Μνήμη ανθρώπινης θηριωδίας...

 

Μνήμη ανθρώπινης θηριωδίας...

Στην πατρίδα μας υπάρχουν πολλοί μαρτυρικοί τόποι! Εξάλλου πολλά τράβηξε αυτή η Πατρίδα... Βλέπεις μαρτυρικά χωριά και πόλεις διάσπαρτα να μαρτυρούν πως το μεγαλύτερο θηρίο πάνω στη γη ο άνθρωπος είναι.

Σαν σήμερα πριν από 78 χρόνια, στις 3 Οκτωβρίου του 1943 οι Λιγγιάδες, το πανέμορφο χωριό που βρίσκεται σκαρφαλωμένο στο Μιτσικέλι πάνω από τα Γιάννενα , δέχθηκε την επίσκεψη του θανάτου από τα στρατεύματα κατοχής, τους Γερμανούς που σαν αντίποινα για το θάνατο ενός αξιωματικού τους ανέβηκαν πάνω στο χωριό να το ξεκληρίσουν για παραδειγματισμό... Έτυχε να είναι ημέρα Κυριακή, σαν σήμερα , αλλά ο παπάς του χωριού εκείνη την Κυριακή πήγε να λειτουργήσει σε διπλανό χωριό. Αυτό ήταν η αιτία που σώθηκαν πολλοί κάτοικοι των Λιγγιάδων.

Γιατί αφού δεν είχαν λειτουργία στο χωριό οι περισσότεροι απουσίαζαν, εκτός από 84 άτομα που βρίσκονταν εκεί! Άνδρες, γυναίκες και 34 μικρά παιδάκια από 6 μηνών έως 11 χρονών... Για τους 84 αυτούς ανθρώπους, εκείνο το κυριακάτικο πρωινό ήταν το τελευταίο τους...

Οι Γερμανοί στρατιώτες περικύκλωσαν το χωριό και άρχισαν να δολοφονούν τους ανθρώπους! Αδίστακτοι ακόμα και στα 34 μικρά αγγελούδια πολλά εκ των οποίων κρατούσαν οι μανάδες τους αγκαλιά. Μια από τις μανάδες που έπεσαν νεκρές κρατούσε το βρέφος της στην αγκαλιά της. Και εκείνο θαρρείς γαντζώθηκε πάνω της.

Έτσι το βρήκε ο δολοφόνος της μάνας του, γαντζωμένο πάνω στη νεκρή! Σήκωσε την ξιφολόγχη του και τρύπησε το βρέφος στην πλάτη αφήνοντας επάνω στο παιδικό κορμάκι τη ματωμένη λάμα της ξιφολόγχης...

Όταν μετά από πολλές ώρες επέστρεψαν έντρομοι οι κάτοικοι που απουσίαζαν και σώθηκαν από το θανατικό, αντίκρισαν το φρικτό θέαμα των σκοτωμένων συμπατριωτών τους και ψάχνοντας ανάμεσα στα πτώματα και στα αποκαΐδια που άφησαν πίσω τους οι φονιάδες, βρήκαν το βρέφος με την λόγχη στην πλάτη να κλαίει πάνω στο στήθος της νεκρής του μάνας και να προσπαθεί να θηλάσει από την πεθαμένη...

Το πήραν από την αγκαλιά της μάνας που το βάσταζε ακόμα παγωμένη., παγωμένο κι’αυτό μες στα αίματα με την ξιφολόγχη καρφωμένη στην πλάτη του και το έσωσαν! Και όταν μετά από χρόνια έφτιαξαν το μνημείο με τα ονόματα των μαρτύρων συμπατριωτών τους αναπαράστησαν το θαύμα της ζωής μέσα στον όλεθρο του θανάτου: ένα βρέφος με καρφωμένη πάνω του την ξιφολόγχη να ψάχνει να θηλάσει από τη νεκρή μάνα του!

Σήμερα, 78 χρόνια μετά, πήγαμε να μνημονεύσουμε τις ψυχές τους. Στην προσκομιδή διάβασα ένα -ένα τα ονόματα των ανθρώπων που μαρτύρησαν στα χέρια των κατακτητών! Είναι γραμμένα όλα επάνω στην προσκομιδή του Ναού που ήταν και το μοναδικό κτίσμα που σώθηκε από τον όλεθρο της καταστροφικής μανίας των Γερμανών!

Αυτά τα 2 σώθηκαν, ο ναός και το παιδάκι που επέζησε... Την ώρα που διάβαζα τα ονόματα σε αυτό το προσκλητήριο της Ανάστασης, το μυαλό μου έκανε εικόνα την καταστροφή... Λέμε και μείς σε τι χρόνια ζούμε... Αυτοί τι να πουν που έζησαν ότι ο νους του ανθρώπου δεν χωρά; 

 

Ήρθε η ώρα για το μνημόσυνο. Βγήκαμε στην Ωραία Πύλη και στο τέλος ξεκίνησα να πω δυο λόγια για το φρικτό γεγονός που σημάδεψε τους Λιγγιάδες χαρακτηρίζοντας τους για πάντα ως μαρτυρικό χωριό! Είπα, πόσο πόνο μπορεί να προκαλέσει ο άνθρωπος και πόσο ακόμα πόνο μπορεί να αντέξει.

Θυμήθηκα εκείνη την ώρα το βρέφος με την ξιφολόγχη που επέζησε στην καταστροφή εκείνη την μέρα! Το όνομα του Παναγιώτης Μπαμπούσκας! Και εκείνη την στιγμή σηκώνεται από το κάθισμα ένας παππούς και έρχεται μπροστά μου και μου λέει: εγώ είμαι αυτός πάτερ...

Την ώρα της κατάθεσης των στεφάνων στο μνημείο, μετά τη λειτουργία, τον κάλεσαν να καταθέσει και εκείνος στεφάνι. Και πήγε μπροστά στο μνημείο και στάθηκε σιωπηλός για λίγο ατενίζοντας τον εαυτό του με την γερμανική ξιφολόγχη καρφωμένη στην πλάτη του... Τον χειροκροτήσαμε όλοι! Όχι γιατί επέζησε μόνον. Αλλά γιατί 78 χρόνια μετά είναι εκεί για να μας θυμίζει τι έγινε τότε, ζωντανή μαρτυρία μιας ανθρώπινης θηριωδίας...

Του έσφιξα με σεβασμό το χέρι. Μπορεί να μην θυμάται την τραγική εικόνα της νεκρής του μάνας, αλλά η ουλή στην πλάτη του θα του θυμίζει πως εκείνη την Κυριακή της 3ης Οκτωβρίου του 1943, ο μικρός Παναγιώτης ανάμεσα στα πτώματα των συγχωριανών του, ήταν η ζωντανή ελπίδα μιας Ελλάδας που θα ζει για πάντα, ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο...

π. Θ. Α.

https://www.facebook.com/ieratikoistoxasmoi/

O “άγνωστος” Ισαάκ Νεύτων

 

O “άγνωστος” Ισαάκ Νεύτων

Οι άγνωστες πτυχές της ζωής του

Ο Σερ Ισαάκ Νεύτων (αγγλικά: Sir Isaac Newton, ορθή προφορά: Άιζακ Νιούτον, 4 Ιανουαρίου 1643 – 31 Μαρτίου 1727) ήταν Άγγλος φυσικός, μαθηματικός, αστρονόμος, φιλόσοφος, αλχημιστής και θεολόγος. Θεωρείται πατέρας της Κλασικής Φυσικής, καθώς ξεκινώντας από τις παρατηρήσεις του Γαλιλαίου αλλά και τους νόμους του Κέπλερ για την κίνηση των πλανητών διατύπωσε τους τρεις μνημειώδεις νόμους της κίνησης και τον περισπούδαστο «νόμο της βαρύτητας» (που ο θρύλος αναφέρει πως αναζήτησε μετά από πτώση μήλου από μια μηλιά). Μεγάλης ιστορικής σημασίας υπήρξαν ακόμη οι μελέτες του σχετικά με τη φύση του φωτός καθώς επίσης και η καθοριστική συμβολή του στη θεμελίωση των σύγχρονων μαθηματικών και συγκεκριμένα του διαφορικού και ολοκληρωτικού λογισμού. Δεν είχε κοινοπολιτειακή υπηκοότητα, αλλά είχε αποκτήσει τον τίτλο του Εταίρου της Βασιλικής Εταιρείας, που δίνονταν σε πολίτες ή μόνιμους κατοίκους της Κοινοπολιτείας των Εθνών. Είχε διατελέσει πρόεδρος της Βασιλικής Εταιρίας.

Ο συγγραφέας του Principia αναγνωρίζεται γενικά ως ο άνθρωπος με τη μεγαλύτερη επίδραση στην εξέλιξη της Επιστήμης, μεγαλύτερη και εκείνη του Αϊνστάιν. Θεωρία της Βαρύτητας. Νόμοι της κίνησης. Σωματιδιακή και χρωματική θεωρία του φωτός. Διαφορικός λογισμός. Εφεύρεση του πρώτου ανακλαστικού τηλεσκοπίου. Ένα επιστημονικό έργο που θα μπορούσε να γεμίσει τη ζωή δέκα πρώτης τάξεως φυσικών και μαθηματικών της εποχής του.

Λιγότερο γνωστές είναι κάποιες άλλες πτυχές της ζωής του Νεύτωνα, που αναδεικνύουν την αντιφατική σχέση ορθολογισμού και μεταφυσικής, επιστήμης και εξουσίας.

Όσο απίστευτο κι αν φαίνεται, ο Νεύτων έγραψε περισσότερες σελίδες για θεολογικά και αποκρυφιστικά θέματα, παρά για Φυσική και Μαθηματικά. «Η βαρύτητα εξηγεί την κίνηση των πλανητών, αλλά δεν εξηγεί ποιος έθεσε τους πλανήτες σε κίνηση», έλεγε εξηγώντας την πίστη του στον Θεό – μια πίστη μάλλον αιρετική, στα μάτια της Εκκλησίας, καθώς αρνήθηκε να εξομολογηθεί ή να μεταλάβει ακόμη και στο νεκρικό του κρεβάτι.

Yπάρχει όμως και μια άλλη σχετικά άγνωστη, μυστηριώδης πλευρά αυτού του λαμπρού επιστήμονα, μια δραστηριότητά του που κράτησε περίπου τριάντα χρόνια, αν και την κράτησε επιμελώς κρυμμένη από τους συγχρόνους και τους συναδέλφους του: η συμμετοχή του Νεύτωνα στην μαθητεία της αλχημείας, ή όπως αναφερόταν συχνά στα μέσα του δέκατου έβδομου αιώνα στην Αγγλία, της Χυμείας. Ο Νεύτων έγραψε και μετέγραψε περίπου ένα εκατομμύριο λέξεις σχετικά με το θέμα της αλχημείας, από τις οποίες μόνο ένα ελάχιστο τμήμα έχει δημοσιευθεί σήμερα. Τα αλχημικά χειρόγραφά του περιλαμβάνουν ένα πλούσιο σύνολο διάφορων τύπων εγγράφων, ανάμεσα στα οποία συμπεριλαμβάνονται σημειώσεις εργαστηρίων, περιγραφές των αλχημικών ουσιών και των διαδικασιών, μεταγραφές από άλλες πηγές, ακόμη και ποίηση.

Ήταν λοιπόν οι μεταφυσικές του ανησυχίες που τον οδήγησαν και στην αλχημεία, κάτι που εξηγεί και τη δηλητηρίαση λόγω αυξημένης ποσότητας υδραργύρου που εντοπίστηκε στο σώμα του μετά θάνατον. Στη βάση αυτών των αποκαλύψεων ο σπουδαίος Βρετανός οικονομολόγος Τζον Μέιναρντ Κέινς έγραψε ότι «ο Νεύτων δεν ήταν ο πρώτος στην εποχή του ορθού λόγου, αλλά ο τελευταίος των μάγων».

Όμως ο Νεύτων που ήταν ο πρώτος επιστήμονας που έγινε Ιππότης από τη Βασίλισσα της Αγγλίας δεν ήταν εντελώς αδιάφορος και στο κάλεσμα της εξουσίας. Χρημάτισε δύο φορές μέλος της Βουλής, αν και θρυλείται ότι η μόνη φορά που πήρε τον λόγο ήταν για να διαμαρτυρηθεί για το κρύο που έμπαινε από ένα ανοιχτό παράθυρο. Επί σειρά ετών διετέλεσε επίσης διευθυντής του Βασιλικού Νομισματοκοπείου, οδηγώντας πολλούς παραχαράκτες στην κρεμάλα. Μάλιστα, το 1717 θέσπισε τον κανόνα του χρυσού, μια μεγάλη νομισματική μεταρρύθμιση, που άνοιξε για τη Βρετανία μια νέα εποχή δημοσιονομικής σταθερότητας.

Για όσους ενδιαφέρονται για τα εσχατολογικά θέματα αναφέρουμε ότι, σε μία από τις βιβλικές μελέτες του, ο Νεύτων συμπέρανε ότι το τέλος του κόσμου δεν θα έρθει νωρίτερα από το 2060. Πάντως όσοι σκοπεύουν να ζήσουν περισσότερο, μπορούν να παρηγορηθούν στην ιδέα ότι τον κύριο Νεύτωνα μάλλον δεν τον θυμόμαστε για τη συμβολή του στη μεταφυσική οπότε δεν συντρέχει λόγος ανησυχίας.

Πηγές

Διαδίκτυο

«Καθημερινή»

https://el.wikipedia.org/wiki/Ισαάκ_Νεύτων

 

«ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗ»

 

Η Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, φωτογραφημένη το 1921

«ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗ»

Θεσσαλονίκη η νέα πρωτεύουσα του Βυζαντίου

Πόσες χιλιάδες βιβλία μπορούν να χωρέσουν σε μια βυζαντινή βιβλιοθήκη; Πόσοι βυζαντινολόγοι μπορούν να ενωθούν για να δημιουργήσουν σε μια πόλη τόσο βυζαντινή όσο η Θεσσαλονίκη μια εξειδικευμένη στο Βυζάντιο βιβλιοθήκη; Όπως φαίνεται, πολλά και πολλοί. Αρκούσε το έναυσμα για να ενώσουν τις δυνάμεις τους και να συστήσουν τη «Βυζαντινή Οικουμένη», που θα συγκεντρώνει το μεγάλο αλλά διασκορπισμένο ιδιωτικό βιβλιογραφικό απόθεμα.

Αφορμή της νέας πρωτοβουλίας ήταν η πρώτη δωρεά της βιβλιοθήκης και του πολύτιμου αρχειακού υλικού του Σλόμπονταν Τσούρτσιτς. Ο κορυφαίος Σέρβος μελετητής της βυζαντινής αρχιτεκτονικής των Βαλκανίων περιστασιακή σχέση είχε στο μακρινό παρελθόν του με τη Θεσσαλονίκη. Γεννημένος στο Σεράγεβο (1939), έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στις ΗΠΑ, όπου κατείχε την έδρα Βυζαντινών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον. Η μοίρα, ωστόσο, τον έφερε το 1997 στην αγαπημένη του βυζαντινή πόλη, που τον κράτησε στην αγκαλιά της επί είκοσι χρόνια, για να τον εγγράψει τελικά για πάντα στην ιστορία της μετά τον θάνατό του (Δεκέμβριος 2017).

Η είδηση δεν βρίσκεται μόνο στη λειτουργία μιας εξειδικευμένης βιβλιοθήκης που μετατρέπει τη «Βυζαντινή Οικουμένη» σε ένα σύγχρονο και ζωντανό διεθνές ερευνητικό επιστημονικό κέντρο για τον βυζαντινό κόσμο. Το εγχείρημα έχει δύο επιπλέον θετικά σκέλη. Ο νεοσύστατος φορέας  στεγάζεται  σε ένα από τα εμβληματικά κτίρια της πόλης, ενώ πολύ σύντομα θα αποκτήσει και παράρτημα σε άλλη πόλη της Βόρειας Ελλάδας ύστερα από αίτημα τοπικών φορέων, επιβεβαιώνοντας τη δυναμική του σωματείου που ξεκίνησε με τις καλύτερες προϋποθέσεις.

Το τρίτο σκέλος αφορά την ιδιωτική πρωτοβουλία, που αποδεικνύεται αποτελεσματική παρά τις δύσκολες για τον τόπο μας εποχές. Δωρεές από ιδιώτες γίνονται διαρκώς. Βιβλιοθήκες, ιδρύματα, φορείς πολιτισμού συγκεντρώνουν χιλιάδες βιβλία και πολύτιμο αρχειακό υλικό δωρητών.

 

Το Κάστρο της Ρούμελης στην Κωνσταντινούπολη το 1928.

 

Κοινό όραμα

Τίποτα δεν θα είχε προχωρήσει αν κάποιοι βυζαντινολόγοι και «βυζαντινόφιλοι» (Φλώρα Καραγιάννη, Γεώργιος Φουστέρης, Χαράλαμπος Χοτζάκογλου, Αγγελική Δεληκάρη, Ελενα Κόστιτς, Θωμάς Λιόλιος και Αναστάσιος Ντούρος) που προέρχονται από επιστημονικούς, ερευνητικούς και πολιτιστικούς φορείς της πόλης δεν είχαν κινήσει γη και ουρανό για να γίνει πραγματικότητα το κοινό όραμά τους: να οργανώσουν ένα βυζαντινολογικό κέντρο διεθνούς εμβέλειας στη Θεσσαλονίκη – μια από τις σημαντικότερες πόλεις του Βυζαντίου για σχεδόν έντεκα (11) αιώνες, η δεύτερη, μετά την Κωνσταντινούπολη, πόλη, συμβασιλεύουσα της αυτοκρατορίας.

Όλα ξεκίνησαν στα μέσα του 2016, με τη δωρεά στη δρα Φλώρα Καραγιάννη 6.100 βιβλίων και ενός πολύτιμου αρχείου με σπάνια φωτογραφικά, αρχιτεκτονικά και επιστημονικά ντοκουμέντα από τον ομότιμο καθηγητή Βυζαντινής Αρχαιολογίας του Πρίνστον Σλόμπονταν Τσούρτσιτς και της συζύγου του, της αρχιτέκτονος Ευαγγελίας Χατζητρύφωνος, τ. προϊσταμένης του υπουργείου Πολιτισμού, λίγο πριν τον θάνατό της (14/9/2016). Στον πυρήνα της βιβλιοθήκης του Τσούρτσιτς σύντομα προστέθηκε μία ακόμη δωρεά 7.500 τόμων από τον επίκουρο καθηγητή Βυζαντινής Αρχαιολογίας Γεώργιο Φουστέρη, ενώ υπήρξε βούλησή να δωρίσουν τις αξιόλογες συλλογές βιβλίων και το αρχειακό υλικό τους σπουδαίοι βυζαντινολόγοι και σλαβολόγοι καθηγητές, όπως ο Ευάγγελος Χρυσός, ο Ευθύμιος Τσιγαρίδας και η Κάτια Λοβέρδου – Τσιγαρίδα, η Χρυσάνθη Μαυροπούλου – Τσιούμη, η οικογένεια του Αντώνιου-Αιμίλιου Ταχιάου, οι Φαίδων και Γιάννα Μαλιγκούδη, η Ολγα Λόσεβα, άνθρωποι όλοι τους που αφιέρωσαν τη ζωή τους στη μελέτη και στην έρευνα του Βυζαντίου.

«Αυτό που ενώνει την πρωτοβουλία μας είναι η αγάπη μας για το Βυζάντιο. Η οικουμενικότητα του Βυζαντίου ήταν κύριο χαρακτηριστικό μιας τεράστιας περιοχής που εξελίχθηκε σε μεγάλη αυτοκρατορία», εξηγεί για τον τίτλο του νεοσύστατου φορέα η βυζαντινολόγος δρ Φλώρα Καραγιάννη. Το εγχείρημα των Θεσσαλονικέων αγκάλιασε από την πρώτη στιγμή ο Οικουμενικός Πατριάρχης  κ.κ. Βαρθολομαίος, ο οποίος στηρίζει τον νέο φορέα σε κάθε του βήμα. Τον ενθουσιασμό αλλά και τη στήριξή τους εξέφρασαν εγγράφως κατά την ιδρυσή του ο τότε δήμαρχος Θεσσαλονίκης Γιάννης Μπουτάρης, προσωπικότητες όπως ο ακαδημαϊκός Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος και η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, η πρύτανης του Παντείου Ισμήνη Κριάρη, ο διευθυντής του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών Ταξιάρχης Κόλλιας, ο ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ Γιώργος Βελένης, ενώ ο αρχιτέκτων-ιστορικός του βιβλίου Κωνσταντίνος Στ. Στάικος ήδη προσφέρθηκε να σχεδιάσει την οργάνωση των βιβλιοθηκών και να αναλάβει αφιλοκερδώς την αρχιτεκτονική επίβλεψη του εσωτερικού χώρου στο κτίριο που θα στεγάσει τη «Βυζαντινή Οικουμένη».

«Η Θεσσαλονίκη σήμερα διασώζει σημαντικά βυζαντινά μνημεία ενταγμένα στη λίστα παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO, τα οποία διαχειρίζεται το υπουργείο Πολιτισμού. Έχει ένα σπουδαίο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, το πανεπιστήμιο, το Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων, που καθένα τους ενισχύει και προβάλλει, από την πλευρά του, τον βυζαντινό χαρακτήρα της», εξηγεί στην εφημερίδα «Καθημερινή» η κ. Καραγιάννη. «Το νέο κέντρο», διευκρινίζει, «δεν αντικαθιστά ούτε υποκαθιστά το σπουδαίο έργο που επιτελούν θεσμικά οι υπάρχοντες φορείς της πόλης. Τουναντίον, ως προϊόν ιδιωτικής πρωτοβουλίας, προτίθεται να παράσχει σε κάθε ενδιαφερόμενο τη δυνατότητα αξιοποίησης ενός ακόμη μέσου για τη μελέτη του Βυζαντίου. Η λειτουργία του», εξηγεί, «δεν θα περιορίζεται μόνο σε στενά ακαδημαϊκά πλαίσια. Μια βιβλιοθήκη στον 21ο αιώνα πρέπει να είναι ένας ζωντανός οργανισμός, ένας τόπος συνάντησης ανοικτός τόσο στο εξειδικευμένο όσο και στο ευρύτερο κοινό».

 

                                                   Η κεντρική πύλη του κάστρου στο Χαλέπι της Συρίας, σε φωτογραφία του 1937.

 

Η κοσμική διάσταση

Μια άλλη διάσταση δίνει η Πολυξένη Αδάμ – Βελένη, προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, για τη λειτουργία ενός ερευνητικού κέντρου που «κουμπώνει», όπως λέει, με την πρόσφατη αποκάλυψη της κοσμικής βυζαντινής πόλης. «Η Θεσσαλονίκη», επισημαίνει, «είναι η μοναδική ευρωπαϊκή πόλη που διασώζει μεγάλο αριθμό μνημείων των Βυζαντινών χρόνων. Οι 15 βυζαντινές εκκλησίες της, ωστόσο, έως πρόσφατα, αναδείκνυαν μόνο τον θρησκευτικό χαρακτήρα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Απτά τεκμήρια του κοσμικού βυζαντινού κράτους δεν υπήρχαν. Είχαν καταστραφεί.

Τα αρχαιολογικά ευρήματα του μετρό, στην υπόγεια Decumanus Maximus του σταθμού Βενιζέλου, και οι αρχαιότητες με τα μοναδικά αστικά κατάλοιπα (σπίτια, καταστήματα κ.ά.) της μεσοβυζαντινής πόλης (7ος-13ος αι.) στον σταθμό Αγίας Σοφίας αποτελούν αντιπροσωπευτικά δείγματα του αστικού κοσμικού χαρακτήρα της Θεσσαλονίκης στα χρόνια του Βυζαντίου.

H Μονή Μυρελαίου  στην Κωνσταντινούπολη, 1934

Οι υπόγειοι αρχαιολογικοί τόποι που θα γίνουν επισκέψιμοι στο πλαίσιο της στρατηγικής ανάδειξης από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης, μαζί με το μοναδικό στον κόσμο βυζαντινό λουτρό που διασώζεται στην Άνω Πόλη, τις δεκαπέντε βυζαντινές εκκλησίες και τα Τείχη, θα συμπληρώνουν την ταυτότητα (κοσμική και θρησκευτική) της δεύτερης μετά την Κωνσταντινούπολη πόλης της Bυζαντινής Aυτοκρατορίας.

Τα νέα βυζαντινά ευρήματα του μετρό αλλάζουν τον αρχαιολογικό χάρτη της Θεσσαλονίκης. Σε αυτή τη νέα διαμόρφωση, η «Βυζαντινή Οικουμένη» έρχεται να παίξει σπουδαίο ρόλο με πολυεπίπεδες διεθνείς συνεργασίες. «Η Θεσσαλονίκη», όπως λέει στην «Κ» ο ομότιμος καθηγητής Χριστιανικής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο ΑΠΘ Ευθύμιος Ν. Τσιγαρίδας, «έχει όλες τις προϋποθέσεις να καταστεί διεθνές κέντρο μελέτης και προβολής του βυζαντινού πολιτισμού και της ακτινοβολίας που άσκησε στον σλαβικό κόσμο».

Την ίδια άποψη έχουν και αξιόλογοι ξένοι βυζαντινολόγοι, εκπρόσωποι επιστημονικών φορέων της Ευρώπης, που ξεκινούν συνεργασίες με τη «Βυζαντινή Οικουμένη». Μεταξύ αυτών, φορείς της Ιταλίας, της Κύπρου αλλά και σπουδαία επιστημονικά δίκτυα, όπως το διεθνές επιστημονικό Δίκτυο Pax Byzantino-Slava, το Διεθνές Κέντρο Ορθόδοξων Λαών με έδρα τη Ναϊσσό της Σερβίας για ζητήματα που αφορούν τις εκκλησιαστικές σχέσεις ανάμεσα στους ορθόδοξους λαούς στο πλαίσιο της λεγόμενης «βυζαντινής Κοινοπολιτείας», όπως αποκαλύπτει στην «Κ» η επίκουρη καθηγήτρια Αγγελική Δεληκάρη.

 

Η Μονή Στουδίου στην Κωνσταντινούπολη , 1934.

«Κέντρα για την έρευνα του βυζαντινού πολιτισμού λειτουργούν σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις. Ωστόσο, το καθένα από αυτά εξειδικεύεται σε διαφορετικά επιστημονικά πεδία (θρησκεία, λογοτεχνία, τέχνη, ιστορία, αρχιτεκτονική κ.ά.)», εξηγεί στην «Κ» ο πρόεδρος της Ενωσης Βυζαντινολόγων της Ιταλίας, Αντόνιο Ρίγκο, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βενετίας.

«Είναι προφανές», μας λέει, «ότι ένα κέντρο διεθνούς εμβέλειας, όπως η “Βυζαντινή Οικουμένη” θα είναι σημαντικό τόσο για τους Έλληνες όσο και για εμάς τους ξένους, γιατί ιστορικά η Θεσσαλονίκη είναι η πιο σημαίνουσα βυζαντινή πόλη όχι μόνο για την Ελλάδα και τα Βαλκάνια αλλά και για τη Δύση». Αντίστοιχο κέντρο, διευκρινίζει ο κ. Ρίγκο, δεν υπάρχει στην Ιταλία μολονότι το ενδιαφέρον των σπουδαστών για το Βυζάντιο (ειδικά μέσω των erasmus plus) αυξήθηκε κατακόρυφα τα τελευταία χρόνια στα πανεπιστήμια ειδικά του βορρά, τα οποία χρηματοδοτούμενα πλέον, λόγω κρίσης, και από ιδιωτικές εταιρείες, αναπτύσσουν μεγάλη δράση με ευρωπαϊκά και άλλα προγράμματα σπουδών. Στο πλαίσιο αυτό, τόσο η Ιταλική Επιτροπή Bυζαντινών Σπουδών, αλλά και μεγάλα πανεπιστήμια της Ιταλίας θα συνεργαστούν με τη «Βυζαντινή Οικουμένη» για έρευνες υψηλού επιπέδου που θα προσελκύσουν τους ξένους επιστήμονες.

 

Η  Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπλη, 1934

«Πέρα από την τέχνη, τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία, την ιστορία των θρησκειών, αν κάτι επιπλέον μας διδάσκει το Βυζάντιο σήμερα», λέει ο Αντόνιο Ρίγκο, «είναι ότι το Ισλάμ, οι κρίσεις (πολιτικές, οικονομικές), οι μετακινήσεις πληθυσμών στη σύγχρονη Δύση έχουν πολλές ομοιότητες, ανάλογες με εκείνες που αντιμετώπισε ο κόσμος του Βυζαντίου. Ας εμβαθύνουμε στην ιστορία του, για να διδαχθούμε».

 

 Οι πρόσφατες εξελίξεις

Η πανδημία ανέτρεψε σχέδια και προγραμματισμούς. Συμφωνίες που ήταν έτοιμες να κλείσουν μπήκαν στα συρτάρια, άλλες άλλαξαν κατεύθυνση. Έτοιμη σχεδόν για τη λειτουργία της ήταν και η «Βυζαντινή Οικουμένη», αλλά το ξέσπασμα της υγειονομικής κρίσης καθήλωσε το αρχικό σχέδιο για την εγκατάστασή της σε διατηρητέο κτίριο της Θεσσαλονίκης. Οι δυσκολίες ωστόσο δεν σταμάτησαν την ορμή της ιδρυτικής ομάδας να βρει τον εναλλακτικό χώρο που θα στεγάσει την πλούσια βιβλιοθήκη, το αρχείο και τις δραστηριότητές της. Κι ενώ όλα έδειχναν ότι η ιδιωτική πρωτοβουλία βυζαντινολόγων και βυζαντινόφιλων να ιδρύσουν ένα διεθνές ερευνητικό κέντρο για τον βυζαντινό κόσμο είχε «παγώσει», η λύση βρέθηκε και μάλιστα εν μέσω καραντίνας. Ένα άλλο ιστορικό κτίριο της πόλης ανοίγει για να χωρέσει χιλιάδες βιβλία, σπάνια φωτογραφικά, αρχιτεκτονικά και επιστημονικά ντοκουμέντα που έχει συγκεντρώσει έως σήμερα ο νέος φορέας, μέρος των οποίων έχει ήδη ψηφιοποιηθεί.

Το διατηρητέο οίκημα του Κέντρου Διαφύλαξης Αγιορείτικης Κληρονομιάς (ΚεΔΑΚ) στην οδό Πραξιτέλους 7 και Ζαΐμη (περιοχή παλαιού Αρχαιολογικού Μουσείου) θα είναι η μόνιμη έδρα της «Βυζαντινής Οικουμένης». Με το σύμφωνο συνεργασίας μεταξύ του υφυπουργείου Εσωτερικών (Μακεδονίας – Θράκης), του ΚεΔΑΚ και του σωματείου «Βυζαντινή Οικουμένη» αφενός ξεκινάει η δράση ενός ακόμη κέντρου έρευνας του βυζαντινού πολιτισμού, αφετέρου αξιοποιείται ένα από τα σπουδαία κτίσματα της αστικής αρχιτεκτονικής των αρχών του 20ού αιώνα. 

 

Το κτίριο του ΚεΔΑΚ, γνωστό ως οικία Παπακωνσταντίνου, χαρακτηρισμένο «ως έργο τέχνης που παρουσιάζει ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό και μορφολογικό ενδιαφέρον» (17-9-1992), έχει μακρά ιστορία. Χτισμένο το 1908 σε οικόπεδο εμβαδού 662 τ.μ., στην όψιμη περίοδο του εκλεκτικισμού, περιήλθε στην κυριότητα του ΚεΔΑΚ το 1984 έπειτα από δωρεά, εν ζωή, της Φωτεινής χήρας Νικολάου Χριστοδούλου. Αποτελούσε κληρονομιά και διαθήκη του ανιψιού της δωρήτριας, Κωνσταντίνου Παπακωνσταντίνου, ο οποίος ως φίλος του Αγίου Ορους είχε εκφράσει την επιθυμία να στηρίξει το νεοσύστατο τότε ΚεΔΑΚ. Ο ίδιος το κληρονόμησε από τη μητέρα του Σμαρώ, χήρα Αστέριου Παπακωνσταντίνου, η οποία αγόρασε το ακίνητο το 1915 από τον Αχμέτ Νεδίν Βέη, που φέρεται ως ο πρώτος ιδιοκτήτης της οικίας. Σήμερα, κρυμμένο ανάμεσα σε πολυκατοικίες, αποτελεί ένα από τα ελάχιστα δείγματα μιας περιοχής και μιας εποχής, όταν λίγο πριν από το τέλος της οθωμανικής κυριαρχίας οι εύπορες μεσοαστικές οικογένειες έκτιζαν μεγάλες κατοικίες για μόνιμη εγκατάσταση ή παραθέριση αναμορφώνοντας την έως τότε αγροτική όψη της ανατολικής Θεσσαλονίκης.

Στους χώρους του φυλάσσεται μέρος της βιβλιοθήκης του ΚεΔΑΚ. Το διατηρητέο, μας πληροφορεί ο διευθυντής του ΚεΔΑΚ Ηλίας Π. Περτζινίδης, αποκαταστάθηκε την περίοδο 1996-1997 υπό την επίβλεψη του ΚεΔΑΚ, ωστόσο η «μη συνεχόμενη χρήση του, η περιστασιακή και αποσπασματική συντήρησή του είχαν ως αποτέλεσμα να προκληθούν φθορές, κάποιες από τις οποίες οφείλονται στην εισερχόμενη υγρασία από τη στέγη». Με μια νέα μελέτη, η οποία εγκρίθηκε από τις υπηρεσίες Νεοτέρων Μνημείων και Αρχιτεκτονικής του δήμου, οι φθορές θα αντιμετωπιστούν άμεσα ώστε να ανοίξει στο κοινό το ερχόμενο καλοκαίρι.

Τι σημαίνει για τη Θεσσαλονίκη και για τα Βαλκάνια η λειτουργία ενός διεθνούς ερευνητικού κέντρου για το Βυζάντιο; «Μια βιβλιοθήκη στον 21ο αιώνα πρέπει να είναι ένας ζωντανός οργανισμός, ένας ανοιχτός προσβάσιμος τόπος που δεν θα περιορίζεται στα στενά ακαδημαϊκά πλαίσια», εξηγεί η πρόεδρος του σωματείου «Βυζαντινή Οικουμένη» δρ Φλώρα Καραγιάννη. Εύκολη πρόσβαση στον 21ο αιώνα σημαίνει και ψηφιοποίηση. Την ανέλαβε το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων (ΕΚΕΒΥΜ) έπειτα από παραχώρηση του υλικού γι’ αυτό τον σκοπό και, όπως διευκρινίζει στην «Κ» η πρόεδρος του ΕΚΕΒΥΜ  Ναταλία Πούλου, μέρος του ψηφιοποιημένου αρχείου θα είναι σύντομα διαθέσιμο από τις ιστοσελίδες του ΕΚΕΒΥΜ.

Οι συλλογές της «Βυζαντινής Οικουμένης» αριθμούν πάνω από 50.000 βιβλία και 200.000 φωτογραφικά, αρχιτεκτονικά και επιστημονικά ντοκουμέντα που συγκεντρώθηκαν τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Πυρήνα τους αποτέλεσε η δωρεά προς την κ. Φλώρα Καραγιάννη 6.100 βιβλίων και του σπάνιου αρχείου του ομότιμου καθηγητή Βυζαντινής Αρχαιολογίας στο Πρίνστον, Σλόμπονταν Τσούρτσιτς, και της συζύγου του αρχιτέκτονα, Ευαγγελίας Χατζητρύφωνος, λίγο πριν από τον θάνατό τους. Στην πρώτη δωρεά προστέθηκαν 7.500 βιβλία του επίκουρου καθηγητή Βυζαντινής Αρχαιολογίας Γιώργου Φουστέρη, οι βιβλιοθήκες και τα αρχεία κι άλλων πανεπιστημιακών, των Νίκου Μουτσόπουλου, Φαίδωνα Μαλιγκούδη, Γιάννας Κατσόβσκα-Μαλιγκούδη, Αγγελικής Δεληκάρη, Αιμίλιου Μαυρουδή, Παναγιώτη Σωτηρούδη, Χρυσάνθης Μαυροπούλου-Τσιούμη και της πρόωρα εκλιπούσης Ολγας Λόσεβα.

«Η Θεσσαλονίκη ήταν πολύ τυχερή. Απέκτησε το αρχείο του Τσούρτσιτς, ενός σπουδαίου επιστήμονα στον τομέα των βυζαντινών σπουδών. Πρόκειται για μια από τις πιο πλούσιες, οργανωμένες και ειδικές βιβλιοθήκες που αφορούν την ιστορία της βυζαντινής και οθωμανικής αρχιτεκτονικής στα Βαλκάνια. Για να δημιουργήσει κανείς σήμερα μια τέτοια βιβλιοθήκη χρειάζεται χρήμα και χρόνο», αναφέρει στην «Κ» ο καθηγητής Σρτζαν Πιριβάτριτς, πρόεδρος της Σερβικής Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών. «Η σημασία ενός Κέντρου δεν είναι μόνο επιστημονική, αλλά πρωτίστως πολιτισμική και πνευματική, ειδικά σε μια σπουδαία πόλη του Βυζαντίου που επέδρασε στη διαμόρφωση των πολιτιστικών προτύπων στα Βαλκάνια μέσω της δράσης των αδελφών Κυρίλλου και Μεθοδίου και στους μεταγενέστερους αιώνες. Η Ελλάδα διατήρησε τη βυζαντινή κληρονομιά της. Σε αυτό συνέβαλε και το επιστημονικό έργο του Τσούρτσιτς, μέσω του οποίου χτίστηκε η συνεργασία μεταξύ Ελλάδας και Σερβίας. Είμαστε πρόθυμοι να τη συνεχίσουμε συνεισφέροντας και μέσω της “Βυζαντινής Οικουμένης”».

Καθημερινή 02.07.2018 & 19.02.2021 άρθρα της κας Γιώτα Μυρτσιώτη

https://www.facebook.com/ByzantineOecoumene/