Aprilis - Απρίλιος - Απρίλης
Των Στράτου Θεοδοσίου & Μάνου Δανέζη
Ο ΑΠΡΙΛΙΟΣ είναι ο τέταρτος μήνας του πολιτικού έτους, με διάρκεια τριάντα ημερών. Αρχικά ήταν ο δεύτερος μήνας του αρχαίου δεκάμηνου ρωμαϊκού ημερολογίου.
Το όνομα του προέρχεται από το λατινικό ρήμα aperire, που σημαίνει ανοίγω, γιατί τον μήνα αυτόν ανοίγουν, ανθίζουν τα λουλούδια.
Σύμφωνα με την αρχαία ρωμαϊκή παράδοση, ο Απρίλιος ήταν αφιερωμένος στη θεά Αφροδίτη, που οι Ρωμαίοι την τιμούσαν με μεγαλοπρεπείς γιορτές την 1η αυτού του μήνα. Παράλληλα, ήταν αφιερωμένος και στον θεό Απόλλωνα, από τη λαϊκή ονομασία του οποίου (Aperta), ίσως και να προήλθε το όνομα του.
Από τις 4 μέχρι της 10 Απριλίου τελούνταν στη Ρώμη τα Μεγαλήσια (Megalesia), εορτή προς τιμήν της Μεγάλης θεάς μητέρας (Magna mater) Κυβέλης. Η λατρεία της θεάς εισήχθη στη Ρώμη κατά τη διάρκεια του δεύτερου Καρχηδονιακού πολέμου από την Πεσινούντα της Φρυγίας, απ' όπου οι ιερείς της έφεραν στη Ρώμη και το είδωλο της θεάς, το οποίο τοποθετήθηκε στο κέντρο του ναού της στον Παλατινό λόφο. Κατά τη διάρκεια της εβδομαδιαίας αυτής γιορτής, κατά την οποία οργανώνονταν επίσης μουσικοί και γυμνικοί αγώνες, οι «Γάλλοι», οι ευνούχοι ιερείς της Κυβέλης, περιέφεραν με πομπή στην πόλη το είδωλο της θεάς, που οι πιστοί το έραιναν με νομίσματα και ροδοπέταλα.
Στις 22 Απριλίου οι Ρωμαίοι γιόρταζαν με κρασοκατανύξεις τα Vinalia priora, τα πρώτα οινοφόριά τους, δηλαδή τις πρώτες γιορτές του κρασιού στο έτος.
Στις 28 Απριλίου άρχιζαν -και συνεχίζονταν μέχρι τις 2 Μαΐου- τα Floralia, τα ρωμαϊκά Ανθεστήρια, προς τιμήν της Flora, θεάς της βλάστησης, της χλωρίδας και της άνοιξης.
Στις 21 Απριλίου οι Ρωμαίοι γιόρταζαν τα Palilia, ποιμενική γιορτή προς τιμήν της θεότητας Pales, αντίστοιχης προς την Vesta (Εστία) ή προς τη Μεγάλη Μητέρα των θεών Κυβέλη, εφόσον η Εστία αντιστοιχούσε και προς τη Μεγάλη θεά Κυβέλη. Κατά τη διάρκεια των Παλιλίων, οι ποιμένες κρατώντας κλαδιά δάφνης ράντιζαν με νερό το έδαφος. Στη συνέχεια άναβαν φωτιές με άχυρα και πηδούσαν τρεις φορές πάνω από αυτές για να εξαγνιστούν. Οι Ρωμαίοι, επειδή πίστευαν ότι την ημέρα αυτή ο μυθικός Ρωμύλος είχε κτίσει τη Ρώμη, θεωρούσαν τα Palilia ή Parilia ως επέτειο της κτίσης της αιώνιας πόλης. Η γιορτή αυτή διατηρήθηκε μέχρι το 787 μ.Χ., οπότε καταργήθηκε από την Ζ’ Οικουμενική Σύνοδο ως ειδωλολατρική.
Ο αυτοκράτορας Νέρων (54-68 μ.Χ.) θέλησε να μετονομάσει τον Απρίλιο σε Νερώνιο (Neronius), σε ενθύμηση της σωτηρίας του, ύστερα από μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας εναντίον του τον Απρίλιο του έτους 65 μ.Χ., απόπειρα στην οποία συμμετείχε και ο δάσκαλος του, φιλόσοφος Σενέκας, ο οποίος, για να αποφύγει τον εξευτελισμό, αυτοκτόνησε. Η ονομασία όμως αυτή δεν επικράτησε.
Ο Απρίλης, από το «Καλαντάρι του 1947 με παροιμίες των μηνών», με ξυλογραφίες του Σπύρου Βασιλείου και λαογραφικά του Δημ. Σ. Δουκάτου.
Τον μήνα αυτόν υπάρχει σχεδόν σε όλες τις χώρες της Ευρώπης το έθιμο της Πρωταπριλιάς με τα αθώα ψέματα. Το αρχαιότατο αυτό έθιμο της Δύσης, που πιθανώς ήρθε στην Ελλάδα την εποχή των Σταυροφοριών, ήταν γνωστό στη Μεσαιωνική Γαλλία. Την εποχή εκείνη είχε καθιερωθεί στη Γαλλία, για κάποιο διάστημα, ως αφετηρία του έτους η 1η Απριλίου, αφού ο εορτασμός του Πάσχα κατά τον Απρίλιο καθόριζε ταυτόχρονα την ημερολογιακή αρχή του έτους. Την 1η Απριλίου του 1560 (ή του 1564), όμως, επί Καρόλου Θ’ (1560-1574), μετατέθηκε η αρχή του έτους από την 1η Απριλίου στην 1η Ιανουαρίου, για να συμβαδίζει ημερολογιακά η Γαλλία με τις άλλες χώρες. Στη συνέχεια, το 1583, με διάταγμα του Ερρίκου Γ’, υιοθετήθηκε το Γρηγοριανό Ημερολόγιο και σταθεροποιήθηκε η αρχή του έτους στην 1η Ιανουαρίου. Η αλλαγή αυτή δημιούργησε προβλήματα στον λαό, καθώς οποιαδήποτε ημερολογιακή μετάθεση ή οτιδήποτε έχει σχέση με την «οργάνωση» του χρόνου συνεπάγεται έντονη συναισθηματική φόρτιση. Όσοι απ' τους υπηκόους του Ερρίκου Γ’ αποδέχτηκαν την ημερολογιακή αλλαγή, πείραζαν εκείνους που συνέχιζαν να τηρούν την παλαιά πρωτοχρονιά (1η Απριλίου), λέγοντας τους περιπαικτικά ψέματα και κάνοντας τους ψεύτικα πρωτοχρονιάτικα δώρα.
Όμως οι ρίζες του εθίμου είναι ακόμα παλαιότερες και ανάγονται στους αρχαίους Κέλτες. Σύμφωνα με την παράδοση, οι Κέλτες συνήθιζαν την Πρωταπριλιά, που καλοσύνευε ο καιρός, να πηγαίνουν για ψάρεμα. Τις περισσότερες φορές γύριζαν με άδεια χέρια, αλλά οι ψεύτικες ιστορίες για μεγάλα ψάρια έδιναν κι έπαιρναν. Γι' αυτό οι Γάλλοι ακόμα και σήμερα ονομάζουν το πρωταπριλιάτικο ψέμα poisson d' Avril, δηλ. «ψάρι του Απρίλη». Ούτως ή άλλως το έθιμο είναι πανευρωπαϊκό, αφού και οι Άγγλοι την 1η Απριλίου την ονομάζουν April foolday' s.
Οι απριλιάτικες βροχές θεωρούνταν από τους γεωργούς ευεργετικές, γι' αυτό και η παροιμία: «Αν βρέξει ο Μάρτης δυο νερά κι ο Απρίλης πέντε δέκα, να ιδείς το κοντοκρίθαρο πώς στρίβει το μουστάκι, να ιδείς και τις αρχόντισσες πώς ψιλοκισαρίζουν, να ιδείς και τη φτωχολογιά πώς ψιλοκοσκινάει», και «Αν κάνει ο Μάρτης δυο νερά κι ο Απρίλης άλλο ένα, χαρά σε κείνο τον ζευγά που 'χει πολλά σπαρμένα».
Σε μερικά μέρη της υπαίθρου αποκαλούν τον Απρίλη Γρίλλη, δηλαδή γκρινιάρη, γιατί συνήθως αυτό τον μήνα τέλειωναν τα φτωχικά αποθέματα απ' τις προηγούμενες συγκομιδές κι άρχιζαν οι γκρίνιες στην οικογένεια. Ακόμα τον λένε Τιναχτοκοφινίδη ή Τιναχτοκοφινίτη, επειδή τινάζονταν τα κοφίνια για να καθαριστούν: «Απρίλης-γρίλλης-τιναχτοκοφινίτης».
Σε πολλά μέρη της πατρίδας μας ο Απρίλιος αναφέρεται ως Αι-γιωργίτης ή Αϊ-γιωργάτης, απ' την εορτή του Αγίου Γεωργίου στις 23 αυτού του μήνα, -αλλά ο λαός τον ονομάζει και Λαμπριάτη, λόγω της μεγάλης γιορτής της Λαμπρής, του χριστιανικού Πάσχα, που συνήθως αυτό τον μήνα γιορτάζεται. Συχνά αναφέρεται και ως Τριανταφυλλάς, επειδή τότε ανθίζουν οι τριανταφυλλιές, ονομασία που συναντάμε και για τον Μάιο, για τον ίδιο λόγο.
Σε σχέση με τον Μάιο που ακολουθεί, ο λαός λέει: «Ο Απρίλης έχει τη δροσιά κι ο Μάης τα λουλούδια». Ο Απρίλιος και ο Μάιος κατέχουν στον κύκλο του έτους την τελείως ανοιξιάτικη περίοδο του, το Μαγιάπριλο, όπως το λέει ο λαός, που αποτελεί ένα ενιαίο χρονικό σύνολο, με τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της βλάστησης και της άνθισης, με τις μυρωδιές των ανθισμένων λουλουδιών, με μια λέξη όλη την ομορφιά της φύσης.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Στράτου Θεοδοσίου - Μάνου Δανέζη, Η Οδύσσεια των ημερολογίων, Αθήνα 1995.
Των ίδιων, Μετρώντας τον άχρονο Χρόνο. Ο Χρόνος στην Αστρονομία, Αθήνα 1994.
ΠΗΓΗ:
ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ - Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ/ΤΟΜΟΣ μη· / ΟΙ 12 ΜΗΝΕΣ – ΑΝΟΙΞΗ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου