Η έννοια του Δικαίου στο Τρίτο Ράιχ και ο δικαστής Georg Konrad Morgen

 

Η έννοια του Δικαίου στο Τρίτο Ράιχ

Ο Georg Konrad Morgen και η τραγωδία της νομικής συνείδησης

 

I. Εισαγωγή: Όταν ο νόμος υπηρετεί το έγκλημα

Το Τρίτο Ράιχ υπήρξε ένα από τα πιο τρομακτικά παραδείγματα του πώς ένα κράτος μπορεί να μετατρέψει το δίκαιο σε εργαλείο βίας. Δεν επρόκειτο για κατάρρευση του νόμου, αλλά για μεθοδική νομιμοποίηση του εγκλήματος.

Στο πλαίσιο αυτό, η μορφή του Georg Konrad Morgen, δικαστή των SS, λειτουργεί ως καθρέφτης μιας ολόκληρης εποχής. Ήταν ο άνθρωπος που πίστεψε ότι μπορούσε να υπηρετήσει τη δικαιοσύνη εντός ενός εγκληματικού καθεστώτος• ότι το δίκαιο μπορούσε να διατηρήσει την ουσία του, ακόμη και όταν είχε αποκοπεί από κάθε ανθρώπινη αξία.

Η περίπτωση του Morgen δεν είναι απλώς βιογραφική. Είναι φιλοσοφικό σύμπτωμα. Δείχνει πώς η νομιμότητα μπορεί να αποκοπεί από τη νομιμοποίηση, και ο τύπος του νόμου να επιβιώσει ως κενό κέλυφος, χωρίς δικαιοσύνη.

II. Η νομική «τάξη» των SS: Ηθική χωρίς ανθρωπισμό

Ο Heinrich Himmler είχε κατανοήσει ότι η εξουσία των SS δεν μπορούσε να στηριχθεί μόνο στη βία αλλά χρειαζόταν εσωτερική νομιμότητα. Έτσι οικοδόμησε ένα αυτόνομο σύστημα Δικαίου, το SS-Gerichtsbarkeit, που διέθετε δικούς του δικαστές, ανακριτές και κώδικες.

Η αποστολή του δεν ήταν να περιορίσει τη βαρβαρότητα, αλλά να την πειθαρχήσει. Στο ναζιστικό φαντασιακό, ο στρατιώτης των SS όφειλε να είναι άτεγκτα ηθικός — όχι απέναντι στον άνθρωπο, αλλά απέναντι στη «φυλή» και στο «καθήκον». Η διαφθορά, η προσωπική ιδιοτέλεια ή η ανεξέλεγκτη σκληρότητα θεωρούνταν παρεκκλίσεις, όχι επειδή ήταν ανήθικες, αλλά επειδή απειλούσαν τη συλλογική αποστολή της εξόντωσης.

Μέσα σ’ αυτό το σύστημα, ο Morgen ανέλαβε τον ρόλο του ανακριτή της “καθαρότητας”, ενός νομικού δηλαδή που υπερασπιζόταν όχι την ανθρώπινη ζωή, αλλά τη συνέπεια του μηχανισμού.

 

 

III. Ο Georg Konrad Morgen: Η γραφειοκρατία της ηθικής

Η περίπτωση του Morgen ενσαρκώνει τον τύπο του νομικού λειτουργού χωρίς ηθικό πυρήνα, του ανθρώπου που αντικαθιστά το ερώτημα «τι είναι δίκαιο;» με το ερώτημα «τι είναι νόμιμο;».

Η δράση του ως ανακριτή σε στρατόπεδα συγκέντρωσης —όπως το Μπούχενβαλντ, το Άουσβιτς και το Λούμπλιν— είχε ως στόχο να εντοπίσει παραβάσεις πειθαρχίας, όχι εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Για τον Morgen, η μαζική θανάτωση ήταν θεσμοθετημένη, άρα «νόμιμη» όμως η κλοπή ενός δαχτυλιδιού από έναν νεκρό κρατούμενο ήταν παράνομη.

Έτσι, το δίκαιο απογυμνώθηκε από το περιεχόμενό του και μετατράπηκε σε κανονιστική τεχνική — ένα σύστημα κανόνων που δεν υπερασπιζόταν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αλλά τη λειτουργική αποτελεσματικότητα της εξουσίας.

IV. Η φιλοσοφική διάσταση: Από τον Kant στον Carl Schmitt

Η μεταμόρφωση του νόμου στο Τρίτο Ράιχ δεν ήταν τυχαία. Αντλούσε φιλοσοφικά θεμέλια από δύο αντίρροπες πηγές:

1.         Τον καντιανό τύπο του καθήκοντος, αποκομμένο από την ηθική αυτονομία του υποκειμένου.

Στα χέρια των SS, η έννοια του καθήκοντος μεταστράφηκε σε απόλυτη υπακοή — όχι στον ηθικό νόμο, αλλά στον Φύρερ.

2.         Τη θεωρία του Carl Schmitt, ο οποίος όριζε το δίκαιο ως απόφαση του κυρίαρχου («κυρίαρχος είναι όποιος αποφασίζει για την εξαίρεση»).

Ο Schmitt προσέφερε τη νομική λογική που επέτρεψε την εξαίρεση να γίνει κανόνας. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, το κράτος δεν παραβίαζε τον νόμο γιατι…. ήταν ο νόμος.

Ο Morgen υπήρξε προϊόν αυτής της σύνθεσης. Ένας δικαστής που πίστευε στην απόλυτη μορφή του νόμου, αλλά αγνόησε ότι η μορφή είχε αποκοπεί από το περιεχόμενο της δικαιοσύνης.

 

 

V. Το «παράδοξο του δικαστή των SS»

Ο Georg Konrad Morgen είναι ίσως ο πιο δραματικός εκπρόσωπος του παράδοξου του ναζιστή δικαστή. Ενός ανθρώπου που επιχείρησε να επιβάλει το «δίκαιο» σε ένα καθεστώς που είχε καταργήσει κάθε έννοια δικαιοσύνης.

Η δράση του δεν ήταν πράξη αντίστασης αλλά πράξη συστηματικής εξορθολόγισης του εγκλήματος. Η νομική του πίστη δεν στάθηκε φραγμός στο κακό αλλά έγινε ο μηχανισμός που το έκανε λογικό.

Όταν ο Morgen έφερε ενώπιον του στρατοδικείου τον Karl-Otto Koch, δεν αμφισβήτησε τη λειτουργία του Μπούχενβαλντ — απλώς επιδίωξε να αποκαταστήσει την «καλή του φήμη». Το δίκαιο έγινε τελετουργία εξαγνισμού της εξουσίας.

VI. Μετά τη Νυρεμβέργη: Η αθώωση ως ιστορικό σύμπτωμα

Μετά τον πόλεμο, ο Morgen κατέθεσε στη Δίκη της Νυρεμβέργης ως μάρτυρας κατηγορίας. Εμφανίστηκε ως ο δικαστής που είχε προσπαθήσει να «πολεμήσει την αδικία από μέσα».

Η αφήγηση αυτή βρήκε απήχηση στη μεταπολεμική Γερμανία, που είχε ανάγκη από μια εικόνα “καλών” λειτουργών μέσα στο κακό. Ο Morgen δεν καταδικάστηκε. Τελικά εργάστηκε ξανά ως νομικός.

Η αθώωσή του, ωστόσο, φωτίζει τη βαθύτερη τραγωδία. Η φιλελεύθερη δικαιοσύνη, αδυνατώντας να συλλάβει τη νομική φύση του ναζισμού, αντιμετώπισε ανθρώπους όπως ο Morgen ως «επαγγελματίες του δικαίου» και όχι ως υπηρέτες μιας παραμορφωμένης νομιμότητας.

Έτσι, το μεταπολεμικό κράτος δικαίου, για να επανιδρυθεί, χρειάστηκε να ξαναβρεί το χαμένο θεμέλιο του νόμου: την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

 

 

VII. Το δίλημμα του νόμου και η σιωπή του δικαστή

Η ιστορία του Georg Konrad Morgen μάς υπενθυμίζει ότι το δίκαιο δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο προστασίας ή ως όπλο εξόντωσης, ανάλογα με το ποιον υπηρετεί και ποιον αναγνωρίζει ως άνθρωπο.

Το Τρίτο Ράιχ δεν κατέρρευσε επειδή παραβίασε τον νόμο. Κατέρρευσε επειδή έκανε τον νόμο συνεργό του εγκλήματος. Κι ο Morgen, πιστός στον τύπο του δικαστή, παρέμεινε βουβός μπροστά στην ουσία της δικαιοσύνης.

Στην εποχή μας, όπου η νομιμότητα συχνά επιστρατεύεται για να νομιμοποιήσει την αυθαιρεσία, η μορφή του Morgen στέκει ως προειδοποίηση ότι το δίκαιο χωρίς ηθική συνείδηση δεν είναι παρά η πιο επικίνδυνη μορφή αδικίας.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

Georg Konrad Morgen (8 Ιουνίου 1909 – 4 Φεβρουαρίου 1982)

 

 

Ο Georg Konrad Morgen ήταν Γερμανός νομικός και δικαστής των SS, γνωστός κυρίως για τη δράση του ως ανακριτής εγκλημάτων διαφθοράς και εγκλημάτων πολέμου μέσα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για μια από τις πιο αμφιλεγόμενες φυσιογνωμίες του ναζιστικού καθεστώτος — ένας άνθρωπος που υπηρέτησε το σύστημα, αλλά και ερεύνησε εγκλήματα που διαπράχθηκαν από στελέχη του.

Σύντομο βιογραφικό

•          Γέννηση: Φρανκφούρτη, 1909.

•          Σπουδές: Νομικά σε Φρανκφούρτη, Ρώμη και Βερολίνο.

•          Σταδιοδρομία: Εισήλθε στο δικαστικό σώμα το 1939 και εντάχθηκε στα SS.

•          Θέση: Δικαστής στο SS-Gerichtsbarkeit, το σύστημα στρατιωτικής δικαιοσύνης των SS.

Ανακριτική δράση

Από το 1943 ο Morgen διορίστηκε ανακριτής για υποθέσεις διαφθοράς στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ερεύνησε περιπτώσεις κλοπής, κατάχρησης, απιστίας, και μη εξουσιοδοτημένων δολοφονιών — όχι επειδή αμφισβητούσε τη νομιμότητα των στρατοπέδων ή των εκτελέσεων, αλλά επειδή οι πράξεις αυτές θεωρούνταν παραβιάσεις της πειθαρχίας των SS.

Κατά τη διάρκεια της έρευνάς του:

•          Ερεύνησε τον διοικητή του Μπούχενβαλντ, Karl-Otto Koch, και τη σύζυγό του Ilse Koch, γνωστή για τη φήμη της ότι κρατούσε τρόπαια από δέρμα κρατουμένων (αν και αυτό δεν αποδείχθηκε νομικά).

•          Οδήγησε σε καταδίκη και εκτέλεση του Karl-Otto Koch από στρατοδικείο των SS το 1945.

•          Εξέτασε επίσης υποθέσεις στο Άουσβιτς, στο Λούμπλιν (Majdanek) και αλλού, και φέρεται να είχε ανακρίνει μέχρι και τον Rudolf Höss, διοικητή του Άουσβιτς.

 Ιδιότυπη στάση

Ο Morgen δεν ήταν αντιναζιστής. Ενεργούσε μέσα στο πλαίσιο της ναζιστικής νομοθεσίας. Πίστευε ότι τα SS έπρεπε να παραμείνουν «ηθικά καθαρά» και ότι εγκλήματα όπως η ιδιοποίηση περιουσιών ή οι «ανεπίσημες» δολοφονίες έβλαπταν το κύρος τους.

Ωστόσο, η δράση του είχε παράδοξα αποτελέσματα:

Μερικές έρευνες αποκάλυψαν την πραγματική φύση των στρατοπέδων εξόντωσης, κάτι που οδήγησε στην παύση των ερευνών του από ανώτερους. Το 1944 μετατέθηκε σε δευτερεύουσα θέση.

Μετά το τέλος του πολέμου

Μετά το 1945:

•          Συνελήφθη από τους Αμερικανούς και κατέθεσε ως μάρτυρας στη Δίκη της Νυρεμβέργης.

•          Εκεί περιέγραψε τα εγκλήματα που είχε διαπιστώσει, ισχυριζόμενος ότι προσπάθησε να τα αποκαλύψει.

•          Δεν καταδικάστηκε, καθώς θεωρήθηκε ότι ενεργούσε ως νομικός εντός του συστήματος.

•          Επέστρεψε στην πολιτική ζωή της Δυτικής Γερμανίας και εργάστηκε ξανά ως δικηγόρος.

•          Πέθανε το 1982.

Κληρονομιά και αποτίμηση

Ο Georg Konrad Morgen παραμένει μια διφορούμενη μορφή:

•          Για κάποιους, ένας νομικός που προσπάθησε να διατηρήσει το «δίκαιο» ακόμα και μέσα σε ένα εγκληματικό καθεστώς.

•          Για άλλους, συνένοχος που ερεύνησε επιλεκτικά και δεν αμφισβήτησε ποτέ την ουσία της ναζιστικής γενοκτονίας.

Συχνά περιγράφεται ως το «παράδοξο του ναζιστικού δικαστή»:

ένας άνθρωπος που, ενώ υπερασπιζόταν τη νομιμότητα, αγνόησε το γεγονός ότι ο ίδιος ο νόμος είχε γίνει όργανο του εγκλήματος.

 

ΠΗΓΕΣ

Α. Georg Konrad Morgen – Βιογραφία & Ρόλος στα SS

Κύριες μελέτες

1. Herbert, Ulrich. Best: Biographische Studien über Radikalismus, Weltanschauung und Vernunft 1903–1989. Bonn: J.H.W. Dietz, 1996.
   → Περιλαμβάνει εκτενή ανάλυση για το νομικό πλαίσιο των SS και το περιβάλλον στο οποίο έδρασε ο Morgen.
2. Allen, Michael Thad. The Business of Genocide: The SS, Slave Labor, and the Concentration Camps. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2002.
   → Αναφέρεται στις έρευνες του Morgen για διαφθορά στα στρατόπεδα.
3. Longerich, Peter. Heinrich Himmler: A Life. Oxford: Oxford University Press, 2012.
   → Αναφορές στον Morgen στο πλαίσιο της εσωτερικής «πειθαρχίας» των SS.
4. Wachsmann, Nikolaus. KL: A History of the Nazi Concentration Camps. London: Little, Brown, 2015.
   → Εξετάζει τον ρόλο του Morgen στις έρευνες για το Μπούχενβαλντ.
5. Browning, Christopher R. The Origins of the Final Solution. Lincoln: University of Nebraska Press, 2004.
   → Παρέχει ευρύτερο πλαίσιο για το σύστημα εξόντωσης μέσα στο οποίο λειτούργησε ο Morgen.

6. Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal (Nuremberg), Vol. 20–22.
   → Καταθέσεις του Morgen ως μάρτυρα.
7. U.S. National Archives (NARA) – Καταθέσεις και ανακριτικό υλικό σχετικό με τις εσωτερικές έρευνες των SS.

Β. Η έννοια του Δικαίου στο Τρίτο Ράιχ – Νομική & Φιλοσοφική Προσέγγιση

1. Fraenkel, Ernst. The Dual State: A Contribution to the Theory of Dictatorship. New York: Oxford University Press, 1941 (ανατύπ.).
   → Θεμελιώδες για την κατανόηση του «κανονικού» και «προνομιακού» κράτους.
2. Neumann, Franz. Behemoth: The Structure and Practice of National Socialism. New York: Harper & Row, 1942.
   → Ανάλυση του ναζιστικού κράτους ως αποδομημένου νομικού συστήματος.
3. Rüthers, Bernd. Die unbegrenzte Auslegung. Tübingen: Mohr Siebeck, 1968.
   → Για την ιδεολογική εργαλειοποίηση της ερμηνείας του δικαίου.
4. Müller, Ingo. Hitler's Justice: The Courts of the Third Reich. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1991.
   → Καίρια μελέτη για τη λειτουργία των δικαστηρίων στο Ράιχ.
5. Stolleis, Michael. A History of Public Law in Germany, 1914–1945. Oxford: Oxford University Press, 2004.
   → Συστηματική ανάλυση του δημοσίου δικαίου της περιόδου.
6. Schmitt, Carl. Political Theology (1922) και The Concept of the Political (1932).
   → Θεμελιώδη για την κατανόηση της θεωρίας της κυριαρχίας και της «εξαίρεσης».