Κ. Ανδρέου : Ο καλός καλό δεν έχει

Ο καλός καλό δεν έχει

Του Κ. Ανδρέου

Κάνε το καλό και ρίξτο στο γιαλό, λέει η παροιμία. Κι εγώ την εφαρμόζω πιστά γιατί πιστεύω ότι ο άνθρωπος πρέπει να κάνη το καλό, έστω και αν αυτό μπορεί να του στοίχιση ακριβά. Γιατί ο καλός καλό δεν έχει, πού λέει μια άλλη παροιμία... Αλλά αυτό δεν μ' εμποδίζει να κάνω το καλό σε όλες τις περιπτώσεις, παρ' όλο πού έχω πάντα άμεση την ανταπόδοση. Από τις πιο απλές περιπτώσεις ως τις πιο σοβαρές.

Θυμάμαι μια φορά πού έκανα τον περίπατο μου όταν από κάποιο μπαλκόνι πέφτει στο κεφάλι μου ένα λαστιχένιο τόπι αρκετά βαρύ. Οποιοσδήποτε άλλος στην θέση μου τί θα έκανε; Θα τα έψελνε άγρια στη μαμά του πού δεν πρόσεχε τον πιτσιρίκο της:

—Για να σου πω κυρά μου. Δεν ξέρετε ότι περνά κόσμος κάτω από το μπαλκόνι σας;

Εγώ όμως, μάζεψα την μπάλα, χαμογέλασα και προσφέρθηκα να την ανεβάσω στο μικρό. Η μητέρα του όμως μου είπε:

—Καλέ γιατί κάνατε τον κόπο; Πετάξτε την...

—Σουτ, φώναξε ο μικρός. Θείε σουτ. Για να μη του χαλάσω το χατίρι δίνω μια κλωτσιά στο τόπι, άλλα βέβαια μόνο ο Δομάζος θα μπορούσε να το στείλει στον προορισμό του. Με την κλωτσιά τη δική μου το λαστιχένιο τόπι έφυγε λοξά, πέτυχε ένα αυτοκίνητο και αλλάζοντας διεύθυνση έπεσε με μεγάλη δύναμη στη τζαμαρία ενός κουρείου. Θρυμματίστηκαν τα τζάμια και πετάχτηκαν μερικοί έξω πού άρχισαν να φωνάζουν:

—Κοτζάμ μαντράχαλος και παίζει τόπι στο δρόμο.

—Να πληρώσει τη ζημιά.

Φυσικά πλήρωσα τη ζημιά και επειδή ο κουρέας στη φούρκα του κομμάτιασε το τόπι με το ξυράφι, αγόρασα ένα άλλο στο μικρό.

—Μα δεν ήταν ανάγκη, λέει η μητέρα του. Απλώς έπρεπε να προσέχετε.

—Δικό μου  ήταν το λάθος. Πρέπει να το αποκαταστήσω.

Και μόλις κάνω να φύγω από το διαμέρισμα έρχεται ο σύζυγος. Με κοιτά απορημένος και  εγώ του απαντώ

—Έφερα ένα τόπι στο μικρό.

—Τί έφερες; . 0 Αϊ Βασίλης είσαι; Τί σημαίνουν αυτά;

—Ό θείος μου χάρισε το τόπι λέει ο μικρός. Πιο ωραίο από το δικό μου.

Αντί να με ευχαρίστηση ο μπαμπάς μου δίνει μια γροθιά, έπειτα μια κλωτσιά και κατρακυλώ τις σκάλες. Και καθώς βγαίνω ακούω τη φωνάρα του να σκεπάζει και τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων:

—Μωρή... Άμα λείπω μπαίνει εδώ ο ένας κι ο άλλος και κάνουν δώρα στο μικρό;

Δεν ξέρω τί απόγινε γιατί έφυγα. Αρκετά ήταν τα όσα καλά είχα κάνει εκείνο το πρωινό.

ΜΙΑ άλλη φορά βλέπω έναν να προσπαθεί να βάλει μπρος το αυτοκίνητο του χωρίς να τα καταφέρνει. Οι άλλοι προσπερνούν αδιάφοροι. Αμέσως προθυμοποιούμαι. Παρ' όλο πού πήγαινα ραντεβού και υπήρχε κίνδυνος να καθυστερήσω δεν μπορούσα ν' αφήσω αβοήθητο έναν άνθρωπο και ας μη μ’ άρεσε η φάτσα του καθόλου.

—Θέλετε να σας σπρώξω να ξεκινήσετε;

—Σπρώξε, μου λέει επιτακτικά.

Μπαίνει στο αυτοκίνητο και αρχίζω να τον σπρώχνω.

—Άμα πιάσουμε κατηφόρα, μου λέει, θα ξεκινήσει.

Μουσκεύω στον ιδρώτα και αγκομαχώντας πλησιάζω στην κορυφή της ανηφόρας. Έχω σκύψει το κεφάλι κάτω και σπρώχνω. Κάποτε φθάνει στην ανηφόρα το αυτοκίνητο και παίρνει τον κατήφορο. Τότε βλέπω ότι ο οδηγός του δεν είναι μέσα! Τον παίρνει το μάτι μου να φεύγει τρέχοντας ενώ το αυτοκίνητο παίρνει τον κατήφορο και τώρα πάει μόνο του. Αρχίζω να το κυνηγώ αλλά εκείνο κατευθύνεται σ' ένα ζαχαροπλαστείο. Έντρομοι οι πελάτες αφήνουν τα καθίσματα και τρέχουν, ενώ το αυτοκίνητο μ' ένα, πήδο καβαλά το πεζοδρόμιο, αναποδογυρίζει τραπέζια και καρέκλες και μπαίνει μέσα στο ζαχαροπλαστείο. Μόνο πού αντί να μπει από την πόρτα, μπήκε από τη μεγάλη τζαμαρία κάνοντας τη κομμάτια. Ακολούθησε πανδαιμόνιο και σε λίγο έφθασε και το περιπολικό. Φωνάζοντας όλοι μαζί προσπαθούν να εξηγήσουν τί έγινε με αποτέλεσμα να μη μπορώ να ακουστώ και νά βάλω τα πράγματα στη θέση τους. Στο ζαχαροπλαστείο αυτό βρισκόταν και η Σούλα με την οποία είχα ραντεβού και στην ταραχή μου για το επεισόδιο κόντεψε να το ξεχάσω. Κοιτάνε σι αστυνομικοί το αυτοκίνητο και μου λένε:

—Κλεμμένο είναι,...   Αυτός  είναι  ο  δράστης!

—Όχι, λέω. Άλλος δεν μπορούσε να το βάλει μπροστά και έφυγε.

—Υπάρχει και συνεργός στην κλοπή; Πώς λέγεται;

—Δεν ξέρω...

—Αλλού αυτά...

—Θόδωρε, τί έκανες; πετιέται η Σούλα.

—Βρε Σούλα, λέω, εσύ πού έχεις εκτιμήσει τον ψυχικό μου κόσμο και την καλοσύνη μου δεν λες ποιος είμαι;

—Τί ρολό παίζει αυτή; ρωτά κάποιος.

—Είχαμε ραντεβού εδώ... εξηγώ.

—Και έκλεψες αυτοκίνητο για να έρθεις στο ραντεβού;

—Θα κάνανε τίποτα ληστείες, λέει άλλος.

—Βέβαια. Γι' αυτό κλέψανε το αυτοκίνητο, Να συλληφθούν και οι δύο  και να μαρτυρήσουν και το σύνεργο. Σπείρα ολόκληρη.

Καθώς φωνάζουν όλοι μαζί, είναι αδύνατο να βρω άκρη. Μάς πάνε στο τμήμα και η Σούλα έχει ένα ξάδελφο δικηγόρο πού ειδοποιείται και φθάνει.   Αντί να μας ξεμπλέξει μπλέκει τα  πράγματα περισσότερο:

—Η κοπέλα είναι αθώα. Ο δράστης ενήργησε μόνος του. Έχουμε μάρτυρες ότι τον περίμενε στο ζαχαροπλαστείο. Δεν ήξερε με ποιον είχε μπλέξει.

—Είμαι έντιμος, κύριε. Δεν έχω ποτέ πάρε δώσε με κάτι τέτοια, του φωνάζω..

—Αν με ορίσεις δικηγόρο σου θα επικαλεσθώ το ελαφρυντικό του προτέρου εντίμου βίου...

—Με το ζόρι να πάμε κακούργημα κύριε; Για ποιον με πέρασες;

—Το αδίκημα κύριε ήταν αυτόφωρο... Συνελήφθηκες να οδηγείς κλεμμένο αυτοκίνητο.

—Δεν το οδηγούσα κύριε. Το έσπρωχνα.

—Το μετακινούσες.

—Άλλος κύριε το είχε κλέψει.

—Στην ελαφρότερη περίπτωση τον βοήθησες. Έχεις ευθύνη.... Αυτό πού θέλω είναι να ομολογήσεις ότι η κοπέλα δεν είχε ανάμιξη...

—Το ομολογώ.

—-Ώστε μόνος σου ενήργησες.

—Τί μόνος μου κύριε;

—Τώρα ομολόγησες...  Εν τάξει..

Αυτή είναι η χθεσινή μου περιπέτεια και τώρα ζητώ ένα δικηγόρο ή να τα ξεμπλέξει, ή να τα μπλέξει περισσότερο να ησυχάσουμε. Έτσι κι αλλιώς όπως ήρθαν τα πράγματα το κακουργιοδικείο δεν το γλυτώνω...

Περιοδικό Θησαυρός 1976

Ν. Κουρμουλή : Ρέκβιεμ για τις εξόριστες ψυχές

Ο Ρομπερτ Στραϊπελ με τον πατέρα του μπροστα στην πινακίδα της οδού Γεράσιμου Γαρνέλη
που αφηγείται την ιστορία του ιδίου και των υπολοίπων 399 Ελλήνων αιχμαλώτων

Ρέκβιεμ για τις εξόριστες ψυχές

Η εκτέλεση αιχμαλώτων στη φυλακή Στάιν στην εκπνοή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου

Γράφει ο  Νίκος Κουρμουλής 

Τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται ολοένα και συχνότερα οι ιστορικές μελέτες γύρω από «αθέατα» γεγονότα με πυρήνα τους την εγκαθίδρυση αυταρχικών καθεστώτων στην Ευρώπη και τα μαζικά φαινόμενα ακραίας βίας που ακολούθησαν. Ιστορίες που έχουν συντελεστεί εντός πολιτισμένων και οργανωμένων κοινωνικών δομών και η σκαπάνη της έρευνας φέρνει στο φως μέσα από πολυετείς έρευνες. Καθήκον της λογοτεχνίας είναι να εισέρχεται στο εσωτερικό χάος που δημιουργεί μια μεγάλη καταστροφή και διαχέεται στα κενά που αφήνει ο ιστορικός πίσω του. Έναν τέτοιο συνδυασμό επιχειρεί ο αυστριακός ιστορικός και διευθυντής του Λαϊκού Πανεπιστημίου Χίτσινγκ της Βιέννης Ρόμπερτ Στράιμπελ, που πεζογραφόντας ιχνηλατεί το παράλογο.

Ο ναζισμός επιζητούσε πρωτίστως με τη στυγνή του μέθοδο τη μαζική εκκαθάριση της ανθρώπινης ηθικής συνείδησης. Σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Ο Στράιμπελ έχει έντονη ερευνητική δράση γύρω από τα ζητήματα της σύστασης του εθνικοσοσιαλισμού, των διωγμών των Εβραίων, όπως και των εκατομμυρίων εξόριστων. Και θυμίζει ένα αποτρόπαιο έγκλημα στη διαβόητη φυλακή της Επαρχίας Κρεμς – Στάιν της Αυστρίας. 

Βρισκόμαστε στις αρχές Απριλίου του 1945. Ο Β" Παγκόσμιος Πόλεμος βαδίζει προς το οριστικό τέλος στην Ευρώπη. Στη φυλακή βρίσκονται στοιβαγμένοι άνθρωποι σχεδόν από το σύνολο των κατακτημένων από τη Βέρμαχτ κρατών. Επιστρατευμένοι πολίτες, Εβραίοι, πολιτικοί κρατούμενοι, αιχμάλωτοι, όμηροι στρατοπέδων, αντιστασιακοί όλων των ηλικιών και προελεύσεων. Μέχρι και κρατούμενοι που έχουν συλληφθεί σε αστυνομικού και στρατιωτικού τύπου σαρωτικές επιχειρήσεις από τα Χανιά και τη Νάντη μέχρι την Κρακοβία. Ανάμεσά τους και περίπου 400 Ελληνες, που έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο που στο βιβλίο.

Ο θρίαμβος του θανάτου

Ξαφνικά έρχεται η εντολή για αστραπιαία εκκένωση. Τα πιο χαμηλά ένστικτα βγαίνουν στην επιφάνεια. Ομάδες Ες-Ες με τη βοήθεια του ντόπιου πληθυσμού κυνηγούν και σκοτώνουν πολλούς από τους αποφυλακισθέντες. Είναι ο πρόσκαιρος θρίαμβος του θανάτου σε μεταιχμιακές στιγμές της Ιστορίας. Ο Στράιμπελ ξανασχεδιάζει τη φυλακή και της δίνει τρισδιάστατη μορφή. Στη συνέχεια ανασυστήνει το δίκτυο των κρατουμένων σε επίπεδο ανθρωπογεωγραφίας, αλλά και τις λεπτομέρειες που διέπουν την καθημερότητά τους – κυρίως την επικοινωνία μεταξύ τους. Ένα μάτριξ που δεν έχει τέλος. Ένας λαβύρινθος εγκλωβισμένων, μια κοινωνική διαβάθμιση σε σμίκρυνση. Ο Στράιμπελ δεν στοχεύει στην εύπεπτη συγκίνηση. Σκιαγραφεί το περίγραμμα και αφήνει στον καθένα να δώσει τις διαστάσεις. Όλοι είναι πρωταγωνιστές.

Ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός μας πληροφορεί στο επίμετρο ότι μετά την πτώση του ναζιστικού καθεστώτος υπήρχαν διασκορπισμένοι σε όλη την επικράτεια του Γ" Ράιχ περίπου 10 εκατομμύρια ξένοι πολίτες και αιχμάλωτοι πολέμου. Σε φυλακές, στρατόπεδα, εργοστάσια, συνεργεία, εργαστήρια, εργοτάξια. Πολλοί είχαν ολοκληρώσει μια τετραετία γεμάτη. Μια άνευ προηγουμένου βίαιη μετακίνηση πληθυσμών, που σάρωσε την Γηραιά Ήπειρο. Η ιστορία όμως των ομήρων, των αιχμαλώτων και των καταναγκαστικών εργατών απουσιάζει ηχηρά από την ιστοριογραφία. Απέναντι στη βαρβαρότητα, οι κοινότητες μνήμης παραμένουν εκείνες που θα κρατήσουν ζωντανά τα γιατί του πολέμου και της καταστροφής. Ο δρόμος που ενώνει τη φυλακή του Στάιν με τον κεντρικό δρόμο της περιοχής, έχει ελληνικό όνομα: Γεράσιμος Γαρνέλης. Ο αντιστασιακός που σώθηκε από τη σφαγή και έμεινε στην περιοχή μέχρι το τέλος της ζωής του. Πολλές φορές εκεί που νιώθεις ευλογία είναι εκεί απ" όπου έχει περάσει ο όλεθρος. Και το βιβλίο αυτό αφιερώνεται στους ζωντανούς που ανασταίνονται κάθε μέρα.

Robert Streibel

Απρίλιος στο Στάιν

Μτφ. Μαριάννα Χάλαρη, εκδ. Αλφειός,

https://www.tanea.gr/print/2018/10/26/lifearts/rekviem-gia-tis-eksoristes-psyxes/

Κώστας Γεωργουσόπουλος : Τέχνες εν πολέμω

Ο Οδυσσέας Ελύτης 

ανθυπολοχαγός του Ελληνικού Στρατού 

στο Αλβανικό Μέτωπο το 1941

Τέχνες εν πολέμω

Αφηγήσεις και αναμνήσεις για τους ανθρώπους της τέχνης και των γραμμάτων που υπηρέτησαν στο αλβανικό μέτωπο το 1940

Γράφει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος  

Είχα την τύχη να συναντήσω στη ζωή μου πληθώρα ανθρώπων που με σημάδεψαν, θετικά και αρνητικά. Και οι δύο αυτές αντίθετες επιρροές μας διαμορφώνουν, φέρουμε, όπως λέει και ο όρος που προηγήθηκε, τα σημάδια τους.

Σήμερα, παραμονή μιας μεγάλης μέρας του γένους (είδατε, γράφω γένους μήπως και παρεξηγηθώ αν γράψω έθνους) η μνήμη μου ταξιδεύει επτά και κάτι δεκαετίες πίσω και χρόνια αργότερα από τότε, αλλά συναντώντας ανθρώπους, φίλους ή δασκάλους, που μετέφεραν στη ζωή τους και στη ζωή μου με το παράδειγμά τους τις ανεξίτηλες εμπειρίες του έπους του "40. Σπεύδω να πω ότι ως εκπαιδευτικός, όλων των βαθμίδων πολύ συχνά, κυρίως μετά το "70 έπεσα σε βαθιά κατάθλιψη, όταν μαθητές μου και φοιτητές μου όχι μόνον δεν μπορούσαν να προσδιορίσουν χρονικά το έπος της Αλβανίας, αλλά αγνοούσαν ακόμη και το ίδιο το γεγονός. Μικρότερα παιδιά πάντως του Δημοτικού Σχολείου, αστικής προέλευσης, μπέρδευσαν τον αντίπαλο άλλοτε με τους Πέρσες κι άλλοτε με τους Τούρκους!

Επανέρχομαι στις εμπειρίες που με συνοδεύουν μια ζωή. Ήμουν πολύ μικρό παιδί αλλά οι μνήμες είναι τόσο έντονες και δεν έχουν να κάνουν, όπως είναι λογικό, με γεγονότα, αλλά με συναισθήματα.

Η πιο έντονη εντύπωση είναι όταν γύρισε από το μέτωπο ο αδελφός της μητέρας μου, ένας γεωργός μορφωμένος τουλάχιστον στην παραγωγική διαδικασία και τις νέες μεθόδους καλλιέργειας (διάβαζε πριν από τον πόλεμο εγχειρίδια στα γερμανικά!).

Είχε επιστρατευθεί και είχε υπηρετήσει στην προκεχωρημένη ζώνη με το ορεινό πυροβολικό, όντας πυροβολητής. Όταν γυρίζοντας με τα πόδια από την Αλβανία πέρασε από την πρωτεύουσα του νομού κατευθυνόμενος στο χωριό της γιαγιάς, όπου είχε τα κτήματά του, ήλθε μέσα στις λάσπες και τις ψείρες στο σπίτι μας. Μπήκε και εκείνος ο ψημένος αγρότης έπεσε σε μια καρέκλα και επί ώρα έκλαιγε σαν το μωρό παιδί μουρμουρίζοντας «μας πρόδωσαν. Νικούσαμε και μας άφησαν σαν ρεμπέτ ασκέρι να γυρίσουμε ξυπόλητοι και ψειριασμένοι». Και τρανταζόταν από λυγμούς.

Δεν έχω ξαναδεί άντρα δύο μέτρα να κλαίει και μάλιστα όταν συνήθως άκουγα στη γειτονιά να λένε «οι άντρες δεν κλαίνε»!

Ήρθαν ύστερα τρομερές μέρες: Κατοχή, Εμφύλιος, εκτελέσεις, εκτελέσεις, εκτελέσεις. Πείνα, φακελώματα, αποκλεισμοί, από τον Άννα στον Καϊάφα. Όμως θα μείνω στον τρόπο και στο ήθος των ανθρώπων της Τέχνης που βίωσαν το Αλβανικό, όπως τα διάβασα και τα μελέτησα στα έργα τους και όπως η τύχη το έφερε να τα ρουφήξω από τα ίδια τους τα λόγια.

Δεν θα εξαντλήσω τη συντυχιά μου. Θα πάρω αντιπροσωπευτικές περιπτώσεις από το εύρος των πνευματικών λειτουργημάτων.

Θα ξεκινήσω με μια συνάντηση της ζωής μου από τις πλέον πολύτιμες. Μεγαλώνοντας στην ελληνική επαρχία από το "40 έως το "55 και έχοντας από τον πατέρα μου ένα πάθος για το θέατρο (εκείνος ήταν ένας φανατικός θεατής!), έβλεπα όλους τους περιοδεύοντες στην επαρχία θιάσους. Εκεί είδα την Κοτοπούλη, τον Μυράτ, τον Ηλιόπουλο, τη Συνοδινού, τον Καλλέργη κ.ά. κι εκεί τους έξοχους λαϊκούς θεατρίνους των ένδοξων και τίμιων μπουλουκιών. Ανάμεσά τους τον Λουκά Μυλωνά και τον Χρέλια, δύο μέγιστους κωμικούς που μετέφεραν αιώνων κώδικες του ευρωπαϊκού λαϊκού θεάτρου (της κομέντια ντελ άρτε, της εξτραβαγκάντζας, του μιούζικ χολ κ.λπ.).

Τον Χρέλια τον πλησίασα αργότερα και συχνά βοήθησε με την πείρα του (συνταξιούχος πια) νεώτερους φίλους ηθοποιούς που άντλησαν πολύτιμες πληροφορίες για την οργάνωση, το ρεπερτόριο και τις εργασιακές σχέσεις.

Ο Χρέλιας, όταν αποδήμησε, άφησε στα παιδιά του τα απομνημονεύματά του με την επιθυμία να τα προλογίσω. Ετσι και έγινε. Εκδόθηκαν από τον Καστανιώτη με πρόλογό μου και εκεί διαβάζουμε, όχι μόνο την έξοχη δράση του στη θεατρική περιφέρεια, αλλά τη συνειδητή και εξαίρετη θητεία του ως μαχητή σε προκεχωρημένες θέσεις στην Αλβανία. Δηλώνει ότι έπρεπε να αποδείξει με πράξεις πόσο συκοφαντικά είναι όσα κυκλοφορούν για τους «θεατρίνους» στα αστικά, αλλά και στα λαϊκά «σαλόνια».

Στο μέτωπο της Αλβανίας υπηρέτησε και ο μέγας πεζογράφος και δοκιμιογράφος, ο εκλεκτός θεατρικός ποιητής Άγγελος Τερζάκης. Μας κληροδότησε μάλιστα και ένα πυκνό αλλά εξαντλητικό και σαφές χρονικό του αλβανικού έπους, που αν ήμασταν πολιτεία που τιμά τους αγώνες της για ελευθερία και τιμή, έπρεπε να έχει κάθε χρονιά μοιραστεί στα Λύκεια της χώρας, ώστε να μη μας εκπλήσσει η άγνοια των παιδιών μας για τις ηρωικές σελίδες της πρόσφατης ιστορίας μας.

Ο Τερζάκης δεν γράφει ως ιστορικός. Σημειώνει τα γεγονότα με τη μορφή ημερολογίου, μιας καθημερινής εμπειρίας στην πυρίκαυστη ζώνη. Στο μέτωπο βρέθηκε και ο Γιάννης Τσαρούχης και μνημείωσε σ" ένα σημειωματάριο φτηνό τις εικαστικές του εντυπώσεις. Μ" αυτόν τον τρόπο διέσωσε ένα χρονικό με πορτρέτα συναγωνιστών, ανάμεσα στα οποία και του Οδυσσέα Ελύτη!

Πολλές φορές αυτή η μνημείωση της ιστορικής στιγμής λειτουργεί ως έσχατο αποτύπωμα, αφού τα πρόχειρα πορτρέτα αποτελούν τεκμήρια προλόγου στην αιωνιότητα και πολύτιμα εικαστικά τιμαλφή για αγαπημένα πρόσωπα των μετόπισθεν.

Έτσι θα λειτουργήσουν και οι εικαστικές μνήμες του ποιητή Παπανικολάου που δεν γύρισε ποτέ από το μέτωπο.

Ο Οδυσσέας Ελύτης που βρέθηκε σε προκεχωρημένη γραμμή πυρός αρρώστησε βαριά και χρειάστηκε να μεταφερθεί σε κινητό νοσοκομείο και ύστερα στα Γιάννινα. Όμως η ποιητική του συνείδηση λειτούργησε με άκρα ευαισθησία, τόσο ώστε αμέσως μετά τον πόλεμο γράφτηκε το μέγα επικολυρικό του ποίημα «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας», ένα ηρωικό ρέκβιεμ που μαζί με το έξοχο «Μπολιβάρ» του Νίκου Εγγονόπουλου, άλλου στρατευμένου στο μέτωπο ποιητή και ζωγράφου, αποτελούν δύο μείζονα ποιητικά τεκμήρια για τις βαθιές εγγραφές στη συνείδηση των ευαίσθητων λογοτεχνών μιας μοναδικής ιστορικής θητείας στην τιμή της πατρίδας (λέτε να βρω τον μπελά μου που μιλάω για πατρίδα;).

Ο Ελύτης στο κορυφαίο έργο του «Το άξιον εστί» και σ" ένα από τα αναγνώσματα καταγράφει την τρομερή στην κόψη του ξυραφιού πορεία των ψειριασμένων στρατιωτών στο χιονισμένο μέτωπο ανάμεσα στις βολές των πυροβόλων, στους βομβαρδισμούς των εχθρικών αεροπλάνων και στα βογκητά των τραυματιών, καθώς τους μεταφέρουν μέσα στην καταιγίδα φύσης και μάχης οι τραυματιοφορείς στα πρόχειρα νοσοκομεία στα μετόπισθεν.

Είχα την ευτυχία να συνομιλώ για ώρες για την τέχνη και τη ζωή με τον Μάνο Κατράκη. Και είχα απολαύσει (αν αυτό το ρήμα επιτρέπεται) τις αφηγήσεις του από το μέτωπο. Είχε στρατευτεί με κρητικό λόχο, από κείνους που άφησαν ηρωικές αναμνήσεις στους στρατιώτες της αλβανικής εποποιίας.

Ο Κατράκης ξεκίνησε την καλλιτεχνική του πορεία ως χορευτής κρητικών χορών. Έτσι, ως μέλος μιας ομάδας κρητών χορευτών, κλήθηκε να συμμετάσχει σε μια παράσταση του «Ερωτόκριτου» που είχε διασκευαστεί για τη σκηνή του Θεάτρου Μαρίκας Κοτοπούλη. Ετσι γοητεύτηκε από το σκηνικό γεγονός και πέρασε στην άλλη όχθη, του θεάτρου, τόσο γρήγορα, ώστε ο πρώτος του ρόλος ήταν στο ίδιο έργο ο Κρητικός που μονομαχεί με τον Ερωτόκριτο. Ο Κατράκης όταν αναφερόταν στο Αλβανικό περιέγραφε τη δράση του σχεδόν με χορευτικούς κώδικες, αφού αυτός, πανύψηλος ντελικανής, εξέφραζε μια θεατρική αισθητική στην κίνηση, που την είχε καταστήσει αισθητική του θεάτρου.

Στο μέτωπο βρέθηκαν ο Αλέκος Σακελλάριος, ο Τσιφόρος, ο Γιώργος Οικονομίδης που είχε γράψει και τους στίχους του «Κορόιδο Μουσολίνι». Ο δε Σακελλάριος σκετς σατιρικά που κατέβηκαν στην επιθεωρησιακή σκηνή να τα ερμηνεύσουν οι μεγάλες Κοτοπούλη, Κατερίνα, Ντιριντάουα και βεβαίως η έξοχη Δανάη.

Έκαναν όλοι οι άνθρωποι του πολιτισμού το καθήκον τους όπως το έκανε ο Αισχύλος, ο ποιητής του Ακάθιστου Υμνου, ο Χουρμούζης, ο Μαβίλης και στο αντάρτικο ο Ρώτας, ο Μπαχαριάν, ο Ξένος, ο Σεβαστίκογλου, ο Μέμος Μακρής. Και όπως θα το ξανάγραφε ο Ελύτης: «Τώρα τι κάνουμε;».

https://www.tanea.gr/print/2018/10/26/lifearts/texnes-lfen-polemo/

Γιώργος Ρομπόλας : Αληθινά ψέματα (fake news)

Ελλάδα έχει γεμίσει με αληθινά ψέματα (fake news)

Μία συνέντευξη με τον Θοδωρή Δανιηλίδη, τον ιδρυτή της ιστοσελίδας που καταγράφει την παραπληροφόρηση του ελληνικού ίντερνετ.

Γράφει ο Γιώργος Ρομπόλας

Τα fake news δεν είναι απλώς ένα φαινόμενο της εποχής του διαδικτύου. Αποτελούν ένα μείζον ζήτημα, το οποίο απασχολεί πια ακόμα και κυβερνήσεις –όπως είδαμε να συμβαίνει πρόσφατα με τις τελευταίες αμερικανικές εκλογές, όπου όπως όλα δείχνουν χρησιμοποιήθηκαν σε τέτοιο βαθμό που επηρέασαν το τελικό αποτέλεσμα. Πέρα όμως από τη Γη της Επαγγελίας, τι ακριβώς γίνεται στην ελληνική πραγματικότητα με τις ψευδείς ειδήσεις που καθημερινά διανέμονται διαδικτυακά στην χώρα μας;

"Είδα το ίντερνετ να μετατρέπεται σταδιακά σε σκουπιδότοπο" θα μας πει σε κάποια στιγμή της συνέντευξής μας, ο Θοδωρής Δανιηλίδης, ιδρυτής της γνωστής ιστοσελίδας που καταπιάνεται με την καταγραφή της παραπληροφόρησης και ακούει στο όνομα Ελληνικά Hoaxes, μιλώντας για τη μετάλλαξη του διαδικτύου μέσα σε λίγα χρόνια.

Μιλήσαμε μαζί του παίρνοντας αφορμή από τον καταιγισμό fake news που όλοι ζήσαμε μετά την τραγωδία στο Μάτι της Αττικής. Σκεφτήκαμε πώς μια ιστοσελίδα που εδώ και πέντε χρόνια καθημερινά κι ανελλιπώς καταγράφει τα fake news και τα hoaxes είναι η καθ’ ύλην αρμόδια για να μας απαντήσει. Άλλωστε πέρα από την εκτίμηση που χαίρει η δουλειά της ολιγομελούς ομάδας στο ελληνικό ίντερνετ, η παρουσία της ιστοσελίδας σε ημερίδα που οργάνωσε πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Ένωση επί του θέματος αποτελεί και σφραγίδα εγκυρότητας των Ελληνικών Hoaxes.

• Πότε και με ποια αφορμή ξεκινήσατε τη σελίδα;

Η τεχνολογία και το διαδίκτυο είναι κάτι που μου αρέσει και προσωπικά ασχολούμαι 20 χρόνια πια με το δεύτερο. Μέσα σε αυτό το διάστημα είδα το ίντερνετ να παίρνει μορφή σκουπιδότοπου. Καθώς τα blog άρχισαν να διανέμουν χωρίς έλεγχο ειδήσεις και τα κοινωνικά δίκτυα να τις αναπαράγουν, έγινε σταδιακά δύσκολο το να μπορείς να ξεχωρίσεις τη σωστή πληροφορία από τη λανθασμένη.

Έτσι, κάποια στιγμή, πριν από πέντε χρόνια, αποφάσισα να φτιάξω τα Ελληνικά Hoaxes ως σελίδα στο Facebook, επειδή όμως η πλατφόρμα δεν βόλευε, το μετέτρεψα σε blog –το οποίο αγαπήθηκε από τους χρήστες κι είχε αρκετή αναγνωρισιμότητα. Στην πορεία γνώρισα ανθρώπους με κοινό ενδιαφέρον για το πρόβλημα των fakes news, κι έτσι αποφασίσαμε όλοι μαζί να δημιουργήσουμε την ιστοσελίδα Ελληνικά Hoaxes, έναν ιντερνετικό χώρο που ασχολείται με την παραπληροφόρηση.

• Πόσο χρόνο –και κόπο- καταναλώνετε για να τρέχετε την ιστοσελίδα;

Οφείλεις να παρακολουθείς όλη μέρα τις ειδήσεις. Να τις τσεκάρεις, να τις ελέγχεις, είναι μια διαδικασία που παίρνει πάρα πολύ χρόνο. Ως ομάδα δεν βιοποριζόμαστε από αυτό, με τα Ελληνικά Hoaxes ασχολούμαστε στον ελεύθερο μας χρόνο. Άλλωστε αν ο στόχος σου είναι οικονομικός δεν θα κερδίσεις με ένα-δύο άρθρα την ημέρα. Δεν είναι αποδοτικό. Αυτό γίνεται από διάφορα blogs αλλά και ιστοσελίδες για λόγους επισκεψιμότητας, κι είναι κάτι που μεγαλώνει το πρόβλημα των fake news ακόμη περισσότερο.

• Πόσο επικίνδυνο είναι το φαινόμενο των fake news;

Είναι ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα, πολλές φορές δε είναι και επικίνδυνο. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα: η θεωρία συνομωσίας "περί κακών εμβολίων" και το κίνημα των αντιεμβολιαστών μεγαλώνει μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Πέρσι είχαμε δεκάδες θανάτους από ιλαρά στην Ευρώπη. Θανάτους είχαμε και στην Ελλάδα. Το τραγικό σε όλο αυτό είναι ότι υπάρχουν παιδιά που για λόγους υγείας δεν επιτρέπεται να εμβολιαστούν, αυτά τα παιδιά καλύπτονται από όλο τον υπόλοιπο πληθυσμό που είναι εμβολιασμένος και δε νοσεί (ανοσία της αγέλης). Όταν όμως πέσει η εμβολιαστική κάλυψη κι αρχίσει μια επιδημία θα κολλήσουν κι αυτά τα παιδιά που ούτως ή άλλως δεν μπορούσαν να κάνουν εμβόλια και να προστατευτούν.

Ένα άλλο τρανταχτό παράδειγμα μας έρχεται από την Ινδία: λόγω μιας φήμης που διαδόθηκε διαδικτυακά ότι υπάρχουν άτομα που κυκλοφορούν με αυτοκίνητα και απαγάγουν παιδάκια, κάποιος πίστεψε ότι το παιδί του κινδυνεύει με βάση τα όσα (ψευδή) είχε διαβάσει, με αποτέλεσμα να σκοτώσει έναν άνθρωπο που θεώρησε ύποπτο. Οπότε θεωρίες συνωμοσίας, fake news και hoaxes –εξαιρουμένων κάποιων που είναι τελείως γελοία- μπορούν να γίνουν και επικίνδυνα.

Τέλος, πιστεύω, ότι τα fake news αποτελούν και πρόβλημα για τη δημοκρατία. Διότι ο πολίτης που δεν είναι σωστά πληροφορημένος, δεν θα πάρει τις σωστές αποφάσεις. Δυστυχώς, θεωρώ ότι οι πολίτες που συμμετέχουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν έχουν αντιληφθεί το μέγεθος του προβλήματος, με αποτέλεσμα εν αγνοία τους να παίρνουν μέρος σε αυτό.

• Σε τι βαθμό νοσούν τα Μέσα Ενημέρωσης στην Ελλάδα;

Το πρόβλημα που παρατηρώ στις ελληνικές ιστοσελίδες, αν και το φαινόμενο δεν είναι τοπικό αλλά παγκόσμιο, είναι ότι καθώς όλοι προσπαθούν να κερδίσουν επισκεψιμότητα, δεν υπάρχει ο χρόνος, ούτε τα χρήματα για να έχουν ικανό αριθμό δημοσιογράφων και ρεπόρτερ ώστε να τσεκάρουν τις ειδήσεις, με αποτέλεσμα αν κάποια από τις μεγάλες ενημερωτικές ιστοσελίδες δημοσιεύσει κάτι, μέσα σε ελάχιστα λεπτά το ανεβάζουν όλοι, γεμίζοντας το διαδίκτυο με αναρτήσεις που τελικά είναι fake news. Μάλιστα στην Ελλάδα, λόγω κρίσης άρα και οικονομικού προβλήματος των ΜΜΕ, το φαινόμενο είναι ακόμα εντονότερο.

Τώρα σχετικά με τον αλγόριθμο του Facebook, ο οποίος με βάση τις εξαγγελίες του κοινωνικού δικτύου, έχει παραμετροποιηθεί για να μη διανέμει με την ίδια ευκολία fake news, έχει ξεκινήσει μια τέτοια διαδικασία στο εξωτερικό. Στην Ελλάδα όμως το Facebook δεν συνεργάζεται ακόμη με ανεξάρτητες ομάδες, οι οποίες καταπιάνονται με την καταγραφή της παραπληροφόρησης, και έτσι μέχρι στιγμής τα ελληνικά fake news δεν περιορίζονται από τον αλγόριθμο του ίδιου του κοινωνικού δικτύου. Τουλάχιστον όχι ακόμα.

• Στα τραγικά γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στο Μάτι της Αττικής πόσο έντονο ήταν το φαινόμενο των fake news;

Όσο έντονο είναι σε κάθε επικαιρότητα. Με την φοβερή καταστροφή, περιμέναμε ότι πολύ γρήγορα θα ξεκινήσουν τα fake news κι οι θεωρίες συνωμοσίας –όπως κι έγινε. Χαρακτηριστικό είναι πώς πρόσφατα, οκτώ ημέρες μετά την πυρκαγιά στο Μάτι, δημοσιεύτηκε είδηση ότι βρέθηκε ένα κοριτσάκι ζωντανό στο κάθισμα ενός καμένου αυτοκινήτου - αυτό ξεκίνησε από μια ανάρτηση στο Facebook. Είναι δυνατόν; Αυτή η είδηση δε θα μπορούσε να βγει πριν στο ίντερνετ γιατί θα ήταν αναγκασμένος κάποιος δημοσιογράφος να κάνει ρεπορτάζ, να μιλήσει με το νοσοκομείο ή τις υπηρεσίες, να πάρει από κάπου μία δήλωση έστω για να την μεταφέρει στο μέσο όπου εργάζεται. Οι αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα δε μπορούν να θεωρηθούν έγκυρες ειδήσεις πριν ελεγχθούν κι επιβεβαιωθούν. Έχουμε φτάσει σε σημείο που μεγάλες ενημερωτικές σελίδες πρώτα δημοσιεύουν και μετά ελέγχουν αν είναι αλήθεια.

