Φιλική Εταιρεία: Πώς η απελπισία των σκλαβωμένων έγινε ελπίδα...
Η ίδρυση, η μύηση των μελών και οι κωδικοί τους
Δεκέμβρης του 1813 στην Οδησσό. Οι παγωμένες νύχτες στο λιμάνι της Μαύρης θάλασσας, που μ' εντολή της Μεγάλης Αικατερίνης είχε γίνει πια πολιτεία μετά τον ρωσο-τουρκικό πόλεμο του 1787-1792, διαδέχονται μονότονα η μια την άλλη. Τη μέρα, η κίνηση και το βουητό απ' το πέρασμα των κάθε λογής εμπόρων και της πραμάτειας τους. Τη νύχτα, η σιωπή. Στην πόλη, απ' τους 3.150 κατοίκους, οι 2.500 είναι Έλληνες. Οι πιο πολλοί από τον Πόντο. Κι άλλοι από τη Ρούμελη, το Μωριά, τα νησιά που φθάνουν για μερικές μόνο νύχτες, Ίσα για να τακτοποιήσουν τις υποθέσεις τους και να μάθουν νέα στη γη του Μόσκοβου, το μοναδικό καταφύγιο για τους σκλαβωμένους, τότε, Έλληνες.
«Οι άνθρωποι του Βορέως μετεχειρίσθησαν τον Έλληνα εξεναντίας ως ένα αδελφό», γράφει στο «Δοκίμιον» του ο Φιλήμων, διότι «ο Έλλην όχι μόνο δεν έχαιρε καμιάν τιμήν πολιτικήν πλησίον του άλλου κόσμου, αλλά και εμισείτο καταφρονούμενος και μη κρινόμενος ουδέ άξιος ταφής εις τον θάνατον του». Και συμπληρώνει: «Πλησίον των Ρώσων εύρεν ο Ελλην καταφύγιον εις τας αμηχανίας του, περίθαλψιν εις τα δυστυχίας του, ευκολίας εμπορικός, τιμάς στρατιωτικός και πολιτικός, και ελπίδας σοβαράς περί της μελλούσης τύχης του».
Η ίδρυση
Σ' ένα τόσο φιλόξενο τόπο, μια παγωμένη γεναριάτικη νύχτα, έξω απ' το χαμηλό σπίτι του Σκουφά, ενός Έλληνα εμπόρου από την Άρτα, τρεις φιγούρες κινούνται μες την ομίχλη που ενώνει σε μια βουερή σιωπή τη θάλασσα με τον ουρανό και τη νοτισμένη γη. Είναι ο νοικοκύρης του, έμπορος, κάτοικος πια της Οδησσού έπειτα από πολλές περιπλανήσεις, ο Τσακάλωφ απ' τα Γιάννενα και ο Ξάνθος από την Πάτμο. Λίγη ώρα πριν οι τρεις τους ορκίζονταν «να συντρέξουν με το νου την καρδιά και το σώμα εις την ελευθερίαν της πατρίδος», ει δε άλλως «το αίμα τους να χυθεί ως οίνος και το σώμα τους, η μη αξιούμενον ταφής, να γίνει βορά των θηρίων και των ορνέων». Η Φιλική Εταιρία είχε μόλις ιδρυθεί.
Απ' τους τρεις ιδρυτές της, ο Ξάνθος είχε τη μόρφωση, ο Τσακάλωφ την ευγενική καταγωγή κι ο Σκουφάς, ο λιγότερο γραμματισμένος, την αισιοδοξία, το θάρρος, το οργανωτικό μυαλό και την πίστη να φτάσει την υπόθεση ως το τέλος της. Μολοντούτο πέθανε νέος από καρδιά, μόλις στα 39 του χρόνια, χωρίς να προλάβει κι αυτός, όπως ο Ρήγας (πολλοί τον αποκάλεσαν συνεχιστή του ονείρου του), να χαρεί τις νίκες απ' τους αγώνες που εκείνος προετοίμασε.
Η «Ανωτάτη Αρχή»
Εξαρχής, εκείνο που φρόντισαν να περιφρουρήσουν οι ιδρυτές της Εταιρείας ήταν το μεγάλο μυστικό, ποιος δηλαδή βρισκόταν πίσω από τόσα μέτρα προφύλαξης και συνωμοτικότητας, αρχηγός της οργάνωσης. Άλλοι έλεγαν πως αρχηγός ήταν ο Καποδίστριας κι άλλοι ο ίδιος ο Τσάρος Αλέξανδρος. Η διάδοση του νέου αυτού που σκόπιμα καλλιέργησαν στόμα με στόμα οι τρεις αυτοί άσημοι έμποροι που ο Καποδίστριας είχε ονομάσει «ελεεινούς εμποροϋπαλλήλους» είχε σαν αποτέλεσμα να τονώσει το ηθικό των σκλαβωμένων και να ενώσει σ' ένα πανεθνικό μέτωπο τους Ρωμιούς κάθε ηλικίας και τάξης ενάντια στον οθωμανικό ζυγό. «Εμέστωσε και η Εταιρεία», έγραφε ο Κολοκοτρώνης («Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής», Άπαντα Τερτσέτη) και «χρησίμευσε ως μια σύνοδος οικουμενική της Ελλάδος· πλησίον εις τον ιερέα ήταν ο λαϊκός, καθήμενοι εις ένα σκαμνί πατριάρχης και τζομπάνης, ναύτης και γραμματισμένος, ιατροί και άρρωστοι, κλεφτοκαπεταναίοι προεστοί και έμποροι».
Οι εταίροι
Ωστόσο, ο προσηλυτισμός των μελών της γινόταν με πολλές δυσκολίες και μεγάλη μυστικότητα. Οι ιδρυτές της Εταιρείας, επηρεασμένοι από τους «ελεύθερους τέκτονες», είχαν υιοθετήσει αρκετά στοιχεία από αυτούς, τόσο ως προς τη δοκιμασία της μύησης, όσο και ως προς τα μυστικά σημεία για την αναγνώριση των εταίρων της. Αρχικά εξαιρούντο από αυτήν όσοι είχαν μεγάλα συμφέροντα κοντά τους Τούρκους (κοτζαμπάσηδες, προεστοί κ.ά.). Οι κοτζαμπάσηδες κι οι αγρότες δεν μπορούσαν, για διαφορετικούς λόγους η κάθε τάξη, να σηκώσουν το βάρος ενός εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, όπως ήταν ο Αγώνας του 1821.
Η προοδευτική τάξη ήταν τότε η αστική: έμποροι, υπάλληλοι, διανοούμενοι και καραβοκυραίοι. Ανάμεσα λοιπόν στα μέλη αυτής της τάξης που ήλθε στο προσκήνιο της ιστορίας με τη Γαλλική Επανάσταση και διακατεχόταν από φιλελεύθερα ιδανικά, αναζητήθηκαν οι πρώτοι υποψήφιοι για μύηση στην Εταιρεία: ο νεαρός φοιτητής Γεώργιος Σέκερης που σπούδαζε στο Παρίσι και έφτασε στην Οδησσό το Δεκέμβρη του 1814 για να επισκεφθεί τον αδελφό του Αθανάσιο Σέκερη, έμπορο, ο ίδιος ο Αθανάσιος Σέκερης, ο υπάλληλος του Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, ο Αρχιμανδρίτης και Δάσκαλος του Γένους Ανθιμος Γαζής κ.ά.
Η Εταιρεία είχε εξαρχής Οργανισμό, κρυπτογραφικό κώδικα (κυριλλικοί χαρακτήρες και μονάδες αρίθμησης που αντιστοιχούσαν σε γράμματα του αλφαβήτου) και συνθηματικά στοιχεία (γράμματα ή σύμβολα) που έγιναν ψευδώνυμα των μελών της. Στην αρχή, οι ιδρυτές της Εταιρείας θέσπισαν τέσσερις βαθμούς μύησης που ανταποκρίνονταν τόσο στη μάθηση όσο και στην κοινωνική τάξη των εταίρων: του αδελφοποιτού ή βλάμμη (βλάμμηδες γίνονταν οι αγράμματοι) του συστημένου (οι κάπως γραμματισμένοι), του ιερέα (τα κύρια στελέχη της Εταιρείας ήσαν οι ιερείς) και του ποιμένα (το βαθμό αυτό είχε δικαίωμα να τον παραχωρήσει η «Αρχή» και μόνο σε μεγάλες προσωπικότητες του Έθνους. Αργότερα, όταν η έδρα της Εταιρείας μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη (1818), προστέθηκαν δύο ακόμη βαθμοί: των αφιερωμένων και των αρχηγών των αφιερωμένων, που δίνονταν σε στρατιωτικούς. Απόστολοι ονομάστηκαν, την ίδια εποχή, μέλη της Εταιρείας που αναλάμβαναν επικίνδυνες αποστολές (μεταφορά μηνυμάτων, ξεσήκωμα κατά του τουρκικών αρχών κ.λπ.). Η αναφορά, τέλος, στα Ελευσίνια μυστήρια που υπάρχει στο «γράμμα υπεροχής» του Φιλικού Ιωάννη Στεφάνου (φωτογραφία) φανερώνει μία ακόμα επίδραση του μασονισμού στους ιδρυτές της Εταιρείας που, όπως εκείνος αναζήτησε την κοιτίδα του στα μυστήρια αυτά της αρχαιότητας, έτσι κι εκείνη θέλησε να μεγεθύνει τη δική της αίγλη με τη δική της αναφορά σε' αυτά.
Έπειτα από κατήχηση αρκετών ημερών, σε κλίμα άκρας συνωμοτικότητας, ο μυούμενος έδινε τον όρκο του Φιλικού. Τρεις μέρες, μετά, συναντιόταν με εκείνον που τον όρκισε για να προσφέρει τη δική του χρηματική συνδρομή στην Εταιρεία. Τότε, ο κατηχητής του έδινε δίπλωμα, το γράμμα υπεροχής, όπως ονομαζόταν συνθηματικά. Το νούμερο έξι των Φιλικών, που αναφέρεται στο έγγραφο (φωτογραφία) αντιστοιχεί με το 1820 (1814+6). Οι Φιλικοί, μιμούμενοι τη Γαλλική Επανάσταση είχαν τη δική τους χρονολογία.
Και θέατρο
Προκειμένου να δημιουργήσει πρόσφορο έδαφος για τη διάδοση των ιδεών της, αλλά και τονώσει τα πατριωτικά αισθήματα στους Έλληνες της διασποράς, η Φιλική Εταιρεία ίδρυσε θέατρα τόσο στην Οδησσό, όσο και στο Βουκουρέστι όπου μάλιστα έτυχε, να έχει και την υποστήριξη της Ραλλούς, Καρατζά, κόρης του ηγεμόνα της Βλαχίας. Από τα πρώτα έργα που παίχτηκαν,. προκαλώντας τον ενθουσιασμό του κοινού ήταν, στην Οδησσό, ο «Θεμιστοκλής» το Μεταστάσιου και ο «Φιλοκτήτης» του Σοφοκλή, «Η Ελλάς και ο ξένος» καθώς και ο «Αρμόδιος και Αριστογείτων» του Λασσάνη, ο «Θάνατος του Καίσαρα» του Βολταίρου και, στο Βουκουρέστι η «Ασπασία» του Ιάκωβου - Ρίζου Νερουλού, ο «Πάτροκλος» του Χριστόπουλου, ο «Τιμολέων» του Ζαμπέλιου κ.α. Στο θέατρο του Βουκουρεστίου αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι διέπρεψε ο πρώτος νεοέλληνας επαγγελματίας ηθοποιός, ο Κωνσταντίνος Αριστίας, ιερολοχίτης αργότερα και ιδρυτής του ρουμανικού εθνικού θεάτρου.
