου με τίτλο «Ο ναός του Νεμείου Διός και το λιοντάρι της Νεμέας» που θα την βρείτε εδώ : http://boraeinai.blogspot.com/2013/11/blog-post_1380.html

 Πηγές:

https://www.huffingtonpost.gr/2016/09/17/story_n_12062398.html  

http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=245902

https://el.wikipedia.org/wiki/Στήβεν_Γ._Μίλλερ

https://www.opheltes.gr/nemea.asp

Ελευθεροτυπία, Σάββατο 29.1.2011 Το ποτάμι είναι ο αρχαίος ιππόδρομος Της Ν. ΚΟΝΤΡΑΡΟΥ-ΡΑΣΣΙΑ 

Απογευματινή 23.81994 : Η ανασκαφή και τα ευρήματα στη Νεμέα Της ΑΘΗΝΑΣ Γ. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ

Αναστήλωση του ναού του Δία στη Νεμέα.

Kim Shelton (*)

Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Berkeley στην Καλιφόρνια

 Nemea Center for Classical Archaeology, University of California, Berkeley

Mια συνέντευξη της καθ. Kim Shelton του Πανεπιστημίου του Berkeley με αφορμή την ολοκλήρωση του προγράμματος αναστήλωσης του ναού του Δία στη Νεμέα.

Της Βασιλικής Πλιάτσικα

ἐν δὲ αὐτῇ Νεμείου [τε] Διὸς ναός ἐστι θέας ἄξιος, πλὴν ὅσον κατεῤῥυήκει τε

ὁ ὄροφος καὶ ἄγαλμα οὐδὲν ἔτι ἐλείπετο

Εκεί υπάρχει αξιοθέατος ναός του Νεμείου Διός, παρά το γεγονός ότι έχει καταρρεύσει

και η στέγη και λείπει το λατρευτικό άγαλμα.

[Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Κορινθιακά, XV.2]

Το Δεκέμβριο του 2012 ολοκληρώθηκε μάλλον αθόρυβα ένα σημαντικότατο, μεγαλόπνοο όσο και δύσκολο έργο, η αναστήλωση τμήματος του ναού του Δία στην Αρχαία Νεμέα.

Το αποκατεστημένο τμήμα, ελεύθερο πλέον από τις σκαλωσιές, ορθώνεται θαυμάσιο στο τοπίο της Νεμέας επιτυγχάνοντας με τον καλύτερο τρόπο τον αρχικό στόχο του Προγράμματος Αναστήλωσης του Ναού του Δία. Δίνει την ευκαιρία στον επισκέπτη να αποκτήσει την αίσθηση του μεγέθους και της μεγαλοπρέπειας του αρχικού μνημείου και ταυτόχρονα εξασφαλίζει την προστασία και διαφύλαξή του για τις επερχόμενες γενιές.

Ο ναός του Δία στην αρχαία Νεμέα οικοδομήθηκε γύρω στο 330 π.Χ. πάνω στα ερείπια παλαιότερου ναϊκού κτίσματος. Διαθέτει εξωτερική κιονοστοιχία από 32 δωρικούς κίονες και 2 κίονες στον πρόναο, υπόγειο άδυτο πίσω από το σηκό και εσωτερική κιονοστοιχία από 14 κορινθιακούς κίονες που συνέχιζαν στο δεύτερο όροφο ως ιωνικοί. Στον ναό του Νέμειου Δία λοιπόν σμίγουν και οι τρεις αρχιτεκτονικοί ρυθμοί της ελληνικής αρχαιότητας. Κάθε ένας από τους μεγάλους κίονες του περιστυλίου έχει ύψος περίπου 13 μέτρα και αποτελείται από 13 κυλινδρικούς σπονδύλους.

Από το σύνολο του μνημείου έμειναν όρθιοι ως τη σύγχρονη εποχή μόνον 3 από τους 32 μεγάλους κίονες και τμήμα του επιστυλίου ανάμεσα στους δύο που όριζαν την είσοδο στο ναό. Οι υπόλοιποι είχαν καταρρεύσει γύρω από το μνημείο και τμήματά τους είχαν χρησιμοποιηθεί ανά τους αιώνες ως οικοδομικό υλικό άλλων κτηρίων. Πριν την έναρξη του Προγράμματος Αναστήλωσης λοιπόν ήταν απαραίτητη η συστηματική καταγραφή αυτού του διάσπαρτου υλικού που πραγματοποιήθηκε από τον καθηγητή Frederick Cooper του Πανεπιστημίου της Minnesota κατά τα έτη 1980-1982.

Μια αεροφωτογραφία του μνημείου πριν την έναρξη της αναστήλωσης παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον διότι δείχνει τον περίεργο τρόπο με τον οποίο έχουν καταρρεύσει οι κίονες. Δεν είναι πεσμένοι με τον τρόπο που θα περίμενε κανείς από κάποιο ή κάποια σεισμικά επεισόδια, αλλά κείτονται ακτινωτά. Φαίνεται λοιπόν ότι η κατάρρευση τουλάχιστον κάποιων από αυτούς έγινε σκόπιμα με ανθρώπινη παρέμβαση, μάλλον κατά την Παλαιοχριστιανική και Βυζαντινή εποχή, ιδιαιτέρως στη βόρεια πλευρά του περιστυλίου, προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση στους δόμους του στυλοβάτη και του σηκού και η χρήση τους σε άλλα κτίσματα. Αιώνες αργότερα, είναι πάλι η ανθρώπινη παρέμβαση που επιχειρεί αυτή τη φορά να αποκαταστήσει την αρχική εικόνα του μνημείου.

Ο ναός του Δία δέσποζε σε ένα μεγάλο και καλά οργανωμένο ιερό όπου λατρευόταν ο Δίας και ο νήπιος ήρωας Οφέλτης. Ο Οφέλτης ήταν γιός του βασιλιά της Νεμέας Λυκούργου και της Ευρυδίκης. Κάποια μέρα η τροφός του μωρού, η Υψιπύλη, συνάντησε τους Επτά Αργείους βασιλείς που εκστράτευαν προς τη Θήβα και της ζήτησαν να τους υποδείξει μια πηγή για νερό. Η Υψιπύλη ακούμπησε τον Οφέλτη σε ένα στρώμα από αγριοσέληνο και εκεί τον δάγκωσε ένα φίδι και το βρέφος πέθανε. Προς τιμήν του Οφέλτη οι Επτά επί Θήβας θέσπισαν τα Νέμεα, αγώνες που διεξάγονταν ανά διετία και είχαν πανελλήνιο χαρακτήρα.

Το Πρόγραμμα της Αναστήλωσης του Ναού του Δία ξεκίνησε το 1984 από τον καθηγητή Stephen Miller αλλά ελλείψει πόρων σε λίγους μήνες εγκαταλείφθηκε. Το 1999 το σχέδιο ξεκίνησε πάλι, δυναμικά αυτή τη φορά, και ολοκληρώθηκε στις μέρες μας υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Kim Shelton του Πανεπιστημίου του Berkeley. Η κ. Shelton, με την ιδιότητα της Διευθύντριας του Κέντρου Νεμέας για την Κλασική Αρχαιολογία του Πανεπιστημίου του Berkeley, είχε την καλοσύνη να μιλήσει στα Ευρήματα για την αναστήλωση του ναού στη Νεμέα και να μας παραχωρήσει σχετικές φωτογραφίες.

Ἡ ἐντυπωσιακὴ ἀναστήλωση τοῦ ναοῦ τοῦ Διὸς στὴ Νεμέα

 Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

 

Ευχαριστώ θερμά που δεχτήκατε να μιλήσετε στη στήλη και συγχαρητήρια για το σπουδαίο έργο που πραγματοποιείτε εδώ και πολλά χρόνια στη Νεμέα. Θα μπορούσατε να μας περιγράψετε τι περιλαμβάνει πλέον το αναστηλωμένο κομμάτι του ναού;

Το 2002 αναστηλώθηκαν δύο κίονες και οι δόμοι του επιστυλίου τους στη βόρεια πλευρά, κοντά στο ανατολικό άκρο. Από το 2004 ως το 2009 αναστηλώθηκαν τέσσερις κίονες στη βορειοανατολική γωνία. Από το 2010 ως το Δεκέμβριο του 2012 οι δόμοι του επιστυλίου για τους κίονες αυτούς συντηρήθηκαν, αποκαταστάθηκαν και επανατοποθετήθηκαν επάνω τους. Προκειμένου να πραγματοποιηθούν όλες αυτές οι εργασίες έπρεπε να αποκατασταθεί ένα σημαντικό μέρος του κρηπιδώματος και αυτή ήταν μία από τις πολλές προκλήσεις που αντιμετωπίσαμε, διότι οι τεράστιοι δόμοι ήταν δύσκολο να κοπούν, να μετακινηθούν και να τοποθετηθούν στη θέση τους. Αποκαταστήσαμε επίσης τους δόμους του επιστυλίου που γεφυρώνουν το διάστημα ανάμεσα στον νοτιότερο αναστηλωμένο κίονα και τον εξαρχής διατηρημένο στην ανατολική πλευρά, ωστόσο αυτοί οι δόμοι θα παραμείνουν στημένοι σε μια βάση μπροστά από το ναό προκειμένου να διατηρηθεί η αρχική όψη του ναού πριν τη δική μας παρέμβαση.

Πρόκειται για εντυπωσιακό επίτευγμα, ιδιαίτερα αν υπολογίσει κανείς το αναλογικά σύντομο διάστημα εκτέλεσής του (1999-2012). Κοιτάζοντας πίσω, ποιες θα λέγατε ότι ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις, οι σοβαρότερες δυσκολίες που προέκυψαν κατά τη διάρκεια του προγράμματος; 

Πρόκληση ήταν πάντα η χρηματοδότηση του προγράμματος, ωστόσο υπήρξαμε τυχεροί διότι είχαμε τρομερά γενναιόδωρους χρηματοδότες τόσο στην Ελλάδα, όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Άλλη μεγάλη πρόκληση ήταν το υλικό δομής του ναού, ο ασβεστόλιθος. Ήμασταν τυχεροί γιατί είχαμε κομμάτια από την αρχική τοπική πηγή αλλά η ποιότητα του λίθου δεν είναι η καλύτερη και είναι πολύ δύσκολο να δουλευτεί. Οι τεχνίτες μας έγιναν αληθινοί καλλιτέχνες! Με τόσα πολλά εσωτερικά ελαττώματα στο λίθο, ήταν εξαιρετικά δύσκολο να λατομευθούν και να μεταφερθούν οι μεγάλοι δόμοι που ήταν απαραίτητοι για την αποκατάσταση του στυλοβάτη. Μέσα από αυτή τη διαδικασία αποκτήσαμε τρομερή εκτίμηση για ό,τι κατόρθωσαν να επιτύχουν οι Νεμεάτες τον 4ο αι. π.Χ. Ένα ακόμη ζήτημα που αντιμετωπίσαμε ήταν η μηχανολογική πρόκληση να συμβιβάσουμε τις αρχαίες εκλεπτύνσεις με τη διαμόρφωση των θεμελίων όπως κατέληξε με το πέρασμα του χρόνου και ως αποτέλεσμα της απομάκρυνσης κάποιων δόμων.

Ασφαλώς ένα εγχείρημα τέτοιων διαστάσεων είναι αποτέλεσμα ομαδικής εργασίας. Θα θέλατε να μας αναφέρετε τους υπόλοιπους συντελεστές του έργου;

Πράγματι, όπως λένε «χρειάζεται ένα χωριό». Σε αυτή την περίπτωση το χωριό της Αρχαίας Νεμέας. Οι περισσότεροι από τους εργάτες μας σε όλη τη διάρκεια του προγράμματος ήταν ντόπιοι και λίγοι από γειτονικά χωριά. Αυτοί οι άνθρωποι είχαν ξεκινήσει ως εργάτες ανασκαφής μαθαίνοντας επί το έργον τη δουλειά της αποκατάστασης και έγιναν τελικά άριστοι λιθοξόοι και ειδικοί στην αναστήλωση. Καμία πτυχή αυτού του προγράμματος, από το σχεδιασμό και τις τεχνικές λεπτομέρειες ως την καθημερινή οργάνωση και την πρακτική εφαρμογή, δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς την αρχιτέκτονα μηχανικό κ. Κατερίνα Σκλήρη, επίσης από την Αρχαία Νεμέα. Εκείνη υπήρξε η ψυχή όλων των προσπαθειών μας. Αρκετοί μηχανικοί συνέβαλαν σημαντικά στο πρόγραμμα από τα αρχικά του στάδια, όπως ο Κώστας Ζάμπας και ο Νίκος Μακρής, που διεύθυναν το πρώτο μέρος της δεύτερης φάσης της αναστήλωσης (2004-2009), μέχρι την επιτυχή ολοκλήρωσή της με τον Κώστα Παπαντωνόπουλο. Και φυσικά η αναστήλωση έγινε πραγματικότητα μόνον χάρη στο όραμα και τις διαρκείς προσπάθειες για εξασφάλιση της χρηματοδότησης του προηγούμενου διευθυντή, του Stephen G. Miller.

Μπορείτε να εκτιμήσετε το συνολικό κόστος της αναστήλωσης; Ποιες ήταν οι πηγές της χρηματοδότησης;

Το συνολικό κόστος όλων των φάσεων της αναστήλωσης προσεγγίζει τα 3 εκατομμύρια ευρώ. Η χρηματοδότηση προήλθε σχεδόν αποκλειστικά από ιδιώτες χορηγούς, περιλαμβανομένων των μελών του Ιδρύματος Οφέλτης, του οποίου ο προηγούμενος πρόεδρος, κ. Θεόδωρος Παπαλεξόπουλος υπήρξε και μεγάλος μεμονωμένος χορηγός. Λάβαμε επίσης εταιρικές χορηγίες από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, τον όμιλο «Τιτάν» και την εταιρεία Club Hotel Casino  Λουτράκι μεταξύ άλλων. Το δεύτερο μέρος της Φάσης ΙΙ (επιστύλια) χρηματοδοτήθηκε εξ ολοκλήρου από έναν ανώνυμο χορηγό από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Είναι δυνατόν να συνεχιστεί η αναστήλωση του ναού;

Η μελέτη για μια ακόμη φάση αναστήλωσης (Φάση ΙΙΙ) που θα περιλαμβάνει πέντε κίονες και τους δόμους για τα επιστύλιά τους κατά μήκος της βόρειας πλευράς του ναού είναι ήδη έτοιμη. Ωστόσο, δεν μπορεί να κατατεθεί στο Υπουργείο για άδεια μέχρι να συγκεντρωθεί το συνολικό ποσόν της χρηματοδότησης του προγράμματος.

Πιστεύετε ότι η αναστήλωση θα βοηθήσει στην αύξηση της επισκεψιμότητας του χώρου;

Ναι, νομίζω πράγματι ότι η αναστήλωση βοηθά να εξασφαλιστούν μεγαλύτερη δημοφιλία και περισσότεροι επισκέπτες για τη Νεμέα. Ίσως όμως είναι σημαντικότερο το γεγονός ότι η αναστήλωση έχει ήδη αυξήσει το ενδιαφέρον σε τοπικό και εθνικό επίπεδο δίνοντας ένα θετικό μήνυμα για την αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Εκτός από το Πρόγραμμα Αναστήλωσης του Ναού, το Κέντρο Νεμέας του Πανεπιστημίου του Berkeley έχει παράλληλα ανασκαφικές, ερευνητικές και διδακτικές δραστηριότητες στη θέση. Ποια είναι τα μελλοντικά σας σχέδια για τη συνέχιση της έρευνας στην Αρχαία Νεμέα; 

Το Κέντρο Νεμέας μόλις ολοκλήρωσε μια τριετή ανασκαφική περίοδο που διερεύνησε την πρώιμη ιστορία και την προϊστορία της περιοχής του ιερού. Θα συνεχίσουμε να ακολουθούμε αυτούς τους ερευνητικούς στόχους σε μελλοντικές ερευνητικές περιόδους. Στο μεταξύ, εργαζόμαστε συστηματικά για τη δημοσίευση της πρόσφατης ανασκαφής καθώς και του υλικού από τα τελευταία 30 χρόνια έρευνας στη Νεμέα. Σχεδιάζουμε επίσης ένα πρόγραμμα συντήρησης των καταλοίπων της Παλαιοχριστιανικής Βασιλικής, ένα ακόμη για τους ιστάμενους κίονες του πρόναου του ναού του Δία και οργανώνουμε μια διαδραστική έκθεση του προγράμματος αναστήλωσης του ναού που θα τοποθετηθεί στο χώρο αργότερα αυτή την Άνοιξη.

*Η κ. Kim Shelton είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Berkeley στην Καλιφόρνια. Έχει πλούσιο ανασκαφικό, συγγραφικό και διδακτικό έργο και τα τελευταία χρόνια διευθύνει το Κέντρο Νεμέας για την Κλασική Αρχαιολογία του Πανεπιστημίου του Berkeley (Nemea Center for Classical Archaeology, University of California, Berkeley). Είναι από τις κορυφαίες διεθνώς ειδικούς στη μυκηναϊκή περίοδο και τα τελευταία χρόνια είναι υπεύθυνη για την ανασκαφή στη λεγόμενη Οικία Πέτσα στις Μυκήνες.

Πηγή: www.lifo.gr