Οι Αγιατολάχ του Τρόμου: Από τη Βηρυτό του 1983 στο Ιράν του 21ου αιώνα

 

Οι Αγιατολάχ του Τρόμου: Από τη Βηρυτό του 1983 στο Ιράν του 21ου αιώνα

Στις 23 Οκτωβρίου 1983, λίγο πριν ξημερώσει στη Βηρυτό, ένα φορτηγό γεμάτο εκρηκτικά διέσπασε την πύλη του στρατοπέδου των Αμερικανών πεζοναυτών και ανατινάχθηκε, σκοτώνοντας 241 στρατιώτες. Λίγα λεπτά αργότερα, παρόμοια επίθεση έπληξε τη γαλλική δύναμη, αφήνοντας πίσω της 58 νεκρούς αλεξιπτωτιστές. Οι επιθέσεις αποδόθηκαν σε σιιτική εξτρεμιστική οργάνωση που συνδεόταν με το επαναστατικό καθεστώς της Τεχεράνης.

Για πολλούς στη Δύση, εκείνη η ημέρα υπήρξε το πρώτο σοκ. Για άλλους, ήταν η αρχή της συνειδητοποίησης ότι η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 δεν περιοριζόταν στα σύνορα του Ιράν.

Σήμερα, πάνω από τέσσερις δεκαετίες μετά, το ερώτημα παραμένει επίκαιρο: πόσο επικίνδυνο είναι το ιρανικό καθεστώς – όχι μόνο για τη Δύση, αλλά και για τον ίδιο τον ιρανικό λαό;

Η Επανάσταση που έγινε καθεστώς

 

Η ανατροπή του Σάχη το 1979 παρουσιάστηκε ως λαϊκή εξέγερση κατά της διαφθοράς και της αυταρχικότητας. Σύντομα όμως μετατράπηκε σε θεοκρατικό σύστημα απόλυτης εξουσίας, με επικεφαλής τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.

Το νέο καθεστώς οικοδομήθηκε πάνω σε τρεις βασικούς πυλώνες:

1.      Θεοκρατικός έλεγχος της πολιτικής εξουσίας

2.      Επαναστατική ιδεολογία εξαγωγής της “Ισλαμικής Επανάστασης”

3.      Σύστημα εσωτερικής καταστολής μέσω Φρουρών της Επανάστασης και παραστρατιωτικών σωμάτων

Κατά τη δεκαετία του ’80, η Τεχεράνη στήριξε και εκπαίδευσε ένοπλες οργανώσεις στον Λίβανο, στο Ιράκ και αλλού. Από εκείνη την περίοδο γεννήθηκε και η Χεζμπολάχ, που εξελίχθηκε σε στρατηγικό εργαλείο της ιρανικής περιφερειακής πολιτικής.

Η έννοια των «δικτύων θανάτου», όπως περιγραφόταν τότε, σήμερα μεταφράζεται σε ένα πλέγμα ένοπλων οργανώσεων και πολιτοφυλακών – από τον Λίβανο και τη Συρία μέχρι την Υεμένη – που λειτουργούν ως προέκταση της ιρανικής ισχύος.

Από τον Χομεϊνί στον Χαμενεΐ

Μετά τον θάνατο του Χομεϊνί το 1989, ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ ανέλαβε την ανώτατη ηγεσία. Το σύστημα όχι μόνο δεν χαλάρωσε, αλλά σταδιακά έγινε πιο σύνθετο και πιο σκληρό.

Η Ισλαμική Δημοκρατία ανέπτυξε:

• Πυραυλικό πρόγραμμα μεγάλης εμβέλειας
• Πυρηνικό πρόγραμμα που προκάλεσε διεθνείς κυρώσεις
• Ισχυρό μηχανισμό κυβερνοπολέμου
• Δίκτυα επιρροής σε όλη τη Μέση Ανατολή

Παράλληλα, στο εσωτερικό, κάθε κύμα αμφισβήτησης αντιμετωπίστηκε με καταστολή:

• Φοιτητικές εξεγέρσεις το 1999
• Μαζικές διαδηλώσεις το 2009 («Πράσινο Κίνημα»)
• Διαμαρτυρίες για την οικονομική κρίση το 2017–2019
• Η εξέγερση «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» το 2022 μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί

Οι εικόνες Ιρανών γυναικών που αφαιρούσαν δημόσια τη μαντίλα τους έδειξαν ότι η σύγκρουση δεν είναι μόνο γεωπολιτική – είναι βαθιά κοινωνική και πολιτισμική.

 Η Δύση ανάμεσα σε αποτροπή και συμβιβασμό

 

Ένα παλαιό άρθρο της δεκαετίας του ’80 με τίτλο "Οι Ιρανοί Αγιατολαχ του τρόμου" του NATHAN M. ADAMS κατηγορούσε τις ΗΠΑ για αδράνεια. Σήμερα η εικόνα είναι πιο περίπλοκη.

Από τις βαριές κυρώσεις της δεκαετίας του 2010 μέχρι τη συμφωνία για τα πυρηνικά (JCPOA) το 2015 και την αποχώρηση των ΗΠΑ το 2018, η δυτική πολιτική ταλαντεύεται μεταξύ πίεσης και διαπραγμάτευσης.

Η ρητορική περί «μέγιστης πίεσης» δεν κατέρριψε το καθεστώς. Οι διαπραγματεύσεις δεν το μεταμόρφωσαν. Αντιθέτως, η ηγεσία της Τεχεράνης απέδειξε αξιοσημείωτη ικανότητα επιβίωσης.

Το ερώτημα παραμένει:
Μπορεί η διεθνής κοινότητα να περιορίσει ένα θεοκρατικό καθεστώς που στηρίζεται τόσο στην ιδεολογία όσο και στην καταστολή;

Η εσωτερική ρωγμή

 

Το πιο κρίσιμο στοιχείο σήμερα δεν είναι ίσως η εξωτερική απειλή, αλλά η εσωτερική φθορά.

• Ο πληθωρισμός και η ανεργία πλήττουν τη νεολαία.
• Μεγάλο μέρος του πληθυσμού είναι κάτω των 35 ετών και δεν έχει βιώματα από την Επανάσταση του 1979.
• Η κοινωνία είναι περισσότερο μορφωμένη και συνδεδεμένη ψηφιακά από ποτέ.

Οι Ιρανοί που διαδηλώνουν δεν ζητούν απαραίτητα δυτική επιρροή· ζητούν κανονικότητα, ελευθερίες και οικονομική προοπτική.

Η αντίφαση είναι εμφανής:
Ένα καθεστώς που μιλά στο όνομα του Θεού, αλλά κυβερνά με μηχανισμούς φόβου.

 Από τη Βηρυτό στο σήμερα

 

Οι επιθέσεις του 1983 υπήρξαν σημείο καμπής. Έδειξαν ότι η νέα ιρανική ηγεσία ήταν διατεθειμένη να χρησιμοποιήσει ασύμμετρες μεθόδους πολέμου.

Σήμερα, το μοντέλο αυτό έχει εξελιχθεί:

• Δίκτυα πολιτοφυλακών αντί για άμεση σύγκρουση
• Υβριδικός πόλεμος αντί για παραδοσιακή αναμέτρηση
• Περιφερειακή επιρροή μέσω πληρεξουσίων

Ωστόσο, η μεγαλύτερη πρόκληση για το καθεστώς ίσως να μην έρχεται από έξω, αλλά από μέσα.

Το ανοιχτό ερώτημα

 

Το παλαιό άρθρο κατέληγε με προειδοποίηση: αν δεν υπάρξει αποφασιστική στάση, η τρομοκρατία θα εξαπλωθεί.

Σήμερα, το δίλημμα είναι πιο σύνθετο:

• Πίεση χωρίς διάλογο μπορεί να ενισχύσει τη σκληροπυρηνική πτέρυγα.
• Διάλογος χωρίς όρους μπορεί να νομιμοποιήσει την καταστολή.

Και στο μεταξύ, οι απλοί Ιρανοί συνεχίζουν να πληρώνουν το τίμημα.

Η ιστορία δείχνει ότι τα καθεστώτα που στηρίζονται αποκλειστικά στον φόβο μπορεί να διαρκέσουν – αλλά δεν μένουν αλώβητα από τον χρόνο.

Το αν το μέλλον του Ιράν θα καθοριστεί από εξωτερικές πιέσεις ή από εσωτερική μεταμόρφωση παραμένει ανοιχτό.

Ένα είναι βέβαιο:
Το 1983 ήταν μόνο η αρχή μιας ιστορίας που δεν έχει ακόμη τελειώσει.

 

 

📚 Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Βιβλία

·         Abrahamian, Ervand. A History of Modern Iran. Cambridge University Press, 2008.

·         Axworthy, Michael. Revolutionary Iran: A History of the Islamic Republic. Penguin, 2013.

·         Milani, Abbas. The Shah. Palgrave Macmillan, 2011.

·         Takeyh, Ray. Guardians of the Revolution: Iran and the World in the Age of the Ayatollahs. Oxford University Press, 2009.

·         Kepel, Gilles. Jihad: The Trail of Political Islam. Harvard University Press, 2002.

·         Wehrey, Frederic. The Burning Shores: Inside the Battle for the New Libya and the Rise of ISIS. (για το περιφερειακό πλαίσιο ισλαμιστικών κινημάτων)

Εκθέσεις & Αναλύσεις

·         U.S. State Department – Country Reports on Terrorism (ετήσιες εκθέσεις)

·         International Crisis Group – Αναλύσεις για Ιράν & Μέση Ανατολή

·         Amnesty International – Εκθέσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο Ιράν

·         Human Rights Watch – Ετήσιες αναφορές για το Ιράν

Ακαδημαϊκά Περιοδικά

·         Middle East Journal

·         International Security

·         Foreign Affairs

·         Survival (IISS Journal)

 

Παρακάτω σας δίνουμε για λόγους ιστορικούς και μια περίληψη του άρθρου «Οι Ιρανοί Αγιατολάχ του Τρόμου», του Nathan M. Adams

 Οι Ιρανοί Αγιατολάχ του Τρόμου

Μια αναδρομή στο άρθρο που προειδοποιούσε τη Δύση τη δεκαετία του ’80

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, ένα εκτενές δημοσίευμα με τίτλο «Οι Ιρανοί Αγιατολάχ του Τρόμου» επιχειρούσε να χαρτογραφήσει την ανερχόμενη απειλή που, κατά τον συγγραφέα, αντιπροσώπευε η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν για τη Δύση και τη Μέση Ανατολή.

Αφετηρία του άρθρου ήταν οι πολύνεκρες επιθέσεις της 23ης Οκτωβρίου 1983 στη Βηρυτό, όταν βομβιστικές ενέργειες αυτοκτονίας έπληξαν το στρατόπεδο των Αμερικανών Πεζοναυτών και τη γαλλική ειρηνευτική δύναμη, προκαλώντας εκατοντάδες θύματα. Οι επιθέσεις παρουσιάζονται ως μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου «εξαγωγής της Ισλαμικής Επανάστασης», που καθοδηγούνταν από το καθεστώς του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.

Το άρθρο υποστηρίζει ότι το ιρανικό καθεστώς δεν περιοριζόταν στην εσωτερική του ανασυγκρότηση μετά την ανατροπή του Σάχη το 1979, αλλά επιδίωκε ενεργά τη δημιουργία διεθνούς δικτύου επιρροής και ένοπλης δράσης. Στο πλαίσιο αυτό, περιγράφονται τρομοκρατικές επιθέσεις, απαγωγές και αεροπειρατείες της εποχής ως εκφάνσεις ενός οργανωμένου συστήματος που αξιοποιούσε ιδεολογική κατήχηση, στρατόπεδα εκπαίδευσης και διασυνδέσεις με άλλες εξτρεμιστικές οργανώσεις.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο των Φρουρών της Επανάστασης και των παραστρατιωτικών σωμάτων, καθώς και στη θεοκρατική δομή εξουσίας που επέτρεπε στους Αγιατολάχ και τους μουλάδες να ελέγχουν πολιτικά, κοινωνικά και δικαστικά την ιρανική κοινωνία. Το καθεστώς περιγράφεται ως σύστημα απόλυτης ιδεολογικής πειθαρχίας, όπου η αντιπολίτευση καταστέλλεται και η έννοια του «μαρτυρίου» προβάλλεται ως ύψιστη αρετή.

Παράλληλα, το δημοσίευμα ασκεί έντονη κριτική στη στάση των Ηνωμένων Πολιτειών και των ευρωπαϊκών χωρών, κατηγορώντας τες για αδράνεια και αντιφατική πολιτική. Υποστηρίζει ότι η συνέχιση εμπορικών συναλλαγών και η απουσία αποφασιστικής αντίδρασης ενίσχυαν, αντί να περιορίζουν, τη γεωπολιτική αυτοπεποίθηση της Τεχεράνης.

Το άρθρο κλείνει με την προειδοποίηση ότι, εάν η Δύση δεν αναπτύξει ενιαία και σταθερή στρατηγική απέναντι στο ιρανικό καθεστώς, η επιρροή του θα εξαπλωθεί περαιτέρω. Μέσα στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου, το κείμενο αποτυπώνει τον φόβο μιας εποχής που έβλεπε στην Ισλαμική Δημοκρατία όχι απλώς έναν περιφερειακό δρώντα, αλλά έναν ιδεολογικό και γεωπολιτικό αντίπαλο με παγκόσμιες φιλοδοξίες.

Σήμερα, δεκαετίες μετά, το άρθρο παραμένει ένα χαρακτηριστικό ντοκουμέντο της δυτικής αντίληψης για το Ιράν των πρώτων επαναστατικών χρόνων – και ταυτόχρονα ένα σημείο αναφοράς για τη συζήτηση γύρω από τη διαχρονική στρατηγική και τη φύση του καθεστώτος της Τεχεράνης.

Περίληψη από το ομότιτλο άρθρο στο περιοδικό «ΕΠΙΛΟΓΕΣ από το RD» 09/85