Από άρθρο της ΦΩΤΕΙΝΗΣ ΤΟΜΑΗ - ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ
στην εφημερίδα «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» της 25.3.1994
Μουσείο Φιλικής Εταιρείας
Το Μουσείο Φιλικής Εταιρείας βρίσκεται στην οδό Κρέσνι Περεούλοκ (Krasnij Pereulok) αριθ. 18. Στεγάζεται στο σπίτι του Έλληνα επιχειρηματία και εθνικού ευεργέτη Γρηγορίου Γρ. Μαρασλή (1831 – 1907), δημάρχου της πόλης της Οδησσού για δεκαέξι χρόνια, από το 1878 ως το 1895. Εκεί είχαν βρει το πρώτο τους καταφύγιο και συνεδρίαζαν οι Φιλικοί της Οδησσού.
Το σπίτι αυτό, που ανήκε στον πατέρα του, ανακαινίστηκε με πρωτοβουλία του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού – Παράρτημα Οδησσού και μετατράπηκε από το 1994, μαζί με τα γειτονικά του οικήματα, σε Μουσείο της Φιλικής Εταιρείας. Το Μουσείο είχε ιδρυθεί το 1979 από το Ιστορικό-Λαογραφικό Μουσείο της Οδησσού, αλλά αναζητούσε στέγη.
Στο Μουσείο στεγάζεται επιστημονική βιβλιοθήκη με 6.000 τίτλους. Πριν την έναρξη του πολέμου της Ουκρανίας με την Ρωσία εγκαινιάστηκε νέο λαογραφικό τμήμα, με αυθεντικά αντικείμενα που αποδίδουν την εικόνα της οικίας του Γρηγορίου Ιωάννη Μαρασλή. Ανάμεσα στα εκθέματα περιλαμβάνονται πρωτότυπα έργα σχετικά με τη δράση των Φιλικών, χάρτες, γκραβούρες και φωτογραφίες, έγγραφα στον κρυπτογραφικό κώδικα των Φιλικών, χειρόγραφα σχετικά με την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας, και κατάλογοι των μελών της. Επίσης, επιστολές και χειρόγραφες προκηρύξεις του Αλέξανδρου Υψηλάντη, αρχηγού της Φιλικής Εταιρείας, προσωπογραφίες και σφραγίδες του Αλέξανδρου Υψηλάντη, του Εμμανουήλ Παππά, του Εμμανουήλ Ξάνθου και άλλων.
Στο Μουσείο εκτίθεται αντίγραφο της περίφημης ελαιογραφίας του Δ. Τσόκου «Ο Όρκος των Φιλικών» (1849), φιλοτεχνημένο το 1994 από τον Γ. Σιδηρόπουλο, ενώ γλυπτική σύνθεση με τον «Όρκο των Φιλικών» κοσμεί την εξωτερική όψη του Παραρτήματος του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού στην Οδησσό. Σε μια ξεχωριστή αίθουσα αναπαριστάνεται, με καθισμένους γύρω από ένα τραπέζι τους τρεις εμπόρους – ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας, η σκηνή της ίδρυσης της πατριωτικής μυστικής οργάνωσής τους. Εννοούμε τον Νικόλαο Σκουφά, τον Αθανάσιο Τσακάλωφ και τον Εμμανουήλ Ξάνθο.
Από άρθρο της Liberal.gr (https://www.liberal.gr/epikairotita/i-agnosti-istoria-toy-moyseioy-filikis-etaireias-stin-odisso)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου