Η Ιστορία του Ιράν: Από την Περσική Αυτοκρατορία στη Σύγχρονη Ισλαμική Δημοκρατία
Το σημερινό Ιράν αποτελεί έναν από τους αρχαιότερους πολιτισμικούς πυρήνες της ανθρωπότητας. Γνωστό στην αρχαιότητα ως Περσία, υπήρξε επί αιώνες κέντρο αυτοκρατορικής ισχύος, εμπορικών δικτύων και πολιτισμικής ακτινοβολίας που επηρέασε βαθιά την Εγγύς Ανατολή, την Κεντρική Ασία και τη Μεσόγειο.
Οι απαρχές: Μήδοι και Αχαιμενίδες
Ήδη από τη 2η χιλιετία π.Χ., ινδοϊρανικά φύλα εγκαθίστανται στο ιρανικό οροπέδιο. Τον 7ο αιώνα π.Χ. αναδεικνύονται οι Μήδοι, αλλά η μεγάλη τομή έρχεται με τον Κύρος τον Μέγα, ιδρυτή της δυναστείας των Αχαιμενιδών.
Η αυτοκρατορία του εκτείνεται από τη Μικρά Ασία έως τη Μεσοποταμία και σύντομα μετατρέπεται στην πρώτη «υπερδύναμη» της ιστορίας. Οι διάδοχοί του, ιδίως ο Δαρείος Α΄, οργανώνουν ένα αποτελεσματικό διοικητικό σύστημα σατραπειών, αναπτύσσουν υποδομές και καθιερώνουν πολιτική θρησκευτικής ανεκτικότητας.
Η σύγκρουση με τις ελληνικές πόλεις-κράτη οδηγεί στους Περσικούς Πολέμους (5ος αι. π.Χ.). Τελικά, η αυτοκρατορία καταλύεται από τον Αλέξανδρο τον Μέγα το 330 π.Χ.
Ελληνιστική και Παρθική εποχή
Μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου, η Περσία εντάσσεται στο βασίλειο των Σελευκιδών. Ωστόσο, τον 3ο αιώνα π.Χ. αναδύεται η δυναστεία των Πάρθων, που ιδρύουν ισχυρό κράτος με κέντρο τη Μεσοποταμία και αντιπαρατίθενται επί μακρόν με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Η Σασσανιδική αναγέννηση
Τον 3ο αιώνα μ.Χ. ιδρύεται η δυναστεία των Σασσανιδών, η οποία επαναφέρει την περσική ταυτότητα και καθιστά τον ζωροαστρισμό επίσημη θρησκεία. Η Σασσανιδική Αυτοκρατορία υπήρξε μεγάλος αντίπαλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και γνώρισε πολιτισμική ακμή. Όμως η εξάντληση από τους πολέμους με το Βυζάντιο και οι εσωτερικές εντάσεις διευκόλυναν την κατάκτηση του Ιράν από τους Άραβες τον 7ο αιώνα.
Η ισλαμική κατάκτηση και η περσική αναγέννηση
Μετά το 651 μ.Χ., η Περσία εντάσσεται στο ισλαμικό χαλιφάτο. Παρά την πολιτική υποταγή, ο περσικός πολιτισμός επιβιώνει και ανανεώνεται. Η περσική γλώσσα επανέρχεται ως γλώσσα λογοτεχνίας και διοίκησης.
Κατά τον Μεσαίωνα, η περιοχή γνωρίζει διαδοχικές δυναστείες (Σαμανίδες, Σελτζούκοι κ.ά.) και, τον 13ο αιώνα, υφίσταται μογγολική εισβολή.
Οι Σαφαβίδες και η διαμόρφωση της σύγχρονης ιρανικής ταυτότητας
Καθοριστική καμπή αποτελεί η άνοδος της δυναστείας των Σαφαβίδων τον 16ο αιώνα. Ο ιδρυτής τους, ο Σάχης Ισμαήλ Α΄, επιβάλλει τον σιιτικό ισλαμισμό ως επίσημη θρησκεία — στοιχείο που διαφοροποιεί έκτοτε το Ιράν από τους σουνίτες γείτονές του και διαμορφώνει τη θρησκευτική του ταυτότητα έως σήμερα.
Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από καλλιτεχνική και αρχιτεκτονική άνθηση, ιδίως στην Ισφαχάν.
Από τους Κατζάρους στους Παχλαβί
Τον 18ο και 19ο αιώνα, η χώρα κυβερνάται από τη δυναστεία των Κατζάρων, σε μια περίοδο εσωτερικής αδυναμίας και αυξανόμενης ρωσικής και βρετανικής επιρροής.
Το 1925 ανέρχεται στην εξουσία ο Ρεζά Σάχ Παχλαβί, ιδρυτής της δυναστείας των Παχλαβί. Επιδιώκει τον εκσυγχρονισμό και την κοσμική αναδιοργάνωση του κράτους. Ο διάδοχός του, Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί, συνεχίζει τις μεταρρυθμίσεις, αλλά το αυταρχικό καθεστώς και οι κοινωνικές ανισότητες προκαλούν αυξανόμενη δυσαρέσκεια.
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979
Το 1979, υπό την ηγεσία του Αγιατολάχ Χομεϊνί, ξεσπά η Ισλαμική Επανάσταση. Ο Σάχης ανατρέπεται και ιδρύεται η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, ένα θεοκρατικό σύστημα όπου η ανώτατη πολιτική εξουσία ανήκει στον Ανώτατο Θρησκευτικό Ηγέτη.
Λίγο αργότερα, ξεσπά ο πόλεμος με το Ιράκ (1980–1988), που αφήνει βαθιά τραύματα στην κοινωνία και την οικονομία.
Το Ιράν στον 21ο αιώνα
Σήμερα, το Ιράν αποτελεί περιφερειακή δύναμη στη Μέση Ανατολή. Το πολιτικό του σύστημα συνδυάζει εκλεγμένα όργανα κάτω από ένα ισχυρό θεοκρατικό έλεγχο. Οι διεθνείς κυρώσεις, το πυρηνικό του πρόγραμμα και οι γεωπολιτικές εντάσεις επηρεάζουν καθοριστικά την οικονομία και τις διεθνείς του σχέσεις.
ΙΡΑΝΙΚΑ ΚΑΘΕΣΤΩΤΑ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
Το ερώτημα που μας δημιουργείται σήμερα με τα γεγονότα που ζούμε από την ύπαρξη ενός στυγνού θεοκρατικού καθεστώτος, που θεωρείται απειλή για την παγκόσμια κοινότητα, με εξεγέρσεις των Ιρανών φοιτητών και γενικότερα του Λαού μας δημιουργείται το ακόλουθο εύλογο ερώτημα. Είχε ποτέ δημοκρατικό καθεστώς το Ιράν; Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε και εύκολη.
Στην ιστορία του υπήρξαν περίοδοι με έντονα δημοκρατικά στοιχεία, αλλά όχι σταθερή, μακροχρόνια φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου.
Ας δούμε συνοπτικά τις βασικές φάσεις:
Η Συνταγματική Επανάσταση (1905–1911)
Το 1906, επί δυναστείας Κατζάρων, ξεσπά η Συνταγματική Επανάσταση. Οι διαμαρτυρίες οδηγούν:
• στη θέσπιση Συντάγματος
• στη δημιουργία εκλεγμένου Κοινοβουλίου (Ματζλές)
• στον περιορισμό των εξουσιών του Σάχη
Για πρώτη φορά εγκαθιδρύεται ένα είδος συνταγματικής μοναρχίας.
Ωστόσο:
• η χώρα βρισκόταν υπό έντονη ρωσική και βρετανική επιρροή,
• οι εσωτερικές συγκρούσεις ήταν συνεχείς,
• το πείραμα αποδυναμώθηκε γρήγορα.
Ήταν μια σημαντική δημοκρατική τομή, αλλά όχι πλήρως εδραιωμένη δημοκρατία.
Η περίοδος Μοσαντέκ (1951–1953)
Η πιο χαρακτηριστική στιγμή δημοκρατικής διακυβέρνησης θεωρείται η πρωθυπουργία του Μοχάμεντ Μοσαντέκ.
Ο Μοσαντέκ:
• εξελέγη μέσω κοινοβουλευτικών διαδικασιών
• εθνικοποίησε το πετρέλαιο
• περιόρισε την επιρροή του Σάχη
Η κυβέρνησή του είχε ισχυρή λαϊκή στήριξη και λειτουργούσε μέσα σε κοινοβουλευτικό πλαίσιο.
Όμως το 1953 ο Μοσαντέκ ανατράπηκε με πραξικόπημα, στο οποίο ενεπλάκησαν οι μυστικές υπηρεσίες των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ηνωμένου Βασίλειου
Μετά το πραξικόπημα, ο Σάχης Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί εγκαθίδρυσε αυταρχικό καθεστώς.
Πολλοί ιστορικοί θεωρούν αυτή την περίοδο ως την πιο κοντινή στιγμή σε πραγματική κοινοβουλευτική δημοκρατία στο Ιράν.
Η Ισλαμική Δημοκρατία (μετά το 1979)
Μετά την Επανάσταση του 1979, ιδρύεται η Ισλαμική Δημοκρατία υπό τον Αγιατολάχ Χομεϊνί.
Το σύστημα αυτό:
• διαθέτει εκλογές για Πρόεδρο και Κοινοβούλιο
• αλλά υπάγεται στον Ανώτατο Ηγέτη
• οι υποψήφιοι ελέγχονται από θρησκευτικό όργανο
Πρόκειται για ένα υβριδικό καθεστώς: περιλαμβάνει εκλογικά στοιχεία, αλλά δεν θεωρείται φιλελεύθερη δημοκρατία, καθώς η τελική εξουσία ανήκει στη θεοκρατική ηγεσία.
Ας κάνουμε και μια σύγκριση του σημερινού ιρανικού πολιτικού συστήματος με μια τυπική ευρωπαϊκή κοινοβουλευτική δημοκρατία, για να δούμε ακριβώς πού εντοπίζονται οι διαφορές
1. Τα θεμέλια νομιμοποίησης της εξουσίας
Ιράν
Το πολίτευμα ονομάζεται Ισλαμική Δημοκρατία.
Η ύψιστη πολιτική εξουσία ανήκει στον Ανώτατο Ηγέτη (θεσμό που εισήγαγε ο Αγιατολάχ Χομεϊνί).
Η νομιμοποίηση προέρχεται τόσο από τη λαϊκή ψήφο όσο και από τη θρησκευτική αρχή (θεωρία «Velayat-e Faqih» – Εποπτεία του Νομικού του Ισλάμ).
Δυτικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες
Η εξουσία πηγάζει αποκλειστικά από τον λαό.
Δεν υπάρχει θρησκευτικός έλεγχος επί της πολιτικής εξουσίας.
Το κράτος είναι κοσμικό (με διαβαθμίσεις ανά χώρα).
Κεντρική διαφορά:
Στο Ιράν η τελική πολιτική αυθεντία δεν είναι το εκλογικό σώμα αλλά ο θρησκευτικός ηγέτης.
2. Η Ανώτατη πολιτική εξουσία
Ιράν
Ο Ανώτατος Ηγέτης:
διορίζει την ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων
επηρεάζει το δικαστικό σώμα
έχει τον τελικό λόγο σε στρατηγικά ζητήματα
μπορεί να παύσει τον Πρόεδρο
Μέχρι προχθές το βράδυ την θέση αυτή κατείχε ο Αλί Χαμενεΐ που εξουδετερώθηκε με βομβαρδισμό του αρχηγείου του μετά την επιδρομή Αμερικανών και Ισραηλίνών.
Δυτικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες
Ο ανώτατος άρχων (π.χ. Πρόεδρος Δημοκρατίας ή μονάρχης) έχει στο πλείστο των κρατών κυρίως συμβολικό ρόλο.
Η πραγματική εκτελεστική εξουσία ανήκει σε εκλεγμένη κυβέρνηση που λογοδοτεί στο Κοινοβούλιο.
Κεντρική διαφορά:
Στις Δυτικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες η πολιτική εξουσία μπορεί να αλλάξει πλήρως μέσω εκλογών. Στο Ιράν όχι στο ανώτατο επίπεδο.
3. Εκλογές
Ιράν
Υπάρχουν εκλογές για Πρόεδρο και Κοινοβούλιο. Όμως οι υποψήφιοι πρέπει να εγκριθούν από το Συμβούλιο των Φρουρών της Επανάστασης (θρησκευτικό-πολιτικό όργανο).
Υποψήφιοι που θεωρούνται ως «μη συμβατοί» με το καθεστώς αποκλείονται.
Δυτικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες
Ελεύθερη υποβολή υποψηφιοτήτων (με νομικές προϋποθέσεις).
Δεν υπάρχει ιδεολογικός/θρησκευτικός έλεγχος προεπιλογής.
Οι κυβερνήσεις μπορούν να αντικατασταθούν πλήρως.
Κεντρική διαφορά:
Στο Ιράν ο εκλογικός ανταγωνισμός είναι περιορισμένος πριν φτάσει στην κάλπη.
4. Διαχωρισμός εξουσιών
Ιράν
Υπάρχει τυπικός διαχωρισμός (εκτελεστική, νομοθετική, δικαστική).
Όμως το Συμβούλιο των Φρουρών της Επανάστασης μπορεί να ακυρώνει νόμους του Κοινοβουλίου αν τους θεωρεί αντίθετους με το Ισλάμ ή το Σύνταγμα.
Το δικαστικό σώμα επηρεάζεται από τον Ανώτατο Ηγέτη.
Δυτικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες
Ανεξάρτητη Δικαιοσύνη.
Συνταγματικά δικαστήρια ελέγχουν τους νόμους, όχι θρησκευτικά σώματα όπως στο Ιράν.
Καμία θρησκευτική αρχή δεν υπερισχύει της λαϊκής κυριαρχίας.
5. Ατομικά δικαιώματα
Ιράν
Το Σύνταγμα αναγνωρίζει δικαιώματα.
Ωστόσο η ελευθερία έκφρασης, Τύπου και πολιτικής οργάνωσης υπόκειται σε περιορισμούς.
Οι νόμοι πρέπει να εναρμονίζονται με τη σιιτική ισλαμική νομολογία.
Δυτικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες
Δεσμεύσεις από διεθνείς συμβάσεις (π.χ. Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου).
Πλουραλιστικό πολιτικό σύστημα.
Ισότητα φύλων και θρησκευτική ελευθερία σε ευρύτερο βαθμό.
6. Συμπέρασμα
Ένα πρώτο συμπέρασμα που βγαίνει από τα παραπάνω είναι ότι το Ιράν δεν είναι κλασική δικτατορία — διαθέτει εκλογές, κοινοβούλιο και πολιτικές διαμάχες- αλλά δεν είναι ούτε είναι φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου. Οι πολιτειολόγοι το χαρακτηρίζουν συχνά:
· «υβριδικό καθεστώς»
· «θεοκρατική δημοκρατία»
· ή «εκλογικό αυταρχισμό»
Ένα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι το Ιράν :
✔ Είχε περιόδους με κοινοβουλευτικά και δημοκρατικά χαρακτηριστικά.
✔ Γνώρισε εκλεγμένες κυβερνήσεις με ουσιαστική λαϊκή στήριξη.
✖ Δεν είχε όμως ποτέ μακρόχρονη, πλήρως εδραιωμένη φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου.
Σήμερα, το Ιράν προσπαθεί να αναδειχθεί σε ισχυρή περιφερειακή δύναμη στη Μέση Ανατολή. Το πολιτικό του σύστημα συνδυάζει εκλεγμένα όργανα κάτω από ένα ισχυρό θεοκρατικό έλεγχο. Οι διεθνείς κυρώσεις, το πυρηνικό του πρόγραμμα και οι γεωπολιτικές εντάσεις επηρεάζουν καθοριστικά την οικονομία και τις διεθνείς του σχέσεις.
Παρά τις δυσκολίες, το Ιράν διαθέτει νεανικό πληθυσμό, ισχυρή πολιτισμική παράδοση και σημαντική επιστημονική και καλλιτεχνική δραστηριότητα.
Η ιστορία του Ιράν είναι ιστορία συνέχειας και μετασχηματισμού. Από την αυτοκρατορική ισχύ των Αχαιμενιδών έως τη σύγχρονη ισλαμική δημοκρατία, η περσική ταυτότητα επέδειξε αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Η γεωγραφική του θέση, στο σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, υπήρξε ευλογία και πρόκληση που συνεχίζει να καθορίζει τον ρόλο του στον σύγχρονο κόσμο.