• Τα fakes news και η επικαιρότητα.  

Τα fakes news ακολουθούν γενικά την επικαιρότητα. Ό,τι είναι επίκαιρο θα φέρει και περισσότερο κόσμο άρα και περισσότερα κλικ στη σελίδα. Πρόσφατα το είδαμε με τις διαδηλώσεις σχετικά με το "Μακεδονικό". Βγήκαν πολλά fake news που κυκλοφόρησαν μόνο στο ελληνικό ίντερνετ αφού δεν αφορούσαν το εξωτερικό. Από την άλλη πάλι, συχνά παρατηρούμε τέτοια νέα να ξεκινούν από το εξωτερικό να μεταφράζονται και να αναπαράγονται στην Ελλάδα. Μάλιστα οι θεωρίες συνωμοσίας είναι όλες από το εξωτερικό, συνήθως έρχονται από την Αμερική. Ακόμα κι η ανοησία πώς η φωτιά στην Αττική μπήκε από λέιζερ που εκτοξεύτηκε από δορυφόρους ή drones είναι κάτι που κυκλοφόρησε πρώτη φορά πριν λίγα χρόνια για τις μεγάλες πυρκαγιές της Καλιφόρνιας.

• Ποιος είναι ο στόχος της ιστοσελίδας σας;

Θέλουμε να δείξουμε το μέγεθος του προβλήματος για να καταλάβουν οι χρήστες του διαδικτύου τι ακριβώς συμβαίνει. Η δική μας προσπάθεια έχει ως στόχο, αφού κατανοήσουν οι αναγνώστες το φαινόμενο, να εκπαιδευτούν έτσι ώστε σιγά σιγά να μπουν στη λογική ότι καλό είναι διπλοτσεκάρουν όσα τους φαίνονται ψέματα ή κατασκευασμένες ειδήσεις. Να γίνουν πιο επιφυλακτικοί, πιο προσεκτικοί, να γίνουν κι εκείνοι λίγο ερευνητές, να αντιληφθούν πώς, τελικά, ό,τι διαβάζουμε στο διαδίκτυο δεν είναι κι απαραίτητα αλήθεια. Κατά αυτόν τον τρόπο, σταδιακά μπορούν να πάψουν να αποτελούν εύκολο θύμα, αφού θα μπορούν να αναγνωρίσουν –σε ένα βαθμό- τι είναι fake news και τι όχι.

• Υπάρχει λύση στο πρόβλημα; Κι αν ναι, ποια πιστεύετε ότι είναι; Αν όχι για να εξαλείψει το πρόβλημα, τότε τουλάχιστον για να το περιορίσει;

Αυτό το πρόβλημα δεν μπορεί να εξαλειφθεί τελείως, είναι κάτι που θα συνεχίσουμε να έχουμε. Ίσως καταφέρουμε ενδεχομένως να το μειώσουμε, αν κι αυτή την στιγμή μιλάμε για συνεχή αύξηση ακόμα, δεν έχουμε φτάσει σε σημείο να πούμε ότι οι αριθμοί είναι σταθεροί. Μήνα με το μήνα το πρόβλημα μεγαλώνει.

Τι μπορούμε όμως να κάνουμε; Η ενημέρωση είναι ένα βασικό συστατικό ώστε ο κόσμος να πάψει να είναι το εύκολο θύμα. Δεύτερον, θα πρέπει να υπάρξει νομοθετική ρύθμιση. Φυσικά και δε μιλάω για κατάργηση της ελευθερίας του λόγου, της οποίας είμαι υπέρμαχος, αλλά σίγουρα θα πρέπει να αλλάξει το νομοθετικό πλαίσιο για την διάδοση των ψευδών ειδήσεων. Δεν μπορούμε να βασιζόμαστε σε νόμους 40-50 ετών, στη σημερινή εποχή του διαδικτύου.

Επίσης αν σταματούσε η διαφήμιση από την Google, χιλιάδες blogs που αναπαράγουν ανοησίες ανά τον κόσμο θα σταματούσαν κατευθείαν τη λειτουργία τους γιατί δεν θα υπήρχε κέρδος. Ακόμη θα πρέπει να γίνει κάτι με την σχετική "ανωνυμία" που υπάρχει στο διαδίκτυο.

Για παράδειγμα αν όλα τα blogs και οι σελίδες θα έπρεπε να έχουν δημοσιευμένα τα ονόματα των ιδιοκτήτων, σίγουρα θα περιόριζε το φαινόμενο, διότι όταν δημοσιεύει κάποιος με το όνομά του σίγουρα το σκέφτεται δύο φόρες πριν αναρτήσει το οτιδήποτε.

Δε θέλω να παρεξηγηθώ, δεν είμαι νομοθέτης, απλά λέω την άποψή μου επειδή έχω ασχοληθεί εντατικά με το ζήτημα. Σίγουρα πρέπει να παρθούν κάποια μέτρα. Προσωπικά είμαι υπέρ της ελευθερίας του λόγου, αλλά είμαι όμως σίγουρα και κατά της ασυδοσίας που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια στο διαδίκτυο. Μέσα από τα Ελληνικά Hoaxes προσπαθούμε να καταπολεμήσουμε την παραπληροφόρηση και πιστεύω ότι αναγκαστικά μέσα στα επόμενα χρόνια θα παρθούν μέτρα για να περιοριστεί. Το πρόβλημα μεγαλώνει καθημερινά και η λύση του μόνο εύκολη δεν είναι.

https://esquire.com.gr/epikairotita/cover-image/3363/rotisame-ta-ellinika-hoaxes-giati-kai-i-ellada-exei-gemisei-me-fake-